Odaq aıasyndaǵy yntymaqtastyq tereńdeı túspek

Sammıtke Qazaqstan Prezıden­timen qatar Qyrǵyzstan Prezıdenti – JEEK tóraǵasy Sadyr Japarov, Armenııa Premer-mınıstri Nıkol Pashınıan, Belarýs Prezıdenti Aleksandr Lýkashenko, Reseı Pre­zıdenti Vladımır Pýtın, EAEO janyndaǵy baqylaýshy memleketterden – Kýba Prezıdenti Mıgel Dıas-Kanel, О́zbekstan Premer-mınıstri Abdýlla Arıpov, TMD Atqarýshy komıtetiniń tóraǵasy – Atqarýshy hatshysy Sergeı Le­bedev, sondaı-aq Eýrazııalyq ekono­mıkalyq komıssııa alqasynyń tór­aǵasy Mıhaıl Mıasnıkovıch qatysty.

Qasym-Jomart Toqaev eń aldymen qonaqjaılyq kórsetkeni, oty­rysty joǵary deńgeıde uıym­­das­­tyrǵany úshin qyrǵyz tarapyna jáne Sadyr Japarovtyń jeke ózine alǵys aıtty.

Memleket basshysy EAEO-ǵa múshe elderdiń prezıdentteri jel­toq­san aıyndaǵy kezdesýlerde dás­túrli túrde birlesken jumysty qo­rytyndylap, aldaǵy kezeńde atqa­ratyn mindetterdi aıqyndaıtynyn atap ótti.

– Biz búginde álemdegi saýda-sat­tyqty aıtarlyqtaı shekteıtin túrli tyıymdar, kvotalar men baj sa­lyqtary engizilip jatqanyn kórip otyrmyz. EAEO aıasyndaǵy ynty­maqtastyǵymyz jahandyq úrdis­terden erekshelenetini keleshekke senim uıalatady. Syrtqy fak­tor­lardyń qysymyna qaramastan, Qazaq­stannyń EAEO-ǵa múshe eldermen taýar aınalymy bıyl qańtar-qazan aılarynda 7 paıyzǵa ósip, 23 mıllıard dollarǵa jetti. Birlesken aýqymdy jobalar júzege asyrylyp jatyr. О́zara esep aıyrysýda ult­tyq valıýtalardyń úlesi artyp keledi. Bul ózara is-áreketterdiń deń­geıi joǵary jáne ıntegrasııalyq serik­testigimizdiń áleýeti mol ekenin anyq kórsetedi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdenttiń aıtýynsha, qa­zir­gi geosaıası turaqsyzdyq jaǵ­daıynda EAEO-ǵa múshe elderdiń ekonomıkalyq baılanystardy saq­taýy jáne nyǵaıtýy, ortaq qaǵı­dat­tar men maqsattar aıasynda saýda-ekonomıkalyq qatynastardy damytý úshin kúsh biriktirýi asa mańyzdy. Osyǵan oraı Memleket basshysy birqatar basym máseleni atap ótti.

– Álemdik ınflıasııanyń elderi­mizdiń ekonomıkasyna keri áserin azaıtý mańyzdy. Halyqaralyq uıymdardyń boljamdary kóńil kón­shit­peıdi. Halyqaralyq valıýta qory 2023 jyly álemdik ekonomı­kanyń ósimine qatysty boljamdy 2,7 paıyzǵa deıin, Dúnıejúzilik saýda uıymy 1 paıyzǵa deıin tómen­detti. Osyǵan oraı Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń deregi boıynsha EAEO-ǵa múshe elderdegi tutyný baǵasy ósip keledi. Qazan aıynda Odaqtaǵy ınflıasııa deńgeıi 11,5 paıyzdy qurady. Onyń negizgi ósimi azyq-túlik jáne azyq-túlik emes taýarlarǵa tıesili. Munyń bári azamattarymyzdyń satyp alý qabileti men áleýmettik ál-aýqatyna aıtarlyqtaı áser etedi. Belgili sanksııalyq shekteýler EAEO-ǵa múshe barlyq memlekettiń ekonomıkasyna qysym jasaıtynyn moıyn­daý qajet. Sondyqtan bizdiń pikirimizshe, elderimizdiń komıssııa­lary men úkimetteri bul máselege erekshe nazar aýdaryp, atalǵan sanksııalyq shekteý­ler­diń áserin jeńildetý joldaryn usynýy kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent halyqaralyq ekono­mı­ka­lyq yntymaqtastyqty damytý máselesin ekinshi basymdyq retinde atap ótti.

– Odaqtyń syrtqy saýda sa­lasyndaǵy múddesi jyldan-jylǵa keńeıip keledi. Bul – jaqsy úrdis. Qazaqstan atalǵan baǵytty qoldaıdy. Endi prefe­ren­sııalyq kelisimder jasalǵan seriktestermen ózara is-árekettiń sapasyn arttyrýǵa nazar aýdarý mańyzdy. Bul jerde Vetnam, Serbııa jáne Iran týraly sóz bolyp otyr. Sondaı-aq Úndistan, Mysyr, Indonezııa jáne Izraıl­men erkin saýda aımaǵy týraly kelisimderge qatysty jumysty jedeldetý mańyzdy. Atalǵan jumysty birlese jalǵastyrǵan jón. Bul jóninde birneshe ret aıttym. Qazaqstan Birikken Arab Ámirlikterimen erkin saýda aımaǵy týraly kelisim boıynsha kelissóz bastalǵanyn qoldaıdy. Bul bastamanyń keleshegi zor ári búkil «eýrazııalyq bes­tiktiń» múddesine saı keledi dep sanaımyn. Endi osy prosesti sozbalańǵa salmaý mańyzdy, – dedi Memleket basshysy.

Sonymen qatar Qazaqstan Prezıdenti EAEO aýmaǵy arqyly taýarlardyń erkin tasymaldanýyn qamtamasyz etý máselesine de toqtaldy. Onyń aıtýynsha, ıntegrasııalyq seriktestiktiń tıimdiligi «tórt erkindik» qaǵı­datyn saqtaýǵa tikeleı baılanys­ty. Onyń biri – taýar qozǵaly­sy­nyń erkindigi.

– Bizdiń ortaq kedendik aýmaǵymyz arqyly ótetin qazaq­standyq jáne qazaqstandyq qana emes, basqa da júkterdiń qoz­ǵalysyn shekteıtin, kvota en­gizetin, kidirtetin barlyq jaǵ­daıdy joıý kerek dep esepteımin. Mundaı shekteýler EAEO aıasyn­daǵy ekonomıkalyq yntymaq­tastyqtyń sıpatyna da, maq­satyna da saı kelmeıdi. Eń basty­sy, bul ekonomıkalyq ınte­gra­sııanyń áleýetin júzege asyrýdy shekteıdi. Júk tasymalyn qadaǵalaý úshin navıgasııalyq plombylardy qoldaný týraly kelisimniń kúshine enýin jedeldetý qajet dep sanaımyz. Bul shara sıfrlandyrýdyń ıntegrasııalyq prosesterge oń áser etetinine jaqsy mysal bolar edi. Atalǵan kelisimde qarastyrylǵan mem­lekettik baqylaý sharalaryn ońtaılandyrý Ekonomıkalyq odaqtyń kásipkerlik jáne kólik-tranzıttik áleýetin edáýir arttyrady. Kelisimdi jedel ratıfıkasııalaý osy máseleni sheshýge yqpal etedi dep oılaımyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent 2020 jyly Eýra­zııalyq ekonomıkalyq ıntegra­sııanyń 2025 jylǵa deıingi damý strategııasy qabyldanǵanyn eske saldy. Búginde EAEO-ǵa múshe elder úkimetteri Komıssııamen birlesip, ony júzege asyryp keledi. Memleket basshysynyń pikirinshe, Strategııany barlyq múshe memleketterdiń ulttyq múddesin tolyq eskere otyryp, kezeń-kezeńimen júzege asyrý – eń durys tásil.

– EAEO-ny damytýdyń jańa strategııasyn daıyndaýǵa, ásirese ulttyq úki­met­terdiń quqyqtaryn shekteýge qajet­tilik joq dep sanaımyz. Qoldanystaǵy úlken Sharttyń ózi de, Odaqtyń bar­lyq quqyǵy da – ózara mámilege negiz­delgen uzaq jyldar boıy júrgizilgen kelis­sózder men muqııat sáıkestendirilgen usta­nymdardyń nátıjesi. Sharttyń ınstıtýsıonaldy jáne mazmundy bóligi barlyq taraptyń ıgi erki men ekonomıkalyq pragmatızmin bildire otyryp, ulttyq jáne ultústi quzyretter arasyndaǵy názik ári tıimdi tepe-teńdikti qam­tamasyz etedi. Odaqqa múshe elder 8 jyldan astam ýaqyt boıy zamanaýı syn-qaterlerdi birge eńserip keledi. Bul ózara qoldaý men ulttyq múddelerdi qurmetteýdiń arqasynda múmkin boldy. Biz Eýra­zııalyq ekonomıkalyq komıs­sııaǵa, Eýrazııalyq sotqa, Eýra­zııalyq damý bankine jekelegen quqyqtar berdik. Eýra­zııa­lyq qaıta saqtandyrý uıy­myn quramyz. Osy ýaqyt aralyǵynda bizdiń uzaqmerzimdi yntymaqtastyǵymyzdyń kepili – taraptar múddeleriniń tepe-teńdigi. Sondyqtan EAEO týraly sharttyń ınstıtýsıonaldyq negizderin ustanýdy jalǵastyrý mańyzdy, – dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev Qa­zaqstan ıntegrasııany damy­týǵa shynaıy múddeli ekenin atap ótti.

– Qazaqstan tarapynan ıntegrasııalyq prosesterdi tejeý týraly sóz bolýy múmkin emes. Qazaqstan, kerisinshe, Odaqqa múshe barlyq memlekettiń múddesin, árıne, elimizdiń ulttyq múddelerin eskere otyryp, EAEO týraly shartqa tolyq saı keletin ekonomıkalyq ıntegrasııa prosesin jetildirý jáne ońtaılandyrý úshin barlyq kúsh-jigerin jumsaıdy. Bizdiń halyqtarymyz, árıne, Qazaqstan halqy da, ásirese, kásipkerlerimiz mundaı ıntegrasııanyń paıdasy men nátıjesin kórýge tıis. Bizdi belgili bir baǵyttardaǵy prosesterdiń «kibirtikteýi» alań­datady. Atap aıtqanda, Odaqtyń sıfrlyq kún tártibi týraly sóz bolyp otyr. Qazaqstan bul baǵytta aıtarlyqtaı ilgeriledi. BUU málimeti boıynsha, búginde biz álemdegi sıfrlandyrylǵan otyz memlekettiń qataryna kiremiz. Qazaqstanda memlekettik qyz­metterdiń 90 paıyzdan astamy elektrondy formatta kór­setiledi. IT tehnologııalar men ınnovasııalardyń damýy úshin zańnamalyq negizder jasaldy. IT startaptardyń halyqaralyq teh­noparki jumys isteıdi. Krıp­toındýstrııa damyp, sıfr­lyq teńge engizilip jatyr. Bul táji­rıbeni ıntegrasııany damytýda, jalpy eýrazııalyq aýqymdaǵy jobalardy jasaý­da paıdalanýǵa bolady dep esep­teımin. Odaq retinde bizdiń mindetimiz jańa sıfrlyq tehnologııalar, krıpto-ekojúıeler jáne fınteh salasynda jetekshi ról atqarý dep sanaımyn. Bul mindetti oryndaýǵa bolady. Oǵan qosa, Reseı, Belarýs, Arme­nııa bul salalarda tarıhı turǵy­dan aıtarlyqtaı tájirıbege ıe. Odaq­qa múshe elderdi osy baǵyt­taǵy jumysty kúsheıtýge shaqyramyz, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdent eńbek mıgrasııasy máselesine de erekshe nazar aýdarý qajet dep esepteıdi. Onyń pikirinshe, qazirgi syn-qaterler bul salanyń mańyzdy ekenin aıqyndaı túsedi.

– Bir orynda turyp qalmaı, jańa tásilderdi usyný mańyzdy. Sonyń ishinde jumys izdeý, jumysqa ornalastyrý rásimderin jeńildetý, eńbek mıgranttary men olardyń otbasylaryna áleý­mettik kepildikter berý isine jańa tásilder kerek. Azamattar ıntegrasııalyq jobanyń paıdasyn tolyq sezinýi kerek. Taǵy bir sala – týrızm. Bul baǵytta Odaqtyń áleýeti zor, týrızmniń barlyq túri bizge qoljetimdi. Halyqtar arasynda ıntegrasııany ilgeriletýge jaǵdaı jasaıyq. Komıssııa úkimettermen birlese otyryp, osy salada mańyzdy ári shynaıy jobalardy ázirleı alady dep sanaımyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy sózin qory­tyn­dylaı kele, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderi birlesken kúsh-jigerdiń arqasynda qazirgi syn-qaterlerdiń saldaryn tabysty joıyp keletinin aıtty.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev sóziniń sońynda qyrǵyz tarapyn jáne Sadyr Japarovty Qyrǵyzstan tóraǵalyǵynyń tabysty aıaqtalýymen quttyqtady. Memleket basshysy kelesi jyly bul mártebeli mıssııa Reseı tarapyna ótetinin jetkizdi. Onyń pikirinshe, Reseı tóraǵalyǵy tabysty bolatyny kúmánsiz. Qasym-Jomart Toqaev iri ekonomıka retindegi Reseı Federasııasynyń kúsh-jigeri EAEO-nyń damýyna tyń serpin beretinine senim bildirdi.

Jıyn qorytyndysy boıynsha birqatar qujat qabyldandy.