• RUB:
    6.68
  • USD:
    520.93
  • EUR:
    609.07
Basty saıtqa ótý
Ádebıet 13 Jeltoqsan, 2022

Aq tún, appaq sezim...

530 ret
kórsetildi

Syrbaı Máýlenovtiń «Aq tún» degen óleńi bar. Aqynnyń tamasha týyn­dy­larynyń qatarynan sol kezdegi Lenıngrad (qazirgi tarıhı Peter­bor) túniniń syr-sıpatyn óleń tilinde ózgeshe áspetteıdi. Ásirese Esil bo­ıynda Astananyń aq tún­derin keship kele jatqanda Syrbaı­dyń osy óleńi eske túsedi. Biz Peterbordyń aq túnderin kórgen joqpyz.

Syr-aǵań «Aq tún – álemniń appaq adal nury. Aq tún – qýady qýystardan, kóleńke, qarańǵyny», deıdi. Al Dostoevskıı «Aq túnderinde» qalanyń qoıny-qony­shyn­daǵy túkpirler týraly jazady. «Peter­borda meılinshe bólek jaralǵan túkpirler bar. Ol túkpirlerdi aıryqsha adamdar – qııalshyldar mekendeıdi», dep órbitedi áńgimesin. Dostoevskııdiń ózi bul shy­ǵarmasyn sentımentaldi roman dese, ádebıetshiler povest dep tanyǵan týyndy qııalshyl jigit pen sert baılasyp, ýádesin berip ketken súıgenin kútip, zaryǵýshy qyz arasyndaǵy dıalogter arqyly shıelenisedi. Oqyrman qııalshyl jigit pen súıgenin kútýshi qyzben birge qýanyp, birge muńaıady. Ekeýiniń qarym-qatynasy, ekeýara áńgimesi ishi-baýyryńa kirip, búkil jan-júıeńdi qýalaıtyny sondaı, eliktirip áketip, tipti keı tustarynda jyndy qylyp jiberedi deýge bolady. Sondaǵysy sol jigit pen qyzdyń sóılesken ýaqyty – nebári tórt-aq tún. Tórt tún, táýlik emes. Eki tún tolyq bolsa, ekeýi keltesinen qaıyrylǵan, tańǵa jetpeı, tún ortasynan qoshtasqan sát. Másele, sol tórt kezdesýdiń qunary men qyzyǵy arqyly oqyrmandy jazýshy baılap tastaıtynynda. Sóz dýa­lap, sıqyrlap tastaıtynǵa uqsaıdy. «Sózde sıqyr bar» degen qanatty sózdi eske salady.

Shyǵarmada «oıpyraı, á» degizetindeı alyp bara jatqan sıýjet te joq. Qalada turǵanyna segiz aı tolǵan álgi qııalshyl qaraǵym bar ǵoı, sonyń shalqýy men tolqýynan bastalady gáp. Onyń da basynan ótken qyzyq shamaly, qalanyń qarapaıym turǵyny. Shahardyń bir shetinde shaǵyn bólmesi bar. Asa bir problemasy da joq jannyń muń-qaıǵysy bir basyna jeterlik, biraq. Kimdi saǵynady, neni kókseıdi, ony ózi de bile bermeıtin sekildi. Áıteýir ómiriniń óshpesteı esteligine aınalǵan aq túnderdi masattana esine túsiredi. Múmkin ókinish, múmkin súıinish, áıteýir kókeıde máńgi mazdap qalǵan ǵajap sezim. Qalǵany qalalyqtyń basynan ótetin pushaıman kúı. Iá, qalalyq pushaımannyń kebi sııaqty bir kúı. Jazýshy sonysymen-aq biraz jaıdy ańǵartyp, «qalalyqtar, sender osyndaısyńdar!» degisi kelgendeı kórinedi. Sebebi qalaǵa nebári segiz aı buryn ǵana kelgen álgi qııalshyl jigit jalǵyzdyqtan jabyrqaı ma-aý, áıteýir pushaı­man bolady da júredi. Qala­da eshkimi joq, jalǵyzdyqtan jabyǵyp júr-aý deýge de kelmeıdi. «Alaıda maǵan tanys ataýlynyń qajeti qansha? Búkil Peterbor maǵan onsyz da tanys qoı», deıdi ol. Sóıtedi de Fontanka janynda bir shalmen kúnde kezdesetinin aıtady. Onymen eki kún kezdespeı qalsa, ekeýiniń kádimgideı kóńil kúıi páseıedi eken. Biraq qalalyqtarmen kúnde kórisip, tipti kezdesip sóılesip júrgen álgi shalmen tikeleı baılanys joǵy baıqalady. Sonda deıdi ol: «Eki kún boıy kezdespeı, úshinshi kúni kórise qalsaq, bas kıimimizdi aspanǵa laqtyra jazdap, ábúıir bolǵanda esimizdi tez jıyp, kóterilgen qoldy tómen túsirip, bir-birimizdiń janymyzdan etene jaqyn adamdardaı ótýshi edik». Adamzat órkenıeti qalyptastyrǵan qalalyq salt osy ma onda? Janyńda janashyr adamdar, syrlas jandar, dúnıe-múlik – bári bar sııaqty, biraq eshteńe joq. Jetim, jarym kóńil bári...

Tipti bul qııalshylyńyz adamdardy bylaı qoıyp, qalalyq ǵımarattar, úılermen de syrlas bola bastaǵan ǵoı. Kóztanys terezeler oǵan sálem berip, erteń ózderin syrlaıtynyn asyǵa jetkizse, endi biri keshe órtenip kete jazdaǵanda qoryqqanyn aıtady. Osylaısha, úılerdi sóıletip, terezelerdi syrlas qylyp alady. Taǵy bir úı oǵan «meni boıap jatyr, sary boıaý­men boıap jatyr» dep shaǵynady. Bul úı sary tústi jek kórse de, ony saryǵa boıap tastaǵan... Sodan keıin «bar kórkinen jurdaı bolǵan beıshara dosymmen kezdesýge batylym jetpedi», deıdi. Mine, ózi turyp jatqan Peterbormen bar tanystyǵy osyndaı-aq!

Sert baılasqan súıgenin kútip, jalǵyzsyrap júrgen boıjetkenmen de aıaq astynan tanysady ol. Áke-sheshesi joq, ájesiniń qolynda ósken boıjetken. Eki jyl buryn aıypty bolyp, ájesi ony kóılegine túıreýishtep qoıyp, eshqaıda shyǵarmaıtyn bolǵan. Joǵarydaǵy bos bólmelerin bir jas jigit jalǵa alyp, keıin bul qyz sony unatyp qalyp, ol ájesi ekeýin teatrǵa aparyp, solaı qushtarlyq oty laýlaǵan. Jigit Máskeýge ketip bara jatyp, qyzǵa bir jyldan soń keletinin aıtyp, ekeýi sert baılasqan. Sony kútýli qyz Petrogradqa jigitiniń kelgenin ishteı sezedi, biraq qaıda ekenin bilmeıdi. Sóıtip júrgende oǵan qııalshyl jigit kezdesip, ekeýi bir-birimen syrlasyp, bastarynan keremet kúıdi keshiredi. Ekeýi keshigip jatqan qyzdyń jigitine hat ta jazady. Jandarynyń joǵalǵan bólshegin tapqandaı syrlasyp júredi. Udaıy úsh tún syrlasqan soń, aqyry jigiti keshikken soń, bizdiń qııalshyl Nastıany súıip qalǵanyn aıtady. Ýádesin berip ketken jigitinen habar bolmaı, kúderin úzýge aınalǵan Nastenkanyń amaly ne, ol da kelisip, ekeýi bolashaqqa jospar da quryp úlgeredi. Sol tórtinshi túni bárin sheship, josparlap, tań ata endi qoshtasa bergende, qyzdyń kútip júrgen jigiti keledi ǵoı. Qyz, árıne, buryn serttesken serigimen ketedi. Keıin qaıǵydan qan jutyp qalǵan bizdiń qııalshylǵa súıetinin aıtyp hat jazady. Kózinen jasy sorǵalap otyryp ol hatty oqyǵan jigit bólmesiniń tozyp, aýladaǵy úılerdiń shógip, kúrt eskirip ketkenin kóredi. Degenmen sert te, sezim de ornynda, qıraǵan túk te joq edi ǵoı. Bireýdiń jyldar boıy jan túkpirinde ustaǵan aıaýly beınesi men sezimi kelesi bireýge teginnen olja bolmaıdy eken. Qyz qııalshylǵa erip, álgi jigit keshikkende bári teriske shyǵar ma edi dep oılaımyz.

Avtor munda aq túnderdi arqaý etken qalalyqtardyń syry men muńy, salty men jyry, bir sózben aıtqanda, bolmys-bitimindegi rýhty jyr etkisi kelgen jáne sony tereń taldap bergenin seziný úshin shyǵarmany oqý kerek shyǵar. Oqyp bolǵan soń siz de sondaı tazalyq pen náziktikke umtylarsyz, bálkim.

Sońǵy jańalyqtar