Qýat Esimhanuly – ısi qazaqqa aty keńinen tanymal tulǵa. Boıyna bitken sheshendigi de, kósemdigi de baǵzy babalardyń búginge jetken sarqytyndaı kórinetin. Ulttyq rýhanııatty ulyqtap, umyt qalǵan tulǵalardyń esimderin qaıta jańǵyrtyp, halqymen qaýyshtyrýdaǵy atqarǵan eńbegi bir tóbe.
Belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, asyl azamat Qýat Esimhanuly taǵdyrdyń jazýymen jetpiske qaraǵan kemel shaǵynda ómirden ozǵan-dy. Qýat týraly sóz qozǵaǵanda aqyn Muzafar Álimbaevtyń tómendegideı jyr joldary oıǵa oralady:
«Mańqıǵan mańǵaz dala baısaldylyq,
Mylqaýdy da saıratardaı
oı saldyryp.
Dalada týǵandardyń jany da keń,
Jaratqan jaratylys
jaısań qylyp».
Iá, bizdiń Qýat Esimhanuly da jaratylysynan jaısań edi. Ol mándi de, sándi de, maǵynaly da ómir súrdi. Qos anasynyń shýaqty meıirimine shomylyp ósken Qýat boıyna bar izgilikti jınady. Batyr babasy Malaısarynyń qaharmandyǵyn qasterlep ósken ol qaısar da qaıratty, ójet, jigerli bolyp ósti. Qashan da eńsesin tik ustady. Danagóı babalarymyzdyń sheshendigi men qara qyldy qaq jaratyn ádildigin úlgi etken dosymyz árbir sózdiń qadirin erekshe baǵalaıtyn. Sol sebepti de oıy da, sózi de júırik edi. Ádildiktiń týyn árkez joǵary asqaqtata bildi.
Saryarqanyń samalymen, Ertistiń erke tolqynymen, qazaqtyń áýezdi ánderimen terbetilip ósken ol segiz qyrly, bir syrly, ónerli, sezimtal boldy. Tabıǵat bergen boıyndaǵy asyl qasıetteriniń arqasynda salıqaly, elge syıly azamaty bolyp qalyptasty. Jastaıynan basshylyq qyzmetke aralasyp, el ishinde eseıdi, kemeldendi. Ásirese Kerekýdiń Aqsý óńirinde, Shyǵys Qazaqstan, Soltústik Qazaqstan oblystarynda el basqarǵan jyldary ómirindegi úlken, jarqyn beles boldy. Keńes kezindegi Ermak qalasynyń ataýyn ózgertip, eskertkishin tuǵyrdan taıdyrýy da Esimhanulynyń erlikke para-par eńbegi edi. Qaltqysyz qyzmetiniń arqasynda el ishinde abyroıy, bedeli ósti, ózin el qamyn oılaıtyn basshy, sonymen qatar naǵyz el perzenti ekenin kórsetken edi. Atalǵan óńirlerdiń eli onyń atqarǵan isterin áli kúnge deıin jyr qylyp aıtady.
Ol jyl ótken saıyn óziniń qoǵamdyq belsendiligin de arttyra tústi. О́mirinde ózindik ustanymy, tól qaǵıdasy qalyptasty. Solardyń biri ómirden ótken belgili tulǵalardyń esimderin jańartý, dáripteý boldy. Bul baǵytta ataqty adamdarǵa eskertkish ornatqany, zırat basyna qulpytas turǵyzǵany, olar týraly kitaptar shyǵarǵany barshaǵa belgili. Ekiniń biriniń qolynan kele bermeıtin úlken sharýany tyndyrdy. Nátıjesinde, mahabbattan týyndaǵan Estaı ánderiniń jalǵasy ispettes bolyp Qorlannyń zıratynyń basynda belgitas tur Qulyndyda. Aqsuńqar Sáken Seıfýllınniń qanatynan úzilip túsken bir qaýyrsyndaı Aıannyń basynda belgi tur Arqada.
Qazaqtyń bulbuly Kúlásh Baıseıitovanyń Jetisý jerine kelin bolyp túsken qadamyna shashý ispettes Qanabek ekeýiniń dastarqan jaıǵan jerinde belgi tur Jetisýda, Arqarly asýynda. Osyndaı Qýat qoıdyrǵan belgiler barshylyq qazaq jerinde. Olardyń barlyǵy onyń jan dúnıesiniń baılyǵyn, sezimtaldyǵyn kórsetedi, urpaqtarǵa úlgi bolady.
«Ásempaz bolma árnege,
О́nerpaz bolsań arqalan,
Sen de bir kirpish dúnıege,
Ketigin tap ta, bar qalan»
dep uly Abaı aıtqandaı, Qýatjannyń ónerge degen qushtarlyǵy erekshe edi, sodan týyndaǵan talǵamy bıik-tuǵyn. Ol áýeletip, mánerlep án aıtqanda qatty súısinetinbiz. Ol án aıtýdy jaqsy kórýshi edi, al biz odan ádemi án surap, ónerin tamashalaýdy jaqsy kórýshi edik. Sóıtip kóńilderimiz jarasýshy edi. Imanjúsipten «Abylaı aspas Arqanyń sary-aı beli» nemese «Saryarqa meniń jerim-aı, saýyqshyl qaıran elim-aı» dep shyrqaǵanda, nemese Aqan seriniń «Balqadıshasyn», Birjan saldyń «Temirtasyn», Estaıdyń «Qorlanyn», «Bir mysqalyn», Mustafanyń «Búrkitbaıyn» asqan sheberlikpen oryndaǵanda janymyzdy tebirentip, qulaǵymyzdyń quryshyn qandyrýshy edi-aý. Al endi «Qosh aman bol, Saryarqa, ósken jerim, kir jýyp, kindigimdi kesken jerim» dep tolǵanǵanda, osy án dosymyzdyń aınalasymen qoshtasýy ispettes, ómirindegi sońǵy ánderiniń biri bolady dep kim oılaǵan!
Qýattyń bolmysyna, ónerine, azamattyǵyna súısingen eldiń tilegin aqyndar jyr arqyly bildirgen edi. О́mirdegi jaqyn aǵasy, aqyn Kákimbek Salyqov:
«Besti asaý qur attaı,
Kórindiń Qýat kózime.
Quzarttan aqqan bulaqtaı,
Qumarttym asqaq sózińe»
dese, zamandas dosy Nesipbek Aıtuly:
«Jigittiń oza shapqan kúligisiń,
Eshkimge eńkeımeısiń kúniń úshin.
Kúni-túni qaýǵa salsa laılanbas
Shyńyraýdyń shymyrlaǵan
tunyǵysyń» deıdi.
Al eski dosy Qorabaı Shákirov:
«Bılikke aralastyń bala jastaı,
Alpysqa kelip jettiń aspaı, taspaı.
Qalady el esinde ıgi isteriń
О́mirde óziń qoıǵan qulpytastaı» dep jyrlady.
Qýat Esimhanulynyń jetpis jyldyǵynda eli úshin atqarǵan ónegeli isterin eske ala otyryp, onyń qaıratkerligi, adamgershiligi, elshildigi jastarǵa juǵysty bolsa eken deımiz. Allaǵa shúkir, Qýatjannyń sońynda óshpes iz qaldy, jubaıy Baqyt ekeýi arystaı uldar ósirdi, nemere súıdi, shóbereniń qolynan sý ishti, maı jalady. Onyń esimi halyq jadynan óshpek emes.
Serik AHYMBEKOV,
memleket jáne qoǵam qaıratkeri