Kez kelgen aqyn-jazýshynyń júrek túkpirinde búlkildep júrgen bir oıy, ıakı taqyryby bolsa kerek. «Bárin túgesip, taýysyp jazdym» degen eshkim joq. Qalam ustaǵan ár jannyń kóziniń tirisinde, áıteýir bir jazary bar. Ádebı saýaldamamyzdyń kezekti avtory – Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty Nurǵalı Oraz. Dástúrli suraq: ne jazyp júrsiz?
– Ádette ne jazyp júrgeniń týraly aıtýǵa árdaıym júreksinip turasyń. Sebebi, ol shyǵarmań óziń oılaǵandaı bolyp shyǵa ma? Erteńgi kúni ne kútip tur degen oılar mazalaıdy. Ári jazýshynyń qashan shyǵarma jazylyp bitkenshe kóńil túkpirinde qupııa saqtaıtyn ózindik ıdeıasy bar. Ony ústel ústindegi jazý dápterińe úńilip qaraǵan kisiden de qorǵashtap, kórsetpeı otyrasyń.
Keıde tipti «Stılińiz qalyptasqan jazýshysyz ǵoı. Nesine qupııalaısyz?» degen pikirdi de estip qalasyń. О́z basym stıl týraly keńinen taraǵan osy bir pikirge ishteı kelise almaımyn. Sebebi, ár shyǵarmaǵa kiriser sátte alǵash ret táýekel jasap otyrǵandaı kúı keshesiz.
Birde batystyq proza janrynyń sheberi Samorset Moemniń «Qorytyndylaı kelgende», «Áńgime jazý óneri» atty esselerin oqyp otyryp, ár shyǵarmanyń ózindik stıli bolady degen pikirge keziktim. Sodan bastap kóńilimdegi óz oıym da ornyǵa tústi. Keıingi jyldary qoıyn dápterimdegi etıýdterdi jınaqtap, jarııalaı bastadym. Olardyń birazy «Egemen Qazaqstanda» jaryq kórdi. Ár kezderi saparǵa shyqqanymda, ásirese aýyl jaqqa jolym túskende «eń aldymen seniń etıýdterińdi oqıtyn boldyq» dep qolymdy qys- qan oqyrmandardy kóp kezdestirdim. Sebebi, etıýd degenińiz – shap-shaǵyn janr. Kórkem tilmen bir ǵana oıdy baıandap shyǵasyz. Oqyrmandy qyzyqtyratyn da sol oıyńyz. Ári tez-aq oqylady.
Osydan soń «júz shaqty etıýdterimdi jınaqtasam, úlken bir shyǵarmanyń basy quralady eken-aý» degen oı keldi. Shyndyǵynda bul da bir qyzyq forma emes pe?! Kezinde «Bereg» atty tamasha roman jazǵan orys jazýshysy Iý.Bondarevtiń «Mgnovenııa» dep atalatyn shaǵyn áńgimeler jınaǵyn oqyp óstik. Álem ádebıetiniń klassıgi I.Býnınniń «Temnye alleı» degen shyǵarmasy da shaǵyn áńgimeler toptamasy emes pe.
Áıtkenmen, árbir jazýshynyń armany – óz zamanynyń keskinkelbetin keńinen ashyp kórsetetin kórkem roman jazý bolsa kerek. Bizdiń zamanymyz, ókinishke qaraı, kóp qalamgerlerge shyǵarmashylyqpen alańsyz aınalysýǵa múmkindik bermedi. Sebebi, keńestik júıeden kapıtalıstik júıege ótken kezde burynǵy jınaǵan qarjylyq qorymyz jınaq bankilerinde qaldy. Bul álemdegi qarjylyq júıeniń zańyna qarama-qaıshy ekenin biz eshqashan umytpaýymyz kerek.
Roman jazý úshin, eń aldymen, shyǵarmashylyq áleýetińdi tolyq paıdalanatyndaı múmkindik qajet ekeni anyq. Bizdiń osy kúnge deıin áńgime, hıkaıat jazýmen shektelip kelgenimizdiń ózi de osy qarjylyq júıege baılanysty. Sebebi, kúndiz qyzmette boldyq. Túngi ýaqytta jazý jazdyq. Tirshilik bárimizge birdeı: kim-kimge de óziniń kúnkórisi qymbat.
Áıtse de, áńgime jazý ońaı dep eshkim aıta almasa kerek. Ol qysqa bolsa da, qıyn janr. Biz oqyrmanǵa baspasózde jarııalanǵan áńgimelerimiz arqyly tanyldyq. Kitaptarymyzdyń taralymy óte az boldy. Qazir sol áńgimelerimizdi búgingi jastardyń oqyp, ártúrli basylymdarda, áleýmettik jelilerde pikir bildirip jatatynyna qýanasyń. Bul, shyndap kelgende, shyǵarmashylyǵyńyzdyń ómirsheńdigin bildiredi emes pe.
Qazir «Ádiletti Jańa Qazaqstan ornatýymyz qajet» degen tamasha ıdeıa dúnıege keldi. Bul elimiz Táýelsizdik alǵannan keıingi otyz jylda oryn alǵan olqylyqtardy mádenıetti túrde sezdirip, uǵyndyryp turǵan túzý baǵyt. Mine, endi osy baǵyt baıandy bolsa eken deımiz.
Shyndyǵyna kelsek, 30 jyl – Táýelsizdik tarıhy úshin tabaldyryqtan attaǵandaı mezgil bolyp kóringenimen, jeke adamnyń ǵumyry úshin bulyńǵyr, uzaq ýaqyt boldy. Qazaq ádebıetindegi bizdiń tolqyn ol kezde oqyrmandarǵa endi tanyla bastaǵan otyzdaǵy qalamgerler edi. Al qazir, alpystan asyp barady... Bir jaqsysy, balalar eseıdi. О́zderine laıyqty mamandyqtaryn tańdap, ómirden óz joldaryn tapty. Endi bizge ne kerek? Jazý kerek. О́z basym, alpysqa kelgen jyly bir roman bastap edim. Qazir sol shyǵarmany jalǵastyrýdamyn.
Nege ekenin bilmeımin, «bálen jazýshynyń jazý ústelinde aıaqtalmaǵan bir shyǵarmasy qalypty» degen áńgimeden qorqyp turamyn. Sebebi ol áli óńdeletin, tolyqtyrylatyn shyǵarma bolýy ábden múmkin ǵoı. Sodan bolar, keıingi jazyp júrgen dúnıelerimniń alǵashqy bólimin muqııat qarap, «Juldyz» jýrnalyna usynýǵa asyqtym. Sóıtip ol «Shybyn jan kókke ushqanda» degen taqyryppen jaryq kórdi.
Bıyl jasóspirimderge arnalǵan «Aq ulpa» atty hıkaıattar men áńgimeler jınaǵym jaryq kórdi. Olardyń birazy balalarǵa arnalǵan shyǵarmalarǵa jarııalanǵan báıgelerde júlde alǵan.
Qazir, ókinishke qaraı, qazaqtyń kórkem, qunarly tili qyzyl kitapqa engen ósimdikter sııaqty Uly dalanyń bir qıyrynda, shalǵaıdaǵy aýyldarda ǵana qalǵandaı kórinedi. Jáne sol aýyldarǵa barǵanda ǵana ana tilimizdiń ýyzyn, nárin sezinip, ádemi teńeýler men ázil qaljyńdardy tyńdap qaıtasyz. Sondyqtan jasóspirimderge arnalǵan áńgimelerim men hıkaıattarym, eń aldymen ana tilimizdiń kórkem, beıneli til ekenin eske salyp tursa eken deımin.
Ádebıette «balalar jazýshysy» degen jańsaq túsinik bar. Menińshe, jazýshy degen bir ǵana bıik uǵym bolýǵa tıisti. Ol úlkenge de, kishige de arnap jaza alady. Alysqa uzap ketpeı-aq óz jazýshylarymyzdyń shyǵarmashylyq jolyna úńilseńiz, oǵan anyq kóz jetkizesiz.
– Shyǵarmashylyq syryńyzdy bóliskenińizge rahmet.