Balabaqsha álemi: Jetistik pen kemshilik

Byltyr Oqý-aǵartý mınıs­tr­ligi tekserýden ótken bala­baqshalardyń jartysy tehnı­kalyq jáne sanıtarlyq talapqa saı kelmeıtin ǵımaratta ashyl­ǵany týraly habarlady. Al bıyl mek­tepke deıingi tárbıe men oqy­týdyń jańa standarty, úlgilik baǵ­darlamasy qabyldandy.

El egemendik alǵan jyldary balabaqshaǵa suranys qazir­gideı joǵary bola qoıǵan joq. О́ıtkeni jumyssyzdyq qys­qan qıyn-qystaý shaqtarda aq jaý­lyqtylardyń basym kópshiligi úıde bala tárbıesine kóńil bóldi. Al qazir jas otbasylar eki jaqtap jumys istep, turmysyn tikteýge tyrysady. Naryq zamanynyń talaby osy. Sondyqtan halyq tyǵyz shoǵyrlanǵan qalamen qosa aýyldarda da balabaqshaǵa suranys joǵary. Úkimet áli de bolsa eldegi balabaqsha sanyn art­tyrýǵa kóńil bólip otyr. Biraq bala­baqsha ashý degen osy eken dep standartqa saı kelmeıtin nysan­dardyń salynýyna jol berýge taǵy bolmaıdy. Keıingi eki-úsh jylda Oqý-aǵartý mınıstrligi osyndaı jaısyzdyqty tejeý­ge túbegeıli kirise bastady. Sebebi memlekettiń basty baǵyty – balalardyń qaýipsizdigi jáne olarǵa qolaıly ári sapaly jaǵdaı jasaý ekeni belgili. Joǵaryda atap ótken jańa memlekettik standart balalardy «oıyn arqyly oqytý» qaǵıdasyna negizdelgen. Bul, árıne, bólek taqyryp.

Balabaqshalardyń negizgi jumys baǵyty jaıynda aıtar bolsaq, mektepke deıingi uıymdar tárbıe men oqytý salasyn retteıtin normatıvtik-quqyqtyq aktiler sheńberinde ju­my­­­syn úılestiredi. Oqý-aǵartý mınıstriniń ­buıryǵymen bekitilgen Mek­­tepke deıingi uıymdardyń úlgi­l­ik qaǵıdatyna sáıkes balalardy tárbıeleý, oqytý, damýyndaǵy aýytqýdy túzetý, áleýmettik beıim­deý, damytý, medısınalyq baqylaý, saýyq­tyrý jáne basqa da qyzmet túr­leriniń shyǵystaryn memleket qar­jylandyrady. Al ata-analardyń aı saıynǵy tólemaqysy balalardyń as-aýqatyna jumsalady.

Byltyr elde bas-aıaǵy 458 mektepke de­ıingi uıym ashylǵan. Al bıylǵy jos­par boıynsha shamamen 400-den astam balabaqsha paıdalanýǵa beri­le­di dep josparlanǵan. Oqý-aǵartý mınıstrligi habarlaǵandaı, balalardy mektepke deıingi uıymdarmen 100 paıyzǵa qamtýdyń naqty jos­pa­ry bar. Osy maqsatta jergilikti at­qarýshy organdar óńirdegi bala týý, kóshi-qon úderisterin jáne ata-ana­lardyń suranysyn eskere otyryp, jyl saıyn jospar ázir­­­leıdi. Balabaqsha da bıznes kózi. Munda jeke kásipkerge qoıy­la­­tyn talap – mektepke deıingi uıymda bala úshin qolaıly, qaýip­siz jaǵdaı jasaý. Balabaqsha ashý úshin birinshi kezekte jeke nemese jalǵa alynǵan ǵımarattyń sa­nı­tarlyq-epıdemıologııalyq taza­lyǵy, órt qaýipsizdigi, erekshe qa­jet­tilikteri bar balalardyń bi­lim alýy úshin jaǵdaı jasaý, bala­baq­shany jıhaz, jabdyqtarmen jaraq­tan­dyrý, medısınalyq qyzmetke lısenzııanyń bolýy, tıisti beıini boıynsha pedagogıkalyq nemese ózge de kásiptik bilimi bar pedagogtermen qamtamasyz etý jaıy standartqa saı bolýǵa tıis. Sonymen qatar bala­baq­sha­da beınebaqylaý kamerasy, dabyl túımesiniń bolýy syndy taǵy birneshe talap bar.

Oqý-aǵartý mınıstrligi usynǵan taǵy bir derekke toqtalsaq, búginde 2-6 jastaǵy balalardyń 89,4 paıy­zy, 3-6 jastaǵy balalardyń 98,5 pa­ıyzy mektepke deıingi bilimmen qam­tylǵan. Mektepke deıingi uıym­dardaǵy oryn tapshylyǵy, ata-ana­­lardyń balasy jasqa tolmaı ba­la­baqsha kezegine turatyny ta­laı márte aıtyldy, jazyldy. Mem­le­ket­tik balabaqshadaǵy kezegi jet­pe­se, balasyn jekemenshik uıymǵa berse de áıteýir áleýmettik jaǵ­da­­ıy orta toptaǵy ata-ana amaldaıdy. Qýantarlyǵy, memlekettik ba­la­­baqshadan halyqtyń áleýmettik ja­ǵy­nan álsiz toptaǵy balalaryna birinshi kezekte oryn alýǵa múm­kin­­dik bar. Bul tizimdi jalǵasaq, ás­­kerıler men mu­ǵalimderge de je­ńil­­dik qarastyrylǵan. Sonymen qatar mınıstrlik jýyrda halyq­tyń áleýmettik jaǵynan osal to­byn­da tárbıelenetin balalaryn mektepke deıingi uıymdarda tegin tamaq­tan­dyrý máselesi qaras­ty­ry­lyp jat­qa­nyn habarlady.

Osy oraıda Astana qalasyndaǵy №94 «Suńqar» balabaqshasyna baryp, memlekettik balabaqshanyń áleýetin baıqap qaıtqan edik. Balabaqshanyń paıdalanýǵa berilgenine bes jylǵa jýyqtapty. Nysandaǵy ár bólmede beınebaqylaý kamerasy ornatylǵan. Ata-analar balasyn sol kameradan syrttaı baqylaýǵa bolady. 319 ba­la­ǵa shaqtalǵan balabaqshada ázirge bos oryn joq.

– Balabaqshada 12 top bolsa, so­nyń eki tobynda erekshe bilimdi qa­jet etetin balalardy qabyl­daı­myz. Toptaǵy balalardy birinen-birin bóle jarmaımyz. Barlyǵy birge júredi. Atalǵan eki toptaǵy 24 ba­­­­la­nyń psıhologııalyq damýyna, sóı­leý qabiletin arttyrýǵa mamandar járdemdesedi. Osy top­ta­ǵy balalardyń shyǵynyn memleket enshisine alady, ıaǵnı balanyń ata-anasy aqy tólemeıdi. Balalar birimen-biri erkin oınap óskenniń de paıdasy kól-kósir. Bizde psıholog, logoped, defektologter ju­mys is­teıdi. Joǵary bilimdi peda­gog­te­ri­miz bar. Qazir jan-jaqty, alǵyr, bilimdi jas mamandar kóp. Tipti osy balabaqshadaǵy barlyq topta jas maman bar. Olardyń balalardy damytýda zamanaýı tásilderdi qoldanǵany, jańashyldyqqa umty­ly­sy qýantady. Qazir bizde 3 me­k­tepke deıingi daıar­lyq toby bar. Onda balalardy «Ba­la­pan» baǵ­dar­la­ma­symen mektepke daıarlaımyz. Iá, bala­baqshaǵa suranys óte joǵary. О́ıtkeni eń arzan degen jekemenshik balabaqshanyń aı saıynǵy tólemi 35-40 myń teńge sha­masynda, – dedi bala­baqsha meń­gerýshisi Albına Moljanova.

Balabaqshadan oryn shamamen bir-eki jyl kezekte turǵan soń tıedi. Astana qalasynyń turǵyny Erbatyr Suraǵan da balasyn áýeli aqyly bala­baqshaǵa berip, keıin kezegi kelgen soń memlekettik balabaqshaǵa aýys­tyrǵanyn aıtty.

– Biz áýeli Indigo elektrondy ba­labaqsha portaly arqyly kezek­ke turdyq. Kezek kelgenshe bala­myz­­dy jekemenshik balabaqshaǵa ber­dik. Keıin kezek keldi degen habar al­ǵanda qujattarymyzdy jıyp tap­syr­dyq. О́zim muǵalim bolǵan soń kezekti asa uzaq kútpedik. Sodan bir jas úsh aıynan bastap, úsh jasqa de­ıin jekemenshik balabaqshaǵa bar­dy. Onda da eń qoljetimdi de­ge­nine apardyq. Memlekettik bala­­baqshanyń aty – memlekettik. Qazir balamyz bes­te. Balabaqshada daıar­lyqtan ótki­zip, birden birinshi sy­nyp­qa bere­miz dep otyrmyz. Árip tanı­dy, atyn jazady, – dedi qala tur­ǵyny.

Ár topta kompıýter, ınterak­tıv­ti taqtalar bar. Balalar túrli úıir­melerge, sondaı-aq qosymsha aqy­ly úıirmelerge qatysa alady. Bir balaǵa ata-ana aı saıyn tóleıtin 16 800 teńge balanyń kúndelikti tamaǵyna jum­salady. Qalǵan shyǵynnyń bar­­lyǵyn bıýdjet óteıdi. Mem­le­ket­tik balabaqshalarǵa sol úshin de su­ranys joǵary. Al jetkin­shek­ter­di tárbıelep, qaraılasyp júr­gen mamandardyń jalaqylary máz emes. Árıne, bıyl da tárbıeshi­ler­diń jalaqysy 25 paıyzǵa artqa­ny­men, tabysyn muǵalimdermen salys­ty­rýǵa kelmeıdi. Mysaly, munda tárbıeshiniń kómekshisi mektep jasyna tolmaǵan balalary úshin bala­­baqshaǵa jumysqa kelgen. Endi tár­bıe­­shilerdiń jalaqysy keler jyly taǵy kóterilse, bul sala ma­man­­­darynyń áleýmettik jaǵ­da­ıy­na biraz járdem bolatyn sy­ńaı­ly. Qosh, on jyl mektepte eńbek etip, balabaqshada 13 jyldan beri jumys istep júrgen Anargúl Mu­ha­med­raqymqyzy mektepke deıin­gi uıym­­darda balalardy oıyn ar­qy­ly tárbıe­leýdiń paıdasy orasan ekenin aıtady.

– Menińshe, bilikti maman taqy­ryp­ty balaǵa úıretý úshin izdenis­ten qol úzbeýi kerek. Qazir úlgilik baǵ­darlama boıynsha jumys is­teı­miz. Tańerteńnen keshke deıin balany oıyn arqyly tárbıeleýge kóńil bó­le­miz. Sebebi balabaqsha mektepke uqsap ketpeýi kerek. Bıylǵy oqý baǵ­darlamasynda balalardy oıyn ar­qyly tárbıeleýge basymdyq be­­rildi. Iá, biz de bala boldyq. Sonda úlkenderden «Oınamaǵan bala eshqashan oılamaıdy», degendi jıi estıtinbiz. Ár balaǵa jeke-jeke kóńil bólemiz. Bir bala sýret salýǵa beıim bolsa, ekinshisi anyq sóıleıdi, úshinshisiniń oıy júırik bolýy múm­kin. Sondyqtan biz ata-analarmen udaıy keńesip otyramyz. Keıbir ata-analar balabaqshadan bas­tap perzentine «sen dáriger bola­syń» dep mıyna quıyp otyrady. Sol úshin ata-analarǵa balanyń qaı baǵytqa beıim ekenin aıtyp otyramyz. Biz balamen aqyldasamyz, syr­lasamyz. Mysaly, birer kún buryn balalarǵa tapsyrma berdim. «Jer ǵalamsharynan ári asqan kezde ne kóresizder?» dep jalpyǵa suraq qoıdym. Sonda balalardyń biri áńgimesin «eń birinshi ǵaryshqa ıt ushty ǵoı» dep bastady. Ne desek te, qazir balalardyń oılaý qabileti júırik. Al jalpy alǵanda bala­lar­dyń barlyǵy ónerli, – deıdi ol.

Erekshe bilim berýdi qajet etetin balalar balabaqshaǵa dárigerlerdiń nusqaýymen barady. Mamandar dá­ri­gerlerdiń qoıǵan dıagnozyna qa­raı arnaıy jattyǵýlar jasatyp mashyqtandyrady. Sondyqtan sóı­­leý qabileti buzylǵan, tilinde mú­ki­si bar balany ata-analar baı­qa­sa, birden dárigerlerge aparyp, tek­seristen ótý qajet. О́ıtkeni ba­la­­nyń ne úshin sóılemeıtinin anyq­taý kerek. Keıin dárigerler men balabaqshada pedagogter qatar ju­mys istese oń nátıje shyǵýy múm­kin. Árıne, onyń barlyǵy dárigerler qoıǵan dıagnozǵa tikeleı áser etedi. Keıingi jyldary aýtızm belgileri bar balalar da kóbeıdi. Medısına mamandarynyń balaǵa qursaqta jatqanda qaraılap, kútiný kerek dep shyryldaýy jaıdan-jaı emes. Qazir elde logoped-defektologter tapshy. Balabaqshanyń logoped-defektologi Aıan Rysbaeva bala telefon men teledıdarǵa kóp úńilse de sóıleý qabi­leti tejeletinin eskertedi.

– О́kinishke qaraı, qazir tilinde múkisi bar balalar kóbeıip kele jatyr. Syrqattyń birneshe dıagnozy bar. Mundaıda bala em qabyldaǵanda á degennen sóılep ketpeıdi. Negizi balanyń sóıleý qabileti týǵannan damıdy. Náreste 6, 8 aıǵa qaraǵanda gýildep, ýildep dybys shyǵara bas­taıdy. Al keıin jasqa tolǵanda esimin estigende dybys shyqqan jaqqa buryla bilýi kerek. Balanyń osy qasıetine eń birinshi ata-anasy muqııat bolýy kerek. Sodan soń eki jasta bala ózine qajetti dúnıeni birli-ekili sózben jetkize bilýi kerek. Eger eki jastan asqan bala sóılemese, ata-analar nevropatolog dárigerge jolyǵýǵa tıis. Balanyń tili nege keshigip jatqanyn meılinshe erte anyqtaý mańyzdy. Bizge ýaqtyly kelip, em alyp, ońalǵan soń jalpy bilim beretin mektepke barǵan baldyrǵandar kóp. Al dıagnozy kúrdeli balalar arnaıy mektepke baryp jatady. Logoped-defektolog retinde ata-analarǵa aıtar edim, eger balalar jasyna saı sóılemese, ony erkelikke sanap, «atasy 7 jasta, ákesi 6 jasta sóılegen» dep alańsyz júrýge bolmaıdy. Medısınada «erkelik» degen dıagnoz joq. Sábı álsiz bolyp týylsa, keıin ony damytýǵa kóńil bólinbese, sóıleý qabileti ósken saıyn tejele beredi. Bala qursaqta damıdy. Sondyqtan ana balanyń damýyna qursaqtan mán berýi kerek, – deıdi maman.

Oıyn jetkize almaǵan bala ashý­la­nady, býlyǵady, al onysy psı­hı­ka­ǵa áser edi. Balabaqshada aýtızm belgileri bar balalar joq emes. Qalam ustaı almaıtyn, zeıini tu­raq­syz bal­ǵyndar da kezdesedi. Áste eńbegi elene bermeıtin maman­dar­ǵa basyna is túsken soń qaıyrylyp, kómek alǵan otbasylar kóp. Mysaly, qala turǵyny Rýshana Mýftıllaeva balasyn balabaqshaǵa dárigerlerdiń nusqaýymen aparǵanyn aıtady.

– Balamyz eki jylda dáriger men pedagogterdiń arqasynda ońalyp ketti. Bilikti mamandarǵa alǵysym zor. Balamyz buryn áripterdi durys aıta almasa, keıin kún sanap sóıleý qabileti jaqsara bastady. Sonyń nátıjesinde, balabaqshadaǵy ózi qa­tar­ly balalar sekildi jalpy bi­lim beretin mektepke bardy. Qazir úl­ge­ri­mi de jaqsy, – deıdi ana.

Balalardy júz paıyz mektepke deıingi uıymmen qamtý úshin eń áýeli jyldap kútetin kezekti qys­­­qartyp, talapqa saı kelmeıtin ǵı­­marattardy azaıtýmen shektelmeı maman tapshylyǵynyń aldyn alý da qajet-aq. Bul degenimiz – je­ke­­menshik balabaqshalar da osy ta­lap­tyń údesinen shyǵýy kerek degen sóz.