Jyl basynda Qazaqstanda altyn qory azaıyp qalǵany týraly aqparattar resmı oryndar tarapynan aıtyldy. Ulttyq banktiń habarlaýynsha, altyn qorynyń qysqarýyna onyń syrtqy naryqtarda satylýy, altyn baǵasynyń bir ýnsııasy úshin 1,8 myń dollarǵa deıin nemese 0,43 paıyzǵa deıin tómendegeni de sebep bolǵan. Bir jyl ishinde altyn-valıýta aktıvterin ártaraptandyrý maqsatynda baǵaly metaldy syrtqy naryqtarǵa satylym kezeń-kezeńimen júrgizdi. Bul rette qorlardaǵy altynnyń úlesi 68 paıyzdan 58 paıyzǵa deıin tómendegen.
2021 jyly qordaǵy altyn kólemi – 392,7 tonnany qurasa, bıyl 385 tonna. Jyl basynda ol 407 tonna bolǵan. Qazaqstan altyn qory boıynsha Túrkııa men Portýgalııanyń ortasynda, 13-orynda tur. Altyn qory boıynsha AQSh, Germanııa jáne Italııa – alǵashqy úshtikte. Jyl basynda altynnyń baǵasy bir ýnsııa úshin 1 834 dollar bolyp belgilendi. Altyn sońǵy ret maýsym aıynda qymbattap, qarasha-jeltoqsanda arzandady. «Buǵan deıin Bank of America sarapshylary altynnyń quny kelesi jyly bir ýnsııa úshin 2 myń dollardan asýy múmkin dep boljaǵan edi. О́ıtkeni barlyq qymbat metaldardyń ishinde altyn federaldy qor júıesiniń aqsha-nesıe saıasatynyń ózgerýinen kóp paıda kórýi kerek. AQSh retteýshisiniń 2023 jyly mólsherlemelerdiń agressıvti ósýinen bas tartýy satyp alýshylardy naryqqa qaıtarýy kerek, ıaǵnı qymbat metall baǵasy ósedi», dep jazady rbc.ru.
Ulttyq bank 2014 jyly teńge baǵamyn 10 aıǵa deıin kúshtep ustap, valıýtalyq rezervtiń jartysyn «jaǵyp» jibergenin sarapshylar bertinge deıin aıtyp keldi. Valıýta naryǵyndaǵy turaqtylyqty saqtaý maqsatynda byltyr da ıntervensııalar júrgizildi. 21-28 aqpan aralyǵynda olar 274 mln dollardy, 1-5 naýryz aralyǵynda – 120 mln dollardy, 9 naýryzda 198,9 mln dollardy jumsady. Qysqasy ótken jyly Ulttyq bank 1,4 mlrd dollarǵa valıýtalyq ıntervensııalar jasady. Respýblıkalyq bıýdjetke Ulttyq qordan transfertterdi qamtamasyz etý úshin 4,3 mlrd dollar mólsherinde valıýta satyldy.
– Ulttyq bank altyn-valıýta aktıvterinde altynnyń úlesin kezeń-kezeńmen kóterýdi qup kóredi. Bul durys sheshim. Altyn uzaq merzimdi strategııalyq aktıv bolǵandyqtan, dollar-teńge dálizin shý shyǵyp ketpeıtindeı deńgeıde ustap tura almaıdy. Ulttyq bank altyndy uzaq merzimdi qamtıtyn strategııalyq aktıv retinde qarastyryp otyr, – deıdi qarjyger Ilııas Isaev.
Altyn qoldaǵy qarjyny saqtaýdyń eń qaýipsiz quraldarynyń biri ekenin bilemiz. Dúnıe júzindegi eń iri altyn ıelenýshi AQSh-tyń Federaldyq rezervtik júıesiniń qoryndaǵy altyn mólsheri 10 myń tonnadan asady. Dúnıejúzilik altyn keńesi saıtynda jarııalanǵan derekterinde sońǵy 30 jylda altyn baǵasy bes ese óskeni aıtylady. 1990 jyldary baǵa orta eseppen 362,3 dollar bolsa, 2010 jylǵa deıin 1 myń dollarǵa ósti. 2020 jyly 1 769,6 dollarǵa teń bolsa, 2022 jyly 1 800 dollardan asyp ketti.
I.Isaevtyń aıtýynsha, memlekettik rezervte Qazaqstan altyn aıyrbastaý boıynsha 40-orynda tur. Altyndy satyp alý barysy sol eldiń qarjy retteýshi uıymdary men jekelegen ınvestorlar arasyndaǵy mámile ınvestorlar úshin aktıvter qurylymyn, altyn-valıýta aktıvterindegi altynnyń úlesin anyqtaıdy. Bazel kelisiminiń (Bazel III) úshinshi bóligine sáıkes, altyndy endi bankter kepilge tolyq qunymen qabyldaıtyny altynǵa degen suranystyń ósýine yqpal etip otyr. Bul altynnyń aktıv retinde saqtalýyn ǵana emes, sonymen birge qundylyǵyn arttyrýdy qamtamasyz etedi.
Osydan on shaqty jyl buryn Shveısarııa bıligi tipti Ulttyq banktiń jalpy rezervindegi altynnyń eń tómengi úlesin 20 paıyz deńgeıinde zańmen bekitý úshin referendým ótkizý týraly másele kótergen. Ishki jalpy ónimdegi bıznestiń, ekonomıkanyń úlesi mol elderde zańmen bekitý qalypty qubylys. Al ekonomıkasy ártaraptandyrylmaǵan elderdegi altyn-valıýta aktıvterindegi altynnyń úlesi onyń baǵasy, suranysyna qarap rettelip otyrady.
– 2019 jyldyń qyrkúıeginde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq qordaǵy aktıvtiń bir bóligin altynǵa almastyrý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Bul Jarlyq Ulttyq qordyń qarajatyn qalyptastyrý men paıdalanýdyń negizgi qaǵıdattary men tásilderi» bólimine ózgerister engizgen bolýǵa tıis. Altyn-valıýta aktıvteriniń portfeli ınvestısııalardyń kólemi týraly qupııalylyqqa baılanysty jarııa etilmeıdi. Biraq aldaǵy ýaqytta ulttyq valıýtamyzǵa munaıdan keıingi dem berýshi faktor retinde qarastyrylýy múmkin. Byltyrdan bastap jer qoınaýyn paıdalanýshylarǵa berilgen kelisimsharttar men lısenzııalardyń merzimi qaıta qaralyp jatyr. 2022 jyly qatty paıdaly qazbalarǵa 115 kelisimshart pen 198 lısenzııa, sondaı-aq kómirsýtek shıkizatyna 12 kelisimshart buzyldy. Altyn, kómir, temir, mys, boksıt, polımetall óndiretin ken oryndary memlekettik qorǵa qaıtaryldy, olar keıinnen strategııalyq ınvestorlarǵa berý úshin aýksıonǵa shyǵarylady. Oǵan barlyq múddeli ınvestorlar qatysa alatynyn aıtyp jatyr, – deıdi I.Isaev.
Qarjygerdiń aıtýynsha, qazaq altynynyń endigi taǵdyry, ıaǵnı altyn men teńge tandemynyń betalysy men nátıjesi ınvestorlar men memleket arasyndaǵy kelisimderdiń qorytyndysyna baılanysty bolmaq. «Altyn keni ıelerimen aradaǵy kelisimder qandaı jaǵdaıda ótkenin jáne kelisimde ne aıtylǵanyn biz bilmeımiz. Memleket Ulttyq qordaǵy altynnyń úlesin 5 paıyzǵa kóbeıtýdi josparlap otyr. Memleket pen ınvestor arasyndaǵy kelisim endi barynsha ashyq bolady dep úmittenemin. Bul Ulttyq bankke Ulttyq qor aktıvteriniń ótimdiligin arttyrýǵa, ártaraptandyrýǵa múmkindik beredi», deıdi ol.
Qazaqstan altyn qory jóninen alǵashqy 16 memlekettiń qataryna kiretinin bilemiz. Bul rette Ulttyq banktiń ony óz qoryna syrtqy naryqtan da, otandyq óndirýshilerden satyp alý múmkindigi bar. Mundaı jaǵdaıda qordaǵy altyn valıýtamyzdy qunsyzdanýdan saqtap qalatyn faktor retinde qarastyrylýy ábden múmkin.
– Álem altyndy basqa qyrynan tanıtyn kún alys emes. AQSh Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Bretton-Výd valıýtalyq júıesi boıynsha dollardy turaqtandyrý úshin altyndy keńinen qoldanysqa engizdi. Sol kezde eldiń altyn qory 20,2 myń tonnadan asatyn, AQSh dollarynyń altynmen baǵalana bastaǵan kezi de sol ýaqyt. Álemdegi altyn qorynyń 70 paıyzyn ıelenýi valıýta júıesiniń dollarmen ólshenýine yqpal etti. Halyqaralyq saýdada altyn baǵasy AQSh dollarymen belgilenedi. Ortalyq bankter altyndy ózderiniń dollarlyq pozısııalaryna qarsy hedjırleý retinde paıdalanady. Bul aktıvter arasyndaǵy teńgerimdi ulǵaıtýǵa, basqasha aıtqanda, teńgeniń áleýetin kúsheıtýge múmkindik beredi. Memleket basshysynyń Ulttyq qordyń jınaqtaýshy aktıvterindegi altynnyń úlesi 5 paıyzǵa arttyrý týraly sheshimi Ulttyq banktiń altyn-valıýta aktıvterine qatysty strategııasynyń aktıvter qurylymyn ártaraptandyrý úshin qabyldandy. Ulttyq bank osyǵan deıin teńge-rýbl konvertasııasynan bastaý týraly sheshim qabyldady. Endi altynnyń teńgege qosymsha dem berýi teńgeniń ıntervensııaǵa táýeldiligin tómendetip, naryqtyń baǵasyn aıqyndaıdy, – deıdi Ilııas Isaev.
Osy jyly altyn baǵasy qubylmaly bolatynyn, 2-3 paıyzdyń arasynda ózgerip turatynyn sarapshylar jıi aıtyp júr. Bul ózgeriste makroekonomıkanyń yqpaly basymdaý bolyp tur. Biraq onyń naryqtyń betalysyna nemese jekelegen elderdiń valıýtalarynyń baǵamyna áseri az. Altynda tótenshe jaǵdaılarda aqsha qyzmetin atqaratyn qudiret bar. О́tken jyly altynnyń bir ýnsııasy 1 800 dollar dálizinde saýdalandy jáne jyl sońyna qaraı 3,5 paıyzǵa tómendedi.
Bıyl altynnyń baǵasy bir ýnsııa úshin 2 500 dollardan 4 000 dollarǵa deıin kóterilýi múmkin. О́ıtkeni paıyzdyq mólsherlemelerdiń ósýi men resessııa naryqtyń betalysyn qubyltyp jiberdi degen derekti batys sarapshylary jıi aıta bastady. Swiss Asia Capital kompanııasy ókili Iýrg Kıner 2023 jyldyń birinshi toqsanynda álem ekonomıkasy «azdap resessııany» sezinetinin, bul faktor altyndy birden ınvestorlar úshin tartymdy aktıvke aınaldyratynyn aıtty. Altyn ınflıasııaǵa qarsy óte jaqsy hedjırleý, stagflıasııa jáne ınvestısııalyq portfelge qosymsha salmaq bolyp sanalady».
Bloomberg-tiń pikirine súıensek, osyǵan deıin altyn ınflıasııanyń ósýinen qorǵanatyn tetik retinde qarastyrylǵan. О́tken jyldan bastap onyń qorǵanysh tetigi biraz álsirep qaldy. Biraq bul faktor altynnyń básin túsire almaǵan. Qazir sarapshylar álemdik bankter altyndy burynǵydan da kóp satyp alyp jatqanyn aıtýda. Olardyń qatarynda Qytaı, Úndistan, Qatar jáne О́zbekstan bar. Halyqaralyq esep aıyrysý banki 500 tonna altyn satyp aldy, al Polshanyń ortalyq banki taǵy 100 tonna altyn satyp alýdy josparlap otyr.
Ekonomıst Saıan Qombarovtyń aıtýynsha, Ulttyq bank 2021-2022 jyldar aralyǵynda 115 tonna altyndy ortasha baǵamen bir ýnsııasy úshin 1801 dollardan satqan. 2022 jyldyń qazan aıynda 1,389 mlrd dollarǵa 24,68 tonna altyn satyldy. 2021-2022 jyldary Qazaqstannyń ishki naryǵynda barlyǵy 87,84 tonna altyn satyp aldy.
– Altyn ınsaıderleri sońǵy onjyldyqtarda alǵash ret óz qorlarynda altynnyń úlesin arttyrýǵa jantalasyp jatyr. Bul álemdik naryqta biz bilmeıtin qubylystardyń tóbesi kórine bastady degen sóz. Mundaı jaǵdaıda Ulttyq bank altyndy ne úshin satyp jatqanyn ashyp aıtýy kerek. 2021 jyldan bastap Ulttyq qor túsiminde ósim bar. Kóp jyl boıy keıbir toptardyń jeke qaltasyna quıylǵan qarjy qorǵa túsip jatyr. Ulttyq qordyń aktıvteri 2022 jyly 55,8 mlrd dollarǵa deıin ósti. Ondaǵy dollar bıýdjettiń shyǵys bóligin qamtamasyz etýge jetedi. Bul bizge altyn-valıýta qoryna altynnyń qoryn kóbeıtip alýǵa múmkindik berip tur. Tap qazir altynnyń syrtqa satylýyn túsinbeımin. Ulttyq bank qordaǵy altyn qoryn kóbeıtýge basymdyq berýi kerek, – deıdi S.Qombarov.
Sarapshy Maqsat Halyqtyń pikirinshe, syrtqy naryqtaǵy altyn baǵasy 2022 jyldyń qarasha aıynan qalypqa kele bastady. Altyn-valıýta qoryndaǵy altyn úlesi qarashanyń ekinshi jartysy, jeltoqsan aıynan bastap azaıǵan. Qazan jáne qarasha aılarynyń qorytyndysy boıynsha AQSh-ta ınflıasııanyń tómendeýi tirkeldi. Bul dollar baǵasynyń 10 paıyzǵa tómendeýine, sonymen bir mezgilde altyn baǵasynyń qymbattatýyna áser etti.
– Ulttyq qordyń ósim deńgeıi ótken jyldarǵa qaraǵanda tómen. Teńgeniń turaqtylyǵyn da Ulttyq qor arqyly qamtamasyz ettik. О́tken jyly Ulttyq qordan 2,2 trln teńge aýdarylý kerek edi. Biraq onyń kólemi 6,6 trln teńgege deıin ósip ketti. Odan da kóp bolýy múmkin degen pikirler aıtylyp jatyr. Ulttyq qor transferti qor bırjasy arqyly da júrdi. Keıbir sarapshylardyń «Ulttyq banktiń ıntervensııasy teńge arqyly júrdi. Ol altyn qoryna áser etpeıdi» degen pikirin quptamaımyn. Intervensııa transferti Ulttyq qor aktıvteriniń kiristiligine keri áser etedi. Dollar altynnyń baǵasyna aıtarlyqtaı áser etetinin sarapshylar sońǵy kezde jıi aıtyp júr. AQSh dollarynyń álsireýi baǵaly metaldyń qunyna oń áser etýge tıis. Dollar men rýbldiń ústemdiginen shyǵý jáne altyn qorynyń úlesin kóbeıtý arqyly Qazaqstannyń rezervterin qorǵaý sharalaryn qabyldaý qajet, – deıdi M.Halyq.
Onyń aıtýynsha, altyn, kómir, temir, mys, boksıt, polımetall oryndary memlekettik qorǵa qaıtarylatyny, keıinnen strategııalyq ınvestorlarǵa berý úshin aýksıonǵa shyǵarylatyny Ulttyq qor saıasatyna ózgerister alyp kelýi, altynnyń úlesin arttyrýǵa yqpal etýi ábden múmkin. «Endi Ulttyq qordyń jınaqtaýshy aktıvterindegi altynnyń úlesi artady. Bul qordyń ǵana emes, ulttyq valıýtamyzdyń da áleýetin saqtap, qorǵaý úshin qajet», deıdi ol.
ALMATY