Qazir adam sanasynan týyndaǵan ǵalamattarǵa emes, qansha tyryssań da túsinikke syımaıtyn nárselerge tańǵalýmen kelemiz. Bul, ásirese, adamı minez-qulyq, adamgershilik qundylyqtaryna qatysty. Sheteldiń shekten shyqqan «haıptary» emes, óz elimizde birinen soń biri oryn alyp jatqan shetin oqıǵalardyń sheti joq – jylaryńdy da, kúlerińdi de bilmeısiń.
Jýyrda Aqtaý qalasynda kóshede ketip bara jatqan 39 jastaǵy azamattyń ústine dıvan qulady. Qajet emes jıhazdy kópqabatty úıdegi páter ıesiniń biri terezeden laqtyryp jibergen eken. Salmaqty zattyń astynda qalǵan jigit aýyr halde aýrýhanaǵa túskendigi habarlandy. Moıyn omyrtqasy synyp, julyny zaqymdanǵan azamatqa keshe ǵana Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵynyń mamandary ota jasap, omyrtqasyn tolyqtaı ımplantpen almastyrdy.
– Julyndy qysyp turǵan bólshekter alynyp, julyn bosatyldy. Naýqastyń otadan keıingi jaǵdaıy birqalypty aýyr. Qazir ol jansaqtaý bóliminde jatyr, – deıdi Mańǵystaý oblystyq aýrýhanasy neırohırýrgııa bóliminiń meńgerýshisi D.Myrzabekov.
Ne aıtýǵa bolady? Qajet emes turmystyq buıymdaryn, qoqys-qaldyqtaryn arnaıy oryndarǵa aparyp tastaýǵa úı ıesiniń aqyly jetpedi me, álde mádenıeti kem be? Joǵarydan tastalǵan aýyr buıym turmaq, shaǵyn nárseniń ózi tartylys zańyna saı jyldamdyqpen, salmaqpen qulap tıgen jerin ońdyrmasy, tiri jandy jazym eteri esi kirmegen sábı men aqylynyń aýytqýshylyǵy bar jannan basqaǵa túsindirýdi qajet etpeıtin uǵym emes pe?! Dinı túsinik boıynsha birneshe myńdaǵan shaqyrym bıiktikten jerge túsetin jańbyr tamshylaryn perishteler tasyp buıryqty jerine jaıǵastyrady eken, áıtpese sonshalyqty bıikten qulaǵan tamshy túsken jerin oıyp keteri anyq. Tipti úı shatyrynan tamshylaǵan tamshynyń ózi kók tasty tesetinin kórip júrmiz. Bir jyldary jergilikti telearna Aqtaýda joǵary qabatta ornalasqan páter ıesi jóndeý júrgizý kezinde shyǵarylǵan qurylys qaldyqtaryn balkonnan laqtyrǵanyn kórsetken edi. Terezeden jalbyratyp kir jaıý, salbyratyp et jaıý syndy sıyqsyz kórinister óz aldyna...
Jalpy, qazaq halqy – alystan oraǵytyp, tereńnen qoparyp aldyn qamdaı biletin kósheli oıdyń, kerekti men kereksizdi eksheı biletin aqyldyń, pende turmaq qumyrsqaǵa zııanyn tıgizýden tartynyp, jan-jaǵyna baıyppen, ustamdylyqpen qaraıtyn parasattyń ıesi. Biraq qoǵamymyzda oryn alyp jatqan oısyz is-áreketter baba minezin esh qıyndyqsyz mansuqtap, jahandanýǵa bolmysymyzben súńgip jutylyp bara jatqandaı áser beredi. Tártipten góri tálpishtikke, mádenıetten góri mánsizdikke beıimbiz.
Toılarda asabalardyń óreskel oıyndary men sózderi, qonaqtardyń jasyna, jynysyna qaramaı ersi qylyqtary kúnnen-kúnge údep barady. Áleýmettik jeli arqyly qoǵam qansha minep-synap, kinálap-kústánalaǵanmen aıylyn jııatyn aǵaıyn joq – jata qalyp bılegen áje, denesin ebedeısiz qımylǵa salyp yrjańdaı ıreleńdegen ata, etegin túrip, bóksesin bulańdatqan áıel-qyz, jartylaı sheshinip, zorlyqshyl keıip kórsetetin jigit birinen-biri asyp túsedi. «Atyń shyqpasa, jer órte» degendeı, asabaǵa keregi – aqsha, kelesi tapsyrystyń túsýi úshin tyrbaný. Birde-bir toı ıesiniń nemese qonaqtardyń kóz aldynda bolyp jatqan súıkimsiz kórinisterge basý aıtyp, tyıym jasamaıtyny ókinishti. Toıdan, qonaqtyqtan tarqarda sómke, qalta bitkendi toltyryp dastarqandy «tonap» ketetin jabaıylyq ta áli qalmaı keledi.
Alańdarda ótetin qandaı da bir is-sharalarda tegin nemese arzan baǵada taratylatyn palaý, samsa syndy tamaqtarǵa talasqanda astaýdaǵy sýǵa, jemge talasqan maldaı birin-biri basa-kóktep esinen aıyryla elirip ketetinin qaıtersiń?! Malǵa oılanyp, sabyr saqtaý qasıeti berilmegen, al aqyl-oıy ornynda, bilimi tolyq adam balasyna ne joryq? Soǵys, asharshylyq syndy zulmaty joq tynysh elde bir tostaǵan tegin tamaqqa bola kisiligin taptap bastyǵyryla talasý – ultty uıatqa qaldyratyn jaǵdaı. Sol sátte jegen nemese úıine alyp ketken jarty tostaǵan astan ne únem, ne talǵajaý?! Bir qasyq jyly as arman bolyp, kóshege túnep júrgen úısiz-kúısiz jandar bolsa bir sári... shyrttaı bolyp kıinip, kóshege saýyq izdep shyqqandardyń tirligi osy. Jaqynda Aqtaý qalasynda arzan baǵamen aıaqkıim satylady degen habar tarasymen álgi dúkenniń aldy opyr-topyrǵa aınalyp, adamdardyń birin-biri basyp-janshyp, aıqaı-shýmen ólermendikpen topyrlaǵan vıdeosy jalpaq jurtqa tarady.
Barlyq nárseden abyroıym joǵary bolsyn dep tileıtin deni taza, dili myqty qazaqtyń minezi nege ózgerdi? «О́rtep ólemin, sekirip ólemin» dep qorqytyp, bıikten nemese kópir, krannan salbyrap turatyndar kóbeıdi. Qudaı saqtasyn, ashýly nemese taǵdyrynyń qıyndyǵynan ábden tıtyqtaǵan adam birden sekirip kete barady, al «meni kim qutqarady?» degendeı qyrsyq minez kórsetip eki ortada ilinip, ilgishten aıyrylmaı turatyndar polıseıdiń, ózge de qutqarýshylardyń ómirin oqqa baılaıtyndyǵyn nege túsinbeıdi? Sýǵa sekirgenderdi qutqaramyn dep qanshama adam ajal qushty?
«Úı artynda kisi bar, shamala, shyraǵym» deıtin edi úlkender. Jastarǵa osylaı Qudaıdy, jaratylysty, tylsym kúshti, ıman men sabyrdy eske alyp, tyıym beretin kóp úlkenniń ózi delquly bolyp júrgende, bereketsizdigimizden «úı artyndaǵy kisiniń» ózi shoshyna bezip ketti me dep qorqamyz.
Úlken de, kishi de, áke men ana da ornyn bilip, asaba «paıdadan góri ardy oılap» qazaqtyń abyroıyn oılamasa, toılar jyn-oınaqqa, uıatty emes haıpty oılaǵan, ońaı oljaǵa talasqan, kez kelgen jerden qıqar minezben jeńip shyǵýdy oılaıtyn ózimiz beıpil aýyzdy, jyn-jypyrǵa kóbirek uqsap baramyz. Qazaqqa tán sypaıy minez, mánerli mádenıet qaıda ketti?
Mańǵystaý oblysy