Otbasy ınstıtýty – ulttyń aınasy

Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstr­ligi janyndaǵy «Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýty» KeAQ basqarma tóraǵasy Nurbek Matjanıdiń málimdeýinshe, res­pon­dentterdiń 70%-dan astamy otbasyn qoldaý ortalyqtarynyń qyzmetterin paı­dalanbaǵan, 19,3%-y saýaldamadan alǵash ret olardyń bar ekendigi týraly bilgen jáne tek 7,1%-y ǵana osy or­ta­lyq­­tarǵa júgingen. Ásirese Otbasyn qol­daý ortalyqtarynyń bar ekendigin Qyzylorda, Mańǵystaý, Aqtóbe oblystary men Almaty qalasynyń turǵyndary bil­meıtin bolyp shyqty.

Aıta keteıik, Ulttyq baıandama el tur­ǵyn­dary arasynda júrgizilgen saýaldama aıasynda jáne osyǵan deıin jasalǵan túrli zertteýlerdegi derekter men materıaldardy saraptaý arqyly ázirlengen. «Mundaı ádister otbasy ınstıtýtyndaǵy, otbasy saıasatyndaǵy keń kólemde jınaqtalǵan máse­lelerdi júıeli túrde anyqtaýǵa múm­kindik beredi», deıdi zertteýshi mamandar.

Sonymen qatar saýaldama otbasynda bala­larymen kóp ýaqyt ótkizetin áıel­der (44,5%) ekenin kórsetti, al er­ler­­­diń úlesi 25,6% ǵana. Qoǵamda qa­zir keńinen talqylanyp júrgen ákeler ınstıtýtynyń máseleleri boıynsha res­pon­­dentterdiń 54,1 paıyzy «bala tár­bıe­­sine qatysqannan góri, ákeniń otbasyn ma­terıaldyq turǵydan qamtamasyz etkeni ma­ńyzdy» dep jaýap bergen.

– Árıne, otbasy materıaldyq turǵy­dan jetkilikti bolýy qajet, alaıda bala tár­bıe­sindegi áke róli ekinshi orynda qa­lyp qoıyp otyr. Sondaı-aq qoǵamda jal­ǵyz­basty analar men jalǵyzbasty ákeler de bar, oǵan qosa erekshe balalardy, naýqas balalardy ósirip otyrǵan egde jastaǵy jáne jas ákeler de bar. Bul ákelerge de psıhologııalyq, aqparattyq, medısınalyq, áleýmettik-ekonomıkalyq kómek qajet dep esepteımiz. Dese de qa­zaq otbasylarda er adam otaǵasy bolyp sanalatyn dástúrli salt saqtalady. Bul jerde aıta keterlik jaıt, ata-analar úı sharýasyn birlesip oryndaıdy. Bul bala kútimine, bıýdjetti bólýge jáne basqa da áleý­mettik-turmystyq másele­ler­ge qa­tys­ty. Al bala týýdy josparlaý boıyn­sha saýaldamaǵa qatysqan qazaqs­tan­dyq­tar­dyń 73,5%-y bala týýdy josparlaý qajet dep sanaıdy, 15,2%-y jospar­laý­dyń qajeti joq dep eseptese, 11,3%-y bul suraqqa jaýap bere almaǵan, – dedi Nurbek Matjanı.

Al azamattyq nekege kózqarasy boıynsha orta eseppen alǵanda barlyq jastaǵy adamdardyń shamamen 25 paıyzy aza­mat­tyq nekege oń kózqaraspen jáne 30 paıyzdan astamy beıtarap qaraıtyny anyqtalǵan. Mundaı nekeni 32,8 paıyz adam ǵana qoldamaıdy. Mamandardyń aıtýynsha, bul degenimiz Qazaqstanda árbir besinshi neke tirkelmeýi múmkin degendi bildiredi.

Sondaı-aq qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń otbasy ınstıtýtyn zertteý ortalyǵynyń basshysy Juldyz Battalova eńbekqorlyq –ata-analar balalaryna sińiretin basty qundylyǵy deıdi.

– Reıtıngte birinshi orynda eńbek­qor­lyq, ózin-ózi qurmetteý, adaldyq, úlkenderge jáne aınalasyndaǵylarǵa degen qurmet qundylyqtary tur. Sondaı-aq biz otbasylyq dástúrler týraly suradyq. Respondentterdiń kóbi otbasynda jıi ata­lyp ótiletin otbasylyq merekeler, ja­qyn­darynyń týǵan kúnderin toılaý dep jaýap beredi. Sonymen qatar respon­dent­terdiń 90 paıyzy ata-ájelerdi bala tárbıesine tartýǵa oń kózqaras tanytty, bul otbasynyń aǵa býyn ókilderi balalarda qundylyqtardyń, dástúrlerdiń, úl­kenderge degen qurmet seziminiń qalyp­tasýyna oń áser etetinin kórsetedi, – dedi ol.

Otbasy ınstıtýty salasyndaǵy negizgi problemalar men eldegi otbasy saıasatyn je­til­dirýge baǵyttalǵan Ulttyq baıanda­mada sonymen birge qıyn jaǵdaıdaǵy otbasylarǵa psıhologııalyq, áleýmettik jáne quqyqtyq kómek kórsetýge arnalǵan qanatqaqty jobanyń qyzmeti qamtylǵan. Onda áleýmettik az qamtylǵan otbasylardy memlekettik-áleýmettik qoldaý má­se­leleri qarastyrylǵan. Baıandamada sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alý jáne oǵan qarsy kúreske áıelder men otbasy ınstıtýtynyń yqpaly da qamtylǵan.

«Otbasyn saqtap qalýdyń máselelerin qarastyryp, onyń sheshý joldaryn usyn­ǵan Ulttyq baıandama endi ǵana ázir­lendi. Al problema dál qazir bar, onymen kúres ár kezde júrgizilý qajet. Onyń sebep-saldary men túp-tamyryn zer­de­leýimiz qajet» degen pikirde Qazaq­stan halqy assambleıasy janyndaǵy Ana­lar keńesiniń tóraǵasy Altynaı Táńirbergenova.

– Ul-qyzdarymyz ana tilin, ata-baba tarıhyn, ulttyq salt-dástúrin bilmeıdi. Munyń saldary tastandy, jetim, qıyn balalar, qarttar úılerindegi ájeler men atalar, nashaqorlyqqa salynǵan jastar, ajyrasý, sýısıd, aıta bersek, tolyp jatyr. Nege osyndaı jamandyq ataýly kóbeıip ketti?! О́ıtkeni qazir ulttyq dástúr men rýhanı qundylyqtarymyzdyń ahýaly alańdatarlyq kúıde. О́sken uıa­synda otbasylyq dástúrden rýhanı nár alǵan, ultjandylyqqa tárbıelengen, ult­tyq qundylyqtardy qadirleıtin ur­paq eshqashan jaman nárseniń jeteginde ketpeıdi. Ajyrasýlardyń kesirinen qansha bala tolyq emes otbasylarda tárbıelenip jatyr. Bul – jaı ǵana jalań sıfr emes, bul qazirgi qoǵamdyq derttiń kórsetkishi. Bul kórsetkishtiń artynda qansha adamnyń taǵdyry tur. Qansha sábıdiń kóz jasy tur. Ákesiz tárbıelengen urpaqtyń jarymjan taǵdyry tur. Mundaı máselege qoǵam bolyp jaýaptymyz, – dedi Altynaı Táńirbergenova.

Qazirgi kúni otbasylyq ómir saltynyń quldyrap, qunsyzdanýy álemdik úrdiske aınalyp otyr. Eýropa elderiniń basym kópshiligi ajyrasý deńgeıi boıynsha alǵashqy qatarda tur. Zertteýshiler bul indettiń dástúrli qundylyqtarǵa berik elderge de taraı bastaǵanyn aıtady. Osyǵan qarasaq, bul máseleniń Qazaqstandy da aınalyp ótpesi zańdylyq sekildi, óıtkeni shekaramyz álemniń barlyq núktesine ashyq.

– Árıne, damyǵan elderge uqsaǵymyz keledi, biraq «jaqsysynan úırenip, jamanynan jırenetin» tustary da az emes. Biz qazir Japonııanyń tehnologııasy myqty dep tańǵalamyz. Al sol japondardyń ekonomıkasy aldymen otbasy ekonomıkasynan bastalatyndyǵyna mán ber­meımiz. Olar balany sábı kezinen eń­bek­ke baýlıdy, al eńbektene bilý, zor órkenıetke jetkizedi. Bizdiń ata-babalarymyz urpaǵyn eńbekke tárbıelemedi me? Úlgi tutyp, bireýge tamsanǵansha, ózimizdiń túp-tamyrymyzǵa úńileıik. Ba­ba­larymyz «Atadan bala týsaıshy, ata jolyn qýsaıshy» dep urpaǵyna atadan balaǵa mura bolyp kele jatqan jaqsy qasıetterdi sińirip, izgilikke tárbıeleýge tyrysqan. Atasy nemeresine jyl maý­symy aýysýymen kóshtiń qalaı, qaıda kóshýin, sýdy qaıdan taýyp ishetinin, jeti atasyn bilýi, el batyrlarynyń erlik hıkaıalaryn áńgimelep, adamdy jaqsy etetin de, jaman etetin de tárbıe ekenin jastaıynan balanyń boıyna sińirgen. Besiginen sińgen tárbıeniń mańyzyn bilgen. Qarańyzdarshy, eshqandaı joǵary bilimi joq ata-babalarymyz qandaı ur­paq tárbıelegen?! Biz qazir bilimdimiz, ekiniń birinde joǵary bilim, tipti doktor, professorlyq dáreje bar. Al ur­pa­ǵymyzdy qalaı tárbıelep júrmiz? Keıde ata-analar «jumysbastymyz, balamen sóılesýge ýaqyt joq», dep jatady. Balamen sóılesýge tipti arnaıy ýaqyt bólýdiń qajeti joq. Úı sharýasymen aınalysyp júrip-aq balamen syrlasýǵa bolady, – dedi Analar keńesiniń basshysy.

«Qarashańyraq» RQB quryltaı­shy­la­rynyń biri Turar Sáttarqyzy da «ul-qyzdarymyzdyń besiginen bastalatyn tárbıeniń tiregi ulttyq qundylyqtar bolýy kerek. Ulttyq qundylyqtarǵa negizdelgen otbasynda ósken balanyń ulttyq sana-sezimi erte oıanady, ulttyq ta­nymy júıeli qalyptasqan bala ult múd­desin oılaıtyn, ultjandy azamat bolyp ósedi. Otbasy – memlekettiń bir bólshegi, eger ár otbasynyń dińgegi berik, urpaq tárbıesi ónegeli bolsa, ondaı memleket myzǵymaıdy. Ultymyz jahandaný zamanynda jutylyp ketpeý úshin, ult bolyp qalýy úshin qazaq óz bolmysynan ajyramaýy kerek», degen pikirde.

Osy oraıda otbasy qundylyqtaryn saqtap qalýǵa baǵyttalǵan «Qazaqstandyq otbasylar-2022» ulttyq baıandamasy sátti júzege asyrylyp, jaqyn bolashaqta óz jemisin beredi dep senemiz.