Passıonarlyq parasat

Búgingi zamandastarymyzdyń ishinde qaıratkerlerdiń, ǵalymdardyń, sanatkerlerdiń Elbasy týraly óz áserin, kózqarasyn jetkizýi zańdylyq. Men de Memleket basshysymen ár kezdesken saıyn birtýar tulǵa týraly biligim men baılamymdy tolyqtyramyn. Murat pen oıdyń keńdigi, qabyldanar sheshimniń qoǵam suranymy men keleshegine shynaıy qabysýy, jospar-jobanyń keshegi, búgingi, bolashaqtaǵy el múddesine saı qurylyp, oryndalý tetikteriniń kórsetilýi – osy qabilet-qarymdy árdaıym baıqaımyn. Sonda bul qasıettiń tek-tamyrynan óz halqymyz ben biz úılesken álemniń myńdaǵan jylǵy danalyǵyn zerdelegendeı bolamyn. Joǵarydaǵydaı qabilet bir adamnyń boıynda toǵyssa, ol adam elińizdiń halyq moıyndaǵan kóshbasshysy bolsa, bul, árıne, maqtanysh. Qazaqstannyń jeńisi men tabysyn biz Nursultan Ábish­uly Nazarbaevtyń atymen baı­lanystyrǵanda, Elbasymyzdyń aıqyn kóshbasshylyq qasıetin, tereń de baıypty parasatyn, alysty boljaıtyn kóregendigin alǵa tartamyz. Memleket basshy­myzdyń bul qasıeti bilim salasyn jańǵyrtýǵa, ásirese, eli­miz­diń keleshegin anyqtaıtyn óreli ınnovasııalyq sheshimderdi qabyl­daýǵa eleýli yqpal etti. Prezıdentimizdiń jasampaz parasatyna boılaǵan saıyn, erik-jiger men táýekelshiliktiń, qýat pen júıeliliktiń, bilik pen tabandylyqtyń tylsymynan góri shyndyǵyn, dara tulǵaǵa tán qaıtalanbas qubylysyn ańǵarǵandaı bolamyz. Prezıdenttiń qaı bastamasy bolsyn elge jarııalana sala, ony júzege asyrýdyń nusqaýlyǵyna aınalady. Bul jerde tek ıdeıa ǵana emes, keshendi oılaýdyń mánin aıryqsha aıtqan jón sekildi. Osydan keıin sheshimdi iske asyratyn memleket apparatynyń júıeli de shuǵyl jumysy bastalady. Bul –júrisinen jańylmaıtyn zamana saǵatyndaı, álemdi tańǵaldyratyn qumyrsqa ıleýiniń tártibindeı ańyzǵa bergisiz erik-jigerge quryl­ǵan jumys. Onyń júregi de, tiregi de – Elbasy. Nursultan Ábishuly Nazarbaev – zamanalar synynan ótken bılik dástúrine «Qazaqstan joly» degen mazmundy engizgen, el tarıhyndaǵy irgeli oqıǵalardyń basynda turǵan, álemge – qazaqty, qazaqqa – álemdi laıyqty tanytqan tegeýrindi tulǵa. El men Elbasyn ult aınasymen birge álem aınasymen de qaraǵan oryndy. Taıaý-alys shetelderge shyǵa qalsańyz, bizdiń Prezıdent týraly «sizderge Jaratqannyń ózi buıyrtqan basshy» dep jatady. Bul baǵaǵa qýanamyz. О́z jaýapkershiligimizdi eselegimiz kelip turady. 90-jyldary, álemde Qazaq­stannyń el bolý-bolmaýyn synaıtyn ýaqytta Prezıdentimiz eldiń shashaýyn shyǵarmaı, shekaramyzdy bekitip, el birligi men jer tutastyǵyn saqtap, jańa memleket qalyptastyrýdyń qaterli ótkelinen ótkizdi. Ekonomıkalyq órleýge bastady. Synaǵan jyldar artta qalyp, syndarly Qazaqstan alǵa oza berdi. Bári esimizde. Bolmasyn degender ne aıtpady?.. «Qyryq quraq Qazaqstanda ultaralyq qaqtyǵys bolady», «Shekarany ashqan bette 50 paıyzdan kem qazaq jurty basqaǵa jutylyp ketedi» degen keri ketken boljaýsymaqtardyń báriniń kúlli kókke ushty. Osy jyldary Qazaqstan ári tabıǵı, ári syndarly tózimdiliktiń, beıbitshiliktiń, yqpaldastyqtyń rámizine aınaldy. «Qazaqstan», «Astana», «Nazarbaev» degen sóz-uǵymdar turaqtylyqtyń, serpindi damýdyń, ashyqtyqtyń balamasyndaı uǵynyldy. Ýaqyt óte kele tulǵalar bıik­teı beredi. Eldi uıystyrǵan, álemdi jaqyndatqan, damý men beıbitshilikti áz tutqan N.Nazar­baevtyń da tulǵalyq tuǵyry asqar­lana túsetini sózsiz. Ol – búgin de, erteń de Elbasy. Moıyndalǵan qasıeti, baǵasy osyndaı. Dana qaıratker halyq pen memleket múddesin ulttyq aıada emes, pla­ne­talyq aıada oılaıdy. Álemdik úderisterdiń bel ortasyndaǵy Qazaqstandy qalaısha básekege qabiletti etemin dep, tún uıqysyn tórt bóledi. О́mirdiń eń mańyzdy arnasy – bilim men ǵylym salasyna kelgende, ony joǵary ólshemge salyp, bıik te kóregen parasatpen baǵamdaýy, basymdyq berýi – osy sózimizge dálel. Bir ǵana halyqaralyq «Bolashaq» Prezıdent stıpendııasyn mysalǵa alaıyqshy. Talantty jastyń qanatyn álemdik bilim-ǵylym oshaqtarynda qataıtyp, ozyq dástúrdi elge jetkizý – muny el órkendeýiniń muraty men maqsaty emes de kim aıtady? Qazir osy bastamany kóp el armandap, zerdelep jatyr. Áli esimizde, 2007 jyly qańtarda Elbasy «Bolashaq» túlekterimen, bilim alýshylarymen kezdesti. Emin-erkin áńgime boldy. Sonda Nursultan Ábishuly: «Aınalaıyndar! Qazaqstan tek shıkizatqa ǵana táýeldi el bolmasyn, básekege qabiletti, óndirisi men ekonomıkasy damyǵan memleket bolsyn deseńder, bizge joǵary bilimdi adam resýrsy aýadaı qajet. Sol sebepti de kúrdeli 1993 jyly «Bolashaq» stıpendııasyn taǵaıyndadym. Bizge bıznes pen memlekettik basqarý isine jańashyl jáne tıimdi basqarýshylar býyny kerek. Bizge kásibı bilikti azamattar qajet!» degen edi. Sol joly Elbasymyz: «Qazaqstannyń tarıhy men mádenıeti – árqashan nár beretin qaınar, budan jastarymyz jasampazdyqtyń zor qýatyn alýǵa tıis» dep tujyrymdaǵany da jadymyzda. 2014 jyly 29 mamyrda Astanada qol qoıylǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq shartynyń bastaýy – Elbasymyzdyń 1994 jyly 29 naýryzda M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde oqyǵan tujy­rymdamalyq dárisin eske túsireıikshi. Ekonomıkalyq odaq­tyń mańyzyn álemdik órede dál taný, ony qalyptastyrý negizi men júzege asyrý tetikterin naqty paıymdaý, óńirlik daǵdarystyń aldyn alý, álemdik úılesimdikke qalytqysyz qyzmet etý – Eýrazııa muratyna adal jańashyl da syndarly qaıratkerdiń ári deńgeıin, ári kóregendigin baıqatty. Budan keıin jańa Astana týraly tyń oı, elordada L.N.Gý­mılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıtetin ashý týraly aıryqsha bastama dúnıege keldi. Qazaqstan óńirlik yntymaqtastyq pen damýdy kún saıyn emes, saǵat saıyn oılady. Jaı oılaǵan joq, jaýapkershilikpen baıyptady. «Taýlardy alasartpaı, Dala rýhyn kóterý» nemese tarıhı negizdi, týystyqty, syılastyqty, birlikti alǵa tarta otyryp úılesimdi damý – Qazaqstan shyndyǵyna aınaldy. Qıǵash qaraıtyndardyń sola­qaı synyna qaramastan, úzdik­siz úrdispen damyp kele jatqan eýrazııalyq ıdeıanyń turaq­tylyq tuǵyry mádenı áralýandyqqa ne­giz­delgen. Onyń ishki bitimi názik, suńǵylalyq sıpaty mol. Zert­teý­shilerdiń zerdesin tarıhty shyǵarmashylyq turǵydan taldaý men tarazylaýǵa jeteleıdi. Sonymen qatar, ǵylymı ǵıbraty da aıqyn ári aıryqsha, óıtkeni, orasan kóp derekter men dáıekterge taban tireıdi. 2011 jyldyń qazan aıynda «Izvestııa» gazetinde jaryq kórgen maqalasynda Nur­sultan Ábishuly: «HH ǵasyr­dyń birinshi jartysynda orys emıgranttarynyń ortasynda dúnıege kelgen «eýrazııalyq mektep» izbasarlarynyń arasynan moıny ozyq shyqqan kórnekti orys oıshyly Lev Gýmılevtiń kózqarastary árqashan meniń kóńilime unaıtyn. Ol Soltústik jáne Ortalyq Eýrazııanyń úlken aýmaǵyn mekendegen halyqtardyń jaǵrafııalyq jáne mádenı-tarıhı birligin tujyrymdap berdi. Bul ǵalymnyń atyn Astanada meniń bastamammen qurylǵan Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti ıemdenip otyr», dep jazǵan edi. Sondyqtan da bizdiń Prezıdentimizdi Gýmılev ıdeıalarynyń jaı qoshemetshisi men qoldaýshysy emes, shyn máninde iske asyrýshysy dep baǵalaýǵa bolady. Eýrazııalyq doktrınany naqty ıntegrasııalyq jobalarǵa engizýi – Elbasy kóregendiginiń jemisi. Lev Gýmılev eýrazııashyldyq teorııasynyń dara ókili bolsa, búgingi ǵalym­dardyń, saıasatkerlerdiń, qoǵam qaıratkerleriniń keıbiri áli kúnge deıin osy ǵalymnyń jaz­ǵan-syzǵandaryn tar óristi ulttyq múddelerdiń aıasynda qarastyrǵandy maqul kóredi. Al, buǵan kerisinshe, Nursultan Nazarbaevtyń keń qulashty, kemel qarymdy, qısyndy órilip, qııaǵa órlegen pikirleri ony qazirgi zamandaǵy eń mańdaıaldy eýrazııa­shyl praktık deńgeıine kóterdi. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti bastamalarynyń júzege asýy nátıjesinde eýrazııashyldyq – teorııalyq jáne ıntellektýaldyq qurylymnan áreket etýshi saıası ınstıtýtqa, memleketaralyq eýrazııalyq yqpaldastyq aqıqatqa aınaldy. Nursultan Ábishulynyń kúsh-jigeri arqasynda «Reseı – Eýrazııa» klassıkalyq geosaıası qubylysynyń máni ózgeriske túsip, eýrazııalyq keńistik uǵymynyń aýmaǵy ulǵaıdy jáne Qazaqstan odan óziniń úılesimdi ornyn tapty. Onyń ústine N.Á.Nazarbaevtyń Eýrazııalyq odaq ıdeıasy oǵan balamalyq tanytqysy kelgenderden áldeqaıda utymdy bolyp shyqty. Sebebi, ol naqty ekonomıkalyq jáne saıası qarym-qatynastarǵa arqa súıegen, dás­túrli eýrazııashyldyq ıdeologemalarymen rýhanı sabaqtastyqty ǵana saqtaı otyryp, Gýmılevtiń ıntegrasııalyq umtylystaryn basymyraq sińirgen, zamanaýı «jańa eýrazııashyldardyń» geosaıa­sı áýeıiliginen múlde bas tartyp, aıaq shaldyrmaǵan. Búgingi tańda L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­versıteti – ǵylym men ekono­mıka­nyń barlyq salasynda joǵary bilikti mamandardy daıarlaıtyn, el damýynyń basym baǵyttary boıynsha ǵylymı-zertteýler júrgizetin Qazaqstannyń kóshbas­shy oqý orny. Osy oqý ordasy – jas­tarymyzdyń ámbebap bilim alyp, Qazaqstannyń bolashaqta jahandyq júıemen jarasymdy irgelesýi jolyndaǵy Elbasynyń uly arman-ańsarlarynyń is júzinde oryndalýynyń jarqyn kórinisi. Biz qazirdiń ózinde zamana kóshiniń aldyna túsken, ýaqyt­pen taıtalasa bilim jarysyna kirisken talantty jastardy bıikterge baýlýǵa tyrysamyz. Olardyń oılary ordaly, tájirıbeleri tynysty bolýy úshin ózimizde búkil jaǵdaıdy jasap, stýdentterimizdiń shetelderde taǵylymdamadan ótýine de erekshe den qoıamyz. Bilim berýdegi elaralyq yqpaldastyqtan boıdy aýlaq ustaý múmkin emes, óıtkeni, ol – búgin ǵana bastalmaǵan, bálkim, ǵasyrlar qoınaýynan tamyr tartqan úzdiksiz úderis. Kúni keshe Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaq týraly shartqa qol qoıýdyń saltanatty rásiminde Elbasymyz: «Qurmetti dostar, bizdiń elderimizdiń jastaryna aıryqsha aıtqym keledi. EAEO sender úshin qurylyp otyr, ol kez kelgen elde sapaly bilim, kásibı daǵdy alýǵa basym múmkindik beredi. Búgingi oqıǵalar bizdiń elderimizdiń bolashaǵy, eń aldymen jańa urpaqtary úshin tyń múmkindikter ashyp otyr», – degen bolatyn. Osylaısha jastarǵa shynaıy janashyrlyqpen, erekshe yqylaspen nazar aýdarý – Elbasymyzǵa tán aıryqsha qasıet. Munyń saıasattan ada, saıası tehnologııalardan tipti aýlaq ekeni, kıege kindik baılaǵan maǵynalardy tirek tutqan dástúrler órisinen tabylatyny aıqyn ańǵarylady. Prezıdent eldikti saqtaý kodyn biledi. Ol – bizdiń bilimge degen dástúrli qushtarlyǵymyz. Bilim – qasıetti qundylyq. Bolashaqtyń kilti – jastardyń kemel biliminde. 2003 jyly Nursultan Ábishuly: «Men óz tájirıbeme súıene otyryp, passıonarlardyń ońtaıly jasy 28 ben 38-diń aralyǵy ekendigine kózim jet­ti. Sondyqtan keler shaqta, any­ǵynda, ásirese, osy ótkelek, ótpeli kezeńde ýaqyttan oza otyryp jumys isteýge tıis jastarǵa arqa súıeý qajet», dep atap ótken bolatyn. Osy aıtylǵandardyń aıasynda 2009 jyly Elbasynyń bastamasymen Astanada ǵalamat joba – Nazarbaev Ýnıversıtetiniń ashylýy bilimpaz jastar arasynda zor serpilispen qabyldandy. Jańashyl ýnıversıtet qazirdiń ózinde bilim berýdiń ulttyq brendine aınalyp úlgerdi. Ol otandyq bilim berýdiń jetistikteri men álemdik ǵylym-bilim tájirı­besiniń artyqshylyqtaryn ózara jarasymdy úılestirip otyr. Nazarbaev Ýnıversıtetiniń zert­teýshilik jáne ınnovasııalyq tájirıbesin búkil respýblıkaǵa taratqan abzal. Memleketimizdiń salıqaly saıa­satymen elimizde bilim-ǵylymdy jáne mádenıetti modernızasııalaý úderisi de sátti júrdi. Búginde qalyptasyp, óz jemisin berip jatqan álemdik baǵdardaǵy bilim júıesi talapty jastardyń deńgeıin halyqaralyq talaptarmen teńestirse, Nazarbaev Ýnıversıteti jáne Nazarbaev ıntellektýaldyq mektepteri – jańashyldyq pen jasampazdyqqa baǵyttalǵan qazaq­standyq ǵylym-bilim serpilisi dep sanaımyz. Memlekettik óris­teý men damýdyń naqty jolyn aıqyndaǵan «Qazaqstan-2050» Strategııasy – elimizdi adastyrmas shamshyraq. Ár zamannyń óz shyndyǵy jáne ár qaýym hám ult turǵysynan óz muraty bar. Ǵasyrlar toǵysyndaǵy Qazaqstannyń damýy da, talǵamy da, taǵdyry da el bıliginiń basyna – keńestik júıeniń barsha synynan ótken, qazaq halqynyń ǵasyrlyq armanyn arqalaǵan Elbasyn shyǵardy. L.N.Gýmılev aıtqan «jeńis muratyna degen talpynys», «óz ózin qurban etý» oraıyndaǵy jańa jáne joǵary deńgeıdegi passıonarlyq Nursultan Nazarbaev tulǵasynan tabyldy. L.N.Gýmılev teorııasynda álemdi damytatyn passıonarlyq qubylys erekshe aıtylady. Ol – qorshaǵan ortadan beriletin qýat-kúshti sińirý qabiletin arttyryp, ony uly maqsatqa jáne iri mindetterdi sheshýge baǵyttalǵan belsendi jumys túrinde qaıtarý. Osy turǵydan qaraǵanda, biz Elba­sy­myzdyń elden erekshe parasatyn passıonarlyq parasat deı alamyz. Erlan SYDYQOV, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory. ASTANA.