Búginde ıadrolyq tehnologııalardy adamzat ómiriniń qaı salasynda da tıimdi paıdalanýǵa bolatynyn ǵalymdar dáleldedi. Bul rette Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń ǵalymdary sońǵy jyldarda ǵalamdyq ekologııalyq sıpat alǵan, tirshilik kózi – sýdy, azyq-túlik ónimderin zalalsyzdandyrýda radıasııalyq óńdeý ádisiniń zamanaýı múmkindikterin paıdalaný qajettigin alǵa tartyp otyr.
Iаdrolyq fızıka ınstıtýty Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi oqý ortalyǵynyń bazasynda ótken semınarda elimizdiń atom salasy uıymdarynyń birinshi basshylary ınstıtýt tarıhyndaǵy ǵylymı jetistikterimen qatar radıoaktıvti materıaldarmen jumys isteıtin oryndarda qaýipsizdikti jetildirý men qadaǵalaý máselesin talqylady. Energetıka mınıstrligi Atom jáne energetıkalyq qadaǵalaý jáne baqylaý komıtetiniń qoldaýymen AQSh Qorǵanys mınıstrliginiń «Jahandyq ıadrolyq fızıkalyq qaýipsizdik» qaterin azaıtý agenttiginiń baǵdarlamasy aıasynda ótken semınar jumysyna Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń, Atom jáne energetıkalyq qadaǵalaý jáne baqylaý komıtetiniń, «Qazatomónerkásip» ulttyq kompanııasynyń, Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń, «Úlbi-TVS», «Úlbi metallýrgııa zaýyty», «MAEK» kásiporyndarynyń jáne «Ulttyq ulannyń» basshylary qatysty.
Atom jáne energetıkalyq qadaǵalaý jáne baqylaý komıteti tóraǵasynyń orynbasary Ǵumar Serǵazın Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń nátıjesinde 30 jyl ishinde kóptegen birlesken jumystar júrgizilgenin atap ótti.
– Komıtet AQSh-pen yntymaqtastyq baǵdarlamalarynyń ýákiletti ókili ári úılestirýshisi bolyp sanalady. Bul yntymaqtastyq 1993 jyly Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy kelisimnen bastaý alady. Qazirgi kúnge deıin ıadrolyq nysandarda ıadrolyq-fızıkalyq qaýipsizdikti jańǵyrtýdy qamtamasyz etý boıynsha kóptegen joba iske asty. Yntymaqtastyq aıasynda Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynda ıadrolyq qaýipsizdik boıynsha oqý ortalyǵy ashyldy, – dedi Ǵ.Serǵazın.
Semınarǵa qatysqan AQSh-tyń Almatydaǵy Bas konsýly Karolın Sevıdj áskerı qaýipti tómendetýge baǵyttalǵan baǵdarlamaǵa qoldaý bildire kelip, Qazaqstannyń ıadrolyq qaýipsizdik salasyndaǵy róline, osy baǵyttaǵy áriptestikke toqtaldy.
Semınardy uıymdastyrýshy kompanııa ókili Aleksandr Vasılevtiń aıtýynsha, maqsat – ıadrolyq-fızıkalyq qaýipsizdikti nyǵaıtýmen qatar, is-sharalardy barlyq talapty qatań saqtaýǵa baǵyttaý. Sońǵy segiz jyl kóleminde úzdiksiz jalǵasyn taýyp kele jatqan qaýipsizdik sharalaryn nyǵaıtýǵa qatysty aqparattar radıoaktıvti materıaldardy qoldaný jáne tasymaldaý kezinde asa qajet.
Atom qaýipsizdigin arttyrýǵa arnalǵan semınar barysynda 65 jyldan astam tarıhy bar, atom salasynda ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardyń tolyq sıklin júrgizip otyrǵan Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń bas dırektory Saıabek Sahıev ıadrolyq tehnologııalardy ıgerýdegi ǵalymdar jetistikterimen jáne aldaǵy josparlarymen bólisti. Búginde ınstıtýt ónimderi elimizde ǵana emes, álemniń birqatar elindegi óndiristerde joǵary suranysqa ıe.
– Instıtýtta irgeli jáne qoldanbaly zertteýlermen qatar ónerkásip, medısına salasy úshin radıoızotoptar óndirisi jolǵa qoıylǵan. Qaterli isikke shaldyqqan naýqastardy dıagnostıkalaý jáne emdeý baǵytyndaǵy ónimder respýblıkadaǵy onkologııalyq ortalyqtarda paıdalanylýda. Qazirgi tańda Qazaqstanda óndiriletin barlyq radıofarmpreparattardyń 95 paıyzy osy ınstıtýtqa tıesili. Búginde ınstıtýt 30-dan astam jetekshi halyqaralyq ǵylymı-zertteý ınstıtýttarmen jáne joǵary oqý oryndarymen tyǵyz jumys isteıdi. Joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi kezeńde kadrlar daıarlaýda ınstıtýttyń tájirıbe alańy ári bazasy qoljetimdi. Osy baǵytta Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-men ótken jyly jasalǵan konsorsıaldyq kelisim aıasynda ınstıtýt bazasynda atom elektr stansasy mamandaryn daıarlanatyn bolady, – dedi S.Sahıev.
Iаdrolyq tehnologııalardyń zamanaýı múmkindikterin ıgerýde ınstıtýtta materıaltaný, ıadrolyq tehnologııalar, geofızıka, arheologııa, paleontologııa óndiris ortalyǵy jumys isteıdi. Osy tusta neıtrondy radıografııa jáne tomografııa qondyrǵysy, naqty aıtqanda neıtrondy radıografııany arheologııalyq zertteýlerdi 3D modeli arqyly zertteýge bolatynyn ınstıtýt ǵalymdary dáleldedi. Iаdrolyq tehnologııalardyń aýyl sharýashylyǵy, ekologııa úshin de ıgiligi zor.
Oqý kýrsy sheńberinde qaýipsizdik sharalary, ishki qaýipti boldyrmaý jáne azaıtý, adam resýrstarynyń ónimdiligin arttyrý, mamandar daıarlaý, ıadrolyq tehnologııalardy tirshilik kózin jaqsartýdaǵy jobalarda qoldanýdyń tıimdiligi aıtyldy.
ALMATY