Úlken múdde: shaǵyn memlekettermen baılanystyrady

Belızben baılanys

Belız memleketimen Qazaqstan 2013 jyly 7 qarashada dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatty. Ekijaqty baılanystyń birlesken resmı qujatyna Qazaqstannyń Vashıngton qalasyndaǵy elshiliginde qol qoıyldy. Osydan bastap eki el arasynda saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı ózara yntymaqtastyq ornady. Jalpy, Belız Qazaqstanmen energetıka men ekotýrızm salasynda yntymaqtastyqty damytýǵa qyzyǵýshylyq bildirdi.

Alaıda osy baılanys ornaǵan on jyl ishinde eki el arasynda ekonomıkalyq salada aıtarlyqtaı alys-beris joq. Belız memleketi negizinen syrtqa qant quraǵyn, banan, sıtrýs tektesterin, kıim, teńiz ónimderi men aǵashty eksporttaıdy. Bul ónimderdi Qazaqstan ózge elderden alady. Jalpy, eldiń bacty 10 caýda cepikteci bap. Olap – Peceı, Qytaı, Italııa, Ońtúctik Kopeıa, Fpansııa, Nıdepland, Túpkııa, О́zbekctan, Icpanııa, Shveısapııa. Sońǵy jyldary qazaqstandyq taýarlardy ótki­zý­diń negizgi naryqtary Qytaı, Italııa jáne Reseı bolyp keledi. Sondaı-aq BEJ, EO jáne Ortalyq Azııa elderine jetkizý kólemi artyp keledi.

Jalpy, Belız ekonomıkasynyń negizin aýyl sharýashylyǵy, týrızm men qyzmet kórsetý salasy quraıdy. Osy oraıda, eki el arasynda mádenı jáne týrızm salasy damyp keledi. Belız­diń basty tabys kózi – týrızm. Jer-jerden kelgen týrıster elge kórikti jer­ler­di kórýge, sýǵa túsýge jáne balyq aýlaýǵa, Belızdiń ádemi kýrorttarynda demalýǵa keledi. Onyń eń tanymal Atoll Terneffe, San-Pedro, San-Ignasıo, Keı Kolter jáne Plasensııa sekildi tanymal kýrort­tyq jerleri otandastarymyzdyń de­ma­lýǵa baratyn jerleriniń birine aına­lyp keledi.

Osy oraıda ótken jyldyń aıaǵynda Qazaq­stan men Belız Syrtqy ister mı­nıstr­likteri vızasyz rejim ornatýǵa baı­lanysty kelissóz júrgizdi. Bul ke­li­sim negizinde eki memlekettiń azamat­tary birinshi kelgen kúnnen bastap árbir 180 kúndik kezeń ishinde ekinshi tarap mem­leketiniń aýmaǵyna 30 kúnge deıin vızasyz kirýge, shyǵýǵa, tranzıt­pen ótýge jáne elde bolýǵa múmkin­digi bar. Máselen, ekinshi taraptyń mem­leketi aýmaǵynda 30 kúnnen astam bolýǵa nıet bildirgen azamattar onyń aýma­ǵynda eńbek nemese kommersııalyq qyzmetti júzege asyrýǵa ne osy eldiń dıp­lo­matııalyq ókildiginen nemese kon­sýl­dyq mekemesinen tıisti vıza alýǵa mindetti. Sonymen qatar negizdemede qu­jatqa qol qoıý elder arasyndaǵy ty­ǵyz ynty­maqtastyqty nyǵaıtýǵa jáne dıp­­lomatııalyq, qyzmettik tólqujat ıe­leri úshin jeńildetilgen vızasyz tártip ornatýǵa múmkindik beredi.

Belız – Ortalyq Amerıkanyń soltús­tik-shyǵysynda ornalasqan memleket. Eldiń negizgi tili aǵylshyn, alaıda bul tildi halyqtyń 4 paıyzy ǵana qoldanady. Eldiń 75-80 paıyzy belızdik kreol tilinde sóıleıdi. Bul til jergilikti halyq tili. Ondaǵy halyqtyń 49,6%-y katolıkter, 27%-y protestanttar, 9,4%-y ateıs­ter jáne 14%-y ózge dindi ustanady. Memleket aǵylshyn kolonııasynan 1981 jyly 21 qyrkúıekte táýelsizdikke qol jetkizdi. Osyǵan qaramastan elde 1500 aǵylshyn áskeri qalyp qoıdy. Ol 1992 jyly Gvatemalanyń óz talaptarynan bas tartqannan keıin ǵana shyǵaryldy. 1981 jyldan bastap BUU múshesi jáne 1991 jyldan Amerıka elderiniń quramyna kiredi.

1970 jylǵa deıin astanasy Belız qalasy bolyp keldi. Bul qala birneshe ret daýyldan jáne sý tasqyndarynan japa shekti. 1961 jyly bolǵan joıqyn daýyl­dan keıin Belız qalasynan ońtústik-ba­ty­syn­­daǵy 80 shaqyrym jerde Bel­mopan qalasyn sala bastady. 1970 jyly bul qala ulttyq rezıdensııaǵa aınal­dy. Belızdiń eldi basqarý júıesi parlamenttik-demo­kra­tııalyq Vestmınster júıesimen ja­salǵan. Elge Ulybrıtanııa monarhy basshylyq jasaıdy, ol general-gýbernator ataǵyn ıe. Al atqarýshy bılik jú­ıe­sine úkimet ıe, úkimetti premer-mınıstr laýazymyna taǵaıyndalatyn adam basqarady.

Býtan patshalyǵy

Býtan patshalyǵy – Bangladesh, Úndis­tan, Japonııa, Nepal, Pákistan jáne Ońtústik Koreıany qospaǵanda, Azııa­nyń ózge 18 elimen dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatqan el. Bul qatarda Qa­zaq­stan, Aýǵanstan, Ázerbaıjan, Bahreın, Bırma, Indonezııa, Kýveıt, Mońǵolııa, Oman, Sıngapýr, Shrı-Lanka, Tájikstan, Taıland, Maldıv araldary, Birikken Arab Ámirlikteri jáne Vetnam bar.

Qazaqstan men Býtan patshalyǵy ara­syndaǵy qarym-qatynas 2012 jyly ornady. Eki el osy ýaqytqa deıin má­de­nı-gýmanıtarlyq jáne týrıstik sala­lardaǵy kópjaqty, sondaı-aq eki­jaq­ty ynty­maq­tastyqty damytyp keledi. Negizi bul patshalyqtyń ókilderi elge at basyn jıi buratyndardyń qata­ryn­da. Máselen, 2017 jyly Asta­na­da ótken «EKSPO» ha­lyq­ara­lyq ma­man­dandyrylǵan kórme­sine Býtan basshylyǵy men kompanııalary arnaıy shaqyryldy. Sondaı-aq Býtan – Qazaqstandaǵy jasyl ekonomıkany qurýǵa baılanysty keńes berip, osy baǵytta uıymdastyrylǵan is-sha­ra­larǵa belsendi qatysqan elder­diń biri. 2019 jyly elordada ekinshi ret ótkizilgen jasyl ósim forýmynda Býtan patshalyǵynyń burynǵy premer-mınıstri Tsherıng Tobgaı ýaqyt ótken saıyn jahandyq klımat máselesi ýshy­ǵyp bara jatyr dep dabyl qaǵyp, «jasyl» ekonomıkaǵa kóshý qajettigin atyp, birqatar elge usynys jasady.

– Ýaqyt sozdyrmaı barlyq memleket «jasyl» ekonomıkaǵa kóshkeni jón. Dúnıe júzindegi klımattyń kúrt óz­gerýi týraly dálel keltirýdiń ózi artyq. Ony barshamyz sezip kelemiz. Búginde synap baǵanasy álem boıynsha 1 gradýsqa joǵarylady. Daýsyz, bul alańdatarlyq jaǵdaı. Teńizge shyǵýǵa múmkindigi joq elderde aýa raıy 1,5 gradýsqa deıin kóte­rilip jatyr. Bul mamandardyń aıt­qany. Muzdyqtardyń erýi teńiz deń­geıiniń kóterilýine alyp keledi. Buǵan Grenlandııadaǵy muz­dyq­tar­dyń erýi naqty dálel. Osyǵan baılanysty bolashaq urpaqtyń máselesin qazirden bastap oılanǵanymyz durys, – degen edi T.Tobgaı.

Al ótken jyldyń sońynda Qazaqs­tan­nyń Býtan koroldigindegi elshisi qyzmetin qosa atqarýshy retinde Nurlan Jalǵasbaev Býtan Koroli Djıgme Khesar Namgıal Vangchýkke senim gramotasyn tapsyrdy. Sondaı-aq Qazaqstan elshisi ekijaqty Býtan úkimetimen kezdesýler ótkizip, eki el arasyndaǵy saıası, ekonomıkalyq, mádenı-gýmanıtarlyq jáne týrıstik salalardaǵy kópjaqty, sondaı-aq ekijaqty yntymaqtastyqty, onyń ishinde tıisti kelisimder jasasý arqyly arttyrýdyń perspektıvalyq baǵyttary boıynsha pikir almasty.

Býtan patshalyǵyn Azııadaǵy eń jabyq elderdiń biri deýge bolady. Bul mem­le­ketke kirý úshin eldiń týrızm mınıstrliginde akkredıttelgen belgili bir týrıstik agenttik arqyly ruq­sat alý kerek. Saıahatqa tek gıdtiń súıe­­meldeýimen nemese uıymdasqan toptardyń quramynda ruqsat etiledi.

Býtan koroldigi – Azııanyń ońtús­ti­ginde, Shyǵys Gımalaıda ornalas­qan memleket. Drýkıýl nemese «aıdar eli» dep te atalynady. Astanasy Thımphý qalasy. Tıbetten shyqqan monǵol rasasyna jatady. Memlekettik tili dzong-ke (bhotııa) tili. Halqynyń kópshiligi býdda dinindegi lamashyldyq senimdi ustanady. Zań qabyldaýshy organy Ulttyq Assambleıa (Songdý). Atqarýshy bılik Mınıstrler keńesiniń qolynda. Býtan Shyǵys Gımalaıdyń bıik taý ańǵarlarynda, Brahmapýtra ózeniniń boıynda ornalasqan. Klımaty mýssondy, tómen beldeýleri tropıktik. Jeriniń 64 paıyzyn máńgi jasyl orman alyp jatyr.

Ǵalymdardyń aıtýynsha, Býtannyń ejelgi jáne orta ǵasyrlardaǵy tarıhy tolyq zerttelmegen. VI-VII ǵasyrlarda Býtan terrıtorııasy qazirgi Úndistannyń Assam shtatyn qamtyǵan Brahmapýtra óńirindegi Kamarýpa memleketiniń qura­myn­da bolǵan degen janama derekter kezdesedi. Kamarýpa qulaǵannan keıin Býtanǵa birneshe ret tıbettikter basyp kirip, olardyń edáýir bóligi osynda turaqtap qalǵan. Tıbettikter Býtanda óz mádenıeti men lamashyldyqty ustandy. Birtutas dinı uıymǵa biriktirilgen Býtan XVII ǵasyrdyń ortasynda táýel­siz teokratııalyq memleket bolyp qa­lyp­tas­ty. XIX ǵasyrdan 1947 jylǵa deıin Brıtanııa protektoraty boldy. 1907 jyly aǵylshyndardyń kómegimen mu­ragerlik monarhııa Vangchýkter áýle­tiniń bıligi ornady. Aǵylshyn otarlyq úkimeti Býtannyń syrtqy saıa­satyn qadaǵalaǵanymen, ish­ki ómirine aralasqan joq. 1949 jyly Býtan táýelsizdik aldy, biraq shet memlekettermen baıla­nysy Úndistannyń baqylaýymen júrgiziledi. 1954 jyly zań qabyldaýshy organy Songdý quryldy. Qoryta aıtqanda, Qazaqstannyń shaǵyn memlekettermen baılanysy mádenı qarym-qatynasqa qurylǵan.