Bylaıǵy jurt qaterli isiktiń balalarda keıde týabitti paıda bolatynynan habarsyz. Resmı derekterde álemde onkologııalyq aýrýǵa shaldyqqan balalardyń kóbeıip jatqany aıtylady. О́kinishtisi, ata-analar zaryǵa kútken perzentiniń qaterli isikke shaldyqqanyn kesh ańǵaratyn jaıttar kezdesedi. О́tken aptada onkologııalyq aýrýǵa shaldyqqan balalardyń halyqaralyq kúni ótip, elde osy kúni dertpen kúresip jatqan kishkentaı «qaharmandar», ata-analar men dárigerler júzdesip, bir-birine qurmet kórsetti.
Osy kúni Astanadaǵy Ana men bala ortalyǵynda dárigerler onkologııalyq aýrýǵa dýshar bolǵan balalardyń kóńilin aýlap, qoǵam nazaryn búldirshinderge aýdarýǵa yqpaldasady. Dertinen aıyǵyp, qalypty ómir súrip júrgen jastar ortalyqtaǵy jasóspirimderge qoldaý kórsetip, pikir almasyp, jigerlendiredi. Al ortalyqtyń onkolog dárigerleri sırek kezdesken dıagnozdar týrasynda, aýrýdy aldyn alý joldary jáne emdeý ádisteri jaıly sóz qozǵady.
Ana men bala ortalyǵynda balalarǵa jaıly jaǵdaı jasalǵanyn birden ańǵardyq. Mundaǵy 4 onkologııalyq bólimde 140 balaǵa deıin em qabyldaıdy. Oryn tapshylyǵy sırek baıqalady. Sebebi Almaty qalasynda pedıatrııa jáne balalar hırýrgııasy ǵylymı ortalyǵy bar. Ortalyqta jańa týǵan náresteler men 18 jasqa deıingi balalar emdeledi. Ana men bala ortalyǵynyń onkolog-gematolog dárigeri Gúlshat Kósherovanyń aıtýynsha, ortalyqqa qaıyrylyp, transplantasııasyz-aq qaterli isikten aıyqqan balalar kóp.
– Statıstıkaǵa júginsek, leıkozǵa (aq qan) shaldyqqan balalardyń sany orta eseppen jylyna 280-ge deıin jetedi. Leıkoz degen – qan túzetin organdar júıesiniń qaterli isigi. Eger baladan lımfoblasty leıkoz anyqtalsa, ol 60-80 paıyz emdelip ketedi. Al mıeloblasty leıkoz bolsa, bala 60 paıyz syrqattan aıyǵady. Qıyny sol, keıde leıkozdyń belgileri baıqalmaǵanymen analız alǵanda qan arqyly anyqtalyp jatady. Eń birinshi kezekte biz balalardy hımıoterapııada emdeımiz. Ol úshin aldymen operasııa arqyly isikti alamyz. Biraq osydan soń isik metastaz berýi múmkin. Iаǵnı isik kletkalar arqyly qan nemese lımfa aǵynymen basqa organdarda qaıta paıda bolýy múmkin. Mundaı jaǵdaılar sırek kezdesedi. Balalardyń basym kópshiligi hımıoterapııadan emdelip shyǵady. Eger balanyń derti hımıoterapııaǵa kelmese, transplantasııa jasalady. Ashyp aıtsaq, donor týysy bolsa, súıek kemigi aýystyrylady. Baıqasańyzdar, bastapqyda emniń barlyǵy ortalyqta jasalady. Eger de balaǵa em qonbasa nemese donor tabylmasa, Túrkııa, Belarýs, Reseıge nemese basqa da elderde kvota arqyly tegin em qabyldaı alady. Keıingi jyldary qaterli isikke shaldyqqan balalar kóbeıýde. Ásirese Astana qalasynda, Almaty, Túrkistan oblystarynda jıi tirkelip jatyr. Bul statıstıka atalǵan aımaqtarda halyq kóp shoǵyrlanǵannan bolsa kerek, – deıdi dáriger.
Balalar ortalyqta dıagnozyna qaraı em alǵan soń bes jylǵa deıin dıspanserlik esepte turady. Qaterli isikke shaldyqqan balalardy emdeýde syrqatty meılinshe erte anyqtaǵan tıimdi ekenin dárigerler buǵan deıin de san márte eskertti. Alaıda shalǵaı aýyldarda dertti der kezinde anyqtaý múmkin bolmaı jatady eken. Osy kúnge deıin ortalyqta uzyn-sany 186 transplantasııa jasalǵan. Onyń ishinde 10 transplantasııa týystyq emes donordan alynypty. Dertten aıyqqan balalar kóp bolsa, aýyryp jatqandar da az emes. Dárigerlerdiń aıtýynsha, jasy kishi balalardyń aǵzasy emsharany jaqsy qabyldasa, jasóspirimderdiń qabyldaýy kúrdelirek bolady. Muny úsh jasar perzentin baýyryna basyp, ortalyqtan shyqqan Gúlsim esimdi ana da rastap otyr.
– Atyraý oblysy Qulsary qalasynan keldik. Qyzymyz Aıkórkemniń jasy – úshte. Lımfoblasty leıkozdyń túri boıynsha dıagnoz qoıyldy. Maýsym aıynan osynda em alyp jatyrmyz. Balalarda da qaterli isik bolatynyn biz buryn-sońdy bilmedik, estimedik. Otbasymyz úshin osy habar aýyr soqqy boldy. Dárigerler jasy kishi balalar emdi jaqsy kóteretinin aıtty. Qudaıǵa shúkir, dárigerlerdiń arqasynda balamyz aýrýdy jeńip shyqty. Búgin bizdi «chempıon balamyzben» ortalyqtan shyǵaryp saldy. Biz aýrýdy jeńdik. Qazir medısına damyǵan, shetelge shyqpaı-aq em alýǵa bolady eken. Biz odan ári dáriger usynǵan emsharalary qabyldap turamyz. Balanyń emi tegin, dári-dármegi barlyǵy tegin berildi. Dárigerler mundaı aýrýlardy meılinshe erte anyqtasa, balalardyń dertten aıyǵyp ketý múmkindigi joǵary. Ata-analarǵa aıtarym, bala aýyryp jatsa, birden dárigerge aparý kerek, – deıdi Gúlsim Imash.
Qaterli isikke shaldyǵyp, keıin transplantasııa jasatqan 9 jasar Nurgeldi Nurbolat anasy ekeýi dárigerlerge alǵysyn aıtyp jatty. Anasynyń aldyna túsip, dıagnozyn, dárigerlerdiń jylma-jyl jasaǵan emsharalaryn aıtyp bergen Nurgeldige biz de tańǵaldyq.
– 2019 jyly aýyryp, keıin 2020 jyly ortalyqtan em alyp shyqtym. 2022 jyly qaıta aýyrdym. Bes aı ortalyqta jatqan soń aǵam donor bolyp, transplantasııa jasaldy. Julyndaǵy jilik maıyn aýystyrdy. Mine, dárigerlerdiń arqasynda jazylyp shyqtym. Dárigerlerge alǵysym sheksiz. О́zim sekildi balalar aýyrmasyn dep tileımin. 2019 jyldan beri dıspanserlik esepte turamyn. Qazir Oralda ázirge úıde oqyp jatyrmyn. Endi buıyrsa, alty aıdan keıin jalpy bilim beretin mekteptiń 5-synybyna ózim qatynaımyn dep otyrmyn, – deıdi ol.
Ana men bala ortalyǵynda onkologııa bóliminiń meńgerýshisi, dáriger Daır Nurǵalıev ata-analarmen, dertti jeńip shyqqan balalarmen kezdeskende onkologııalyq aýrýlardy emdeýdiń tarıhynan bastap egjeı-tegjeıli aıtyp berdi. El medısınasynyń áleýeti, jetistigi, dárigerlerdiń biliktiligi jaıynda kóptiń kókeıine oı salarlyq dúnıelerdi túsindirdi.
– Biz medısınasy kósh ilgeri elderdiń tájirıbesin qoldanyp, onkologııalyq aýrýlardy emdeýdiń tyń ádis-tásilderin meńgerýge basymdyq berip otyrmyz. Osy turǵyda Koreıa, Túrkııa, Reseı, Germanııada seriktesterimiz bar. Kúrdeli operasııalarda shetelden dáriger shaqyramyz. Buryn shetelde jasalǵan operasııalardyń kóbi qazir ózimizde jasalady. Árıne, kez kelgen ata-ananyń balasyn shetelde emdetýge quqy bar. Eger de sol syrqattyń emi elde bar bolsa, ata-analardyń shetelge barýdy kózdep, elden qaıyrymdyqqa aqsha jınaǵanyn durys dep sanamaımyn. О́kinishke qaraı, osyndaı keleńsizdikten eń áýeli balalar zardap shegedi. Mysal retinde aıtsam, birde ata-ana balasyn bizde emdetýge qarsy bolyp, halyqtan jınalatyn aqshany kútip qaldy. Sol mezgilde, ókinishke qaraı, balanyń derti asqynyp ketedi. Ata-analar onkologııalyq aýrýda bala úshin ár kún mańyzdy ekenin eskermeı jatady. Dál sol jaǵdaıda balany ózimizdiń ortalyqta emdeýge, aman alyp qalýǵa múmkindik boldy. Osyndaı oqıǵalarda, birinshiden, bala zardap shekse, ekinshiden, qoǵamda qate pikir qalyptasýy múmkin. Qazir eshqandaı medısınalyq qujatsyz aqsha jıyp, balany shetelge aparyp jatqandar bar. Biraq mundaı sátterde balanyń densaýlyǵyna eshkim kepildik bere almaıtynyn umytpaǵanymyz jón, – deıdi dáriger.
Jelide dertke shaldyqqan balanyń ahýalyn kórgen qarapaıym halyq balany aman alyp qalýǵa tıtteı de bolsa kómegimiz tıer dep aqsha aýdarýdan qashpaıdy. Al qaıyrymdylyq qorlary múmkindiginshe medısınalyq ortalyqtarǵa qaıyrylyp, sondaǵy naýqas balalarǵa járdemdesse, qaıyry mol. Qazir de Ana men bala ortalyǵyna járdemdesip jatqan qaıyrymdylyq qorlary bar. Ortalyqqa em alýǵa kelgen balalarǵa shyn mánisinde shetelde baǵasy sharyqtap turǵan emsharalardyń barlyǵy tegin. Keıbir asa kúrdeli aýrýlarmen kúresýge eldegi medısına dármensizdik tanytsa, dárigerler balany shetelge Densaýlyq saqtaý mınıstrligi arqyly joldaıdy. Osylaısha, balalar shetelde de tegin emdele alady.