Qazaq sálemdesýge, amandasýǵa erekshe mán bergen halyq qoı. Ár aımaqtyń ózinde sálemdesý dástúri bar dese de bolady. Máselen, Abaı eliniń ózindik sálemdesý salty bolǵan. Uly Abaı ózine amandasýǵa kelgen adamǵa, eger ol adam ózine bir ótinish-tilekpen kelse, eń áýeli suraǵyn qoıǵyzbaı, durystap sálemdesip, amandyq-saýlyq surasqannan keıin qonaq qylyp, ótinish-tilegin qaıtar kezinde bir-aq aıtqyzady eken. «Abaı joly» romanyn nemese basqa da áńgime-estelikterdi oqyp otyrǵanda Abaıdyń sálemdesýge barýy, ákesimen, basqa da jaqyn-jýyq adamdarmen sálemdesý saltyn baıqaımyz. Sol ýaqytta: «Bul sálemdesýge jarady ma eken, sózi mańyzdy ma eken?» degen dúnıelerge erekshe mán berilgen. Máselen, Qunanbaı Abaıdyń jastyǵyna, balalyǵyna qaramastan, ony túrli tapsyrmalarmen: «Sálemdesip, jaǵdaıyn bilip qaıt», dep ár jerlerge jiberip otyrǵan.
Búginde osynyń bári qalyp bara jatqan joq pa? Ahat Qudaıberdıevtiń esteliginde ákesi Shákárimniń atalaryna, Abaıǵa arnaıy baryp sálemdesýi týraly jazylǵan. Sálemdesýge barý – jaqynyn janyna tartý, týysy, qandasy retinde janyna jaqyndatý degen dúnıe ǵoı. Ol jerde jaqsy áńgime shertiledi, ertegi aıtylady. Osynyń barlyǵy sálemnen bastalǵan. Ýaqyttyń tyǵyzdyǵyna saıamyz ba, biz qazir aman-saýlyqty qysqa qaıyramyz. «Sálem», deımiz de ary qaraı júre beremiz. Keıbir adamdar: «Mynaý durystap amandasýǵa da jaramady ma?», «Mensinbedi me? «Nege mal-janyń aman ba demeıdi», dep durys sálemdespegen adamǵa ókpe-renishin bildirip jatady. Mal-jannyń amandyǵy – eldiń, aýyldyń amandyǵy degen sóz. Qazaqtyń ómiri malmen tyǵyz baılanysty ǵoı. Isherge tamaǵy, kıerge kıimi degendeı. «Mal-janyń aman ba?» degen sóz bul sizdiń taǵdyryńyzǵa, aınalańyzǵa nemquraıly qaramaıtyndyǵyńyzdy kórsetedi. Mysaly, jat bolyp ketpesin dep balalaryn sálemdesýge jiberip jatady. Qoryta aıtqanda, qazaqtyń sálemi, qazaqtyń qonaqty qabyldaýy – osynyń barlyǵy úlken ónegesi, tárbıesi bar dúnıe. Sondyqtan muny jalǵastyrýymyz kerek, erekshe mán berýimiz qajet dep esepteımin.
Arap ESPENBETOV,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıtetiniń gýmanıtarlyq zań fakýltetiniń dekany, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
Semeı.