Qazaq ǵylymyna óz úlesimizdi qossaq dep talpynyp júrgen jastar az emes. Shyny kerek olardyń bilimin tereńdetip, tájirıbesin jetildirýge «Bolashaq» baǵdarlamasynyń mańyzy zor. Baǵdarlama aıasynda qazaqtyń bilim qýǵan ul-qyzdary álemniń ár qıyryndaǵy mańdaıaldy oqý oryndaryna túsip, tájirıbe almasyp, qanattaryn qataıtty. Olardyń arasynda álemdik deńgeıdegi ǵylym salasyna úles qosyp júrgen jastar barshylyq. Sonyń biri – Araı Ilıasova-Shenfeld. Ol «Bolashaq» stıpendııasynyń eki márte ıegeri. Keıipkerimiz 2010 jyly Ulybrıtanııanyń eń iri jáne úzdik oqý orny Nottıngem ýnıversıtetinde memlekettik basqarý mamandyǵy boıynsha magıstratýrany úzdik dıplommen bitirip, keıin 2017 jyly doktorlyq dıssertasııasyn sátti qorǵady.
«Eńbegi bardyń ónbegi bar» demekshi, bıyl jas ǵalymdy Times Higher Education World University Rankings atty álemniń úzdik joǵary oqý oryndarynyń bedelin anyqtaıtyn jahandyq zertteýge ǵalym jáne sarapshy retinde qatysýǵa shaqyrdy. Buǵan ekiniń biriniń qoly jete bermeıdi. Naqtyraq aıtsaq, ýnıversıtet jetistikteriniń deńgeıi jahandyq sarapshylar saýaldamasynyń nátıjesi, statıstıkalyq taldaý negizinde baǵalanady. Times Higher Education jýrnaly tórt túrli reıtıngti ázirleıdi: ýnıversıtetterdiń jalpy álemdik reıtıngi, pándik reıtıng, akademııalyq bedel reıtıngi, sondaı-aq Azııa, Latyn Amerıkasy jáne BRICS elderine arnalǵan óńirlik reıtıng. Endi qazaq ǵalymy da álemdik sarapshylardyń qatarynda 2023-2024 jyldarǵa arnalǵan álemdik reıtıngti túzýge qatysady.
Times Higher Education (THE) jahandyq akademııalyq bedel saýaldamasyn toltyrý arqyly Times Higher Education World University Rankings zertteýine ǵalym retinde sarapshy bolýǵa laıyq dep tanylǵan qazaq ǵalymy buǵan ǵylymı jarııalanymdary negizinde tańdalǵany sózsiz. Times Higher Education – 2004 jyldan bastap stýdentterge jáne olardyń otbasylaryna, ǵalymdarǵa, ýnıversıtet basshylaryna, úkimetterge jáne ónerkásipke arnalǵan ýnıversıtetterdiń jetistikteri týraly derekterdi jarııalaıtyn ǵylymı basylym. Sonymen birge bul jýrnal álemdegi ýnıversıtet kórsetkishteriniń eń baı derekqorlarynyń birine aınaldy. San túrli derekter boıynsha sarapshylar toby álemdik deńgeıdegi ýnıversıtetterdi 13 jeke tıimdilik kórsetkishi boıynsha baǵalaıdy. Olar úzdik ýnıversıtet qyzmetiniń mańyzdy baǵyttarynyń tolyq spektrin qamtıdy. Buǵan oqytý, zertteý, bilim berý jáne halyqaralyq kózqaras jatady.
– Meni basylymdarymnyń negizinde álemniń basqa da jetekshi ǵalymdarynyń ishinen tańdap aldy. Sarapshylyq saýaldamaǵa shaqyrýmen ǵana qatysady. Ýnıversıtetter nemese ǵalymdar saýaldamaǵa qatysý úshin ózderin usyna almaıdy. Meni shaqyrady dep oılamappyn, jarııalanymdarym men zertteýlerime joǵary baǵa bergenine qýanyshtymyn. Osyndaı bedeldi basylymnan shaqyrý alý, Times Higher Education baspasy tarapynan joǵary bilim jáne memlekettik saıasat salasyndaǵy ǵalym jáne sarapshy retinde halyqaralyq moıyndalý maǵan bildirilgen úlken senim – deıdi san synaqtan súrinbeı ótken qazaq qyzy.
2011 jyldan bastap Araı Nazarbayev University-ne ákimshi qyzmetkeri retinde qabyldandy. 2017 jyldan bastap doktorlyq dıssertasııasyn qorǵaǵannan keıin ǵylymı jáne oqytýshylyq qyzmetpen aınalysa bastady. Keıin ýnıversıtettiń Joǵary bilim mektebinde oqytýshy assıstenti, 2018-2020 jyldary Joǵary memlekettik saıasat mektebinde postdoktorant-ǵylymı qyzmetker bolyp jumys istedi. Magıstranttarǵa «Memlekettik saıasatqa kirispe» negizgi kýrsyn oqydy. Araı áleýmettik saıasatta pánaralyq teorııa retinde saıası transfert teorııasyn qoldaný kontekstinde joǵary bilim berý saıasatyn, sondaı-aq memlekettik saıasat úderisterin, Bolon úderisi, jalpy Qazaqstandaǵy bilim berý reformalary jáne ǵylym saıasatyn zerttegen.
– Qazaqstanda bilim men ǵylymdy damytý máselesi barlyq deńgeıde talqylanyp keledi. Ǵylym salasyndaǵy saıasatty jetildirý úshin kóptegen jumys toptary, keńester qurylyp, forýmdar, semınarlar, ǵylymı qaýymdastyq úshin kezdesýler ótkizilip keledi. Bıyl Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńes quryldy. Keńestiń qurylýyna birneshe maqsat túrtki boldy. Birinshiden, ulttyq ǵylymı júıeni basqarý isin jetildirý, ekinshiden, ǵylym jáne ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet salasyndaǵy memlekettik saıasatty odan ári damytý, úshinshiden, basym baǵyttaryn aıqyndaý jáne usynymdar ázirleý. Bári de jaqsy bastama. Biraq memlekettik saıasatty damytý úshin ǵylymı-zertteýler júrgizý kerek. Ár mınıstrlikte analıtıkalyq ortalyqtar bar, olar – sol mekemelerdiń «mıy». Bilim berý, zeınetaqy jáne aýyl sharýashylyǵy men densaýlyq saqtaý sekildi salalardaǵy máselelerdi sapaly jáne sandyq zertteýlerge súıenip sheshý mańyzdy. Memlekettik problemalardy zertteý ádisterin jan-jaqty qoldana alatyn, saıasat salasynda ǵylym doktorlary men zań ǵylymdary osyndaı ortalyqtarda jumys isteýi qajet. Mundaı máselelerge arnalǵan analıtıkalyq ortalyqtar Sıngapýrda da bar. Sonda ǵana barlyq sheshim ǵylymı-zertteýge súıenip shyǵarylady (evidence-based policy and decisions) jáne bul memlekettik saıasattyń negizin qalaıdy, – deıdi Araı Qozyqyzy.
Ǵalymnyń aıtýynsha, azamattardy ǵylymǵa tartý, onyń ishinde ǵylymı bilimdi tanymal etý arqyly adamdarǵa jeke jáne kásibı turǵydan sanaly tańdaý jasaýǵa múmkindik beretin bilim men daǵdylardy qalyptastyrýda sheshýshi ról atqaratyn negizgi kúsh – ǵylym salasy. О́ıtkeni ǵylym – qoǵamdyq úderistiń eń qýatty qozǵaltqyshy jáne bilimniń mańyzdy tetikteriniń biri. Ǵylymdy qarjylandyrý artsa da, júıeli máseleler saqtalyp otyrǵanyn, ǵalymdardyń jalaqysynyń keshigýin, normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń jetildirilmeýin atap ótken jón.
– Qazaq ulty ǵylymı ultqa aınalýy úshin ne isteýi kerek? Aldymen esep berý deıtin eski júıeden arylsaq jaqsy bolar edi, bul – keńes odaǵynyń tásili. Sheteldik sarapshylarmen sóıleskenimde, «Qazaqstandaǵy ǵylym salasy nelikten keńestik stılde?» dep surady. Jıyndarda san men kórsetkishterge basymdyq berip, ǵylym salasynda ozyqpyz dep maqtanamyz. Sóıte tura sheteldik mamandardy shaqyryp, keńesip, usynystar suraımyz. Bul salada ónimdi jumys isteý úshin akademııalyq ǵylymı qundylyqtardy jumys tártibine engizý kerek. Sıngapýrǵa baryp, ol jaqtaǵy ǵylym salasy týraly zertteý jasadym. Sıngapýr ýnıversıtetteri únemi ǵylym salasyn jetildirip, Azııadaǵy jáne álemdegi eń jaqsy úrdisterdi berik ustanyp keledi. Bilim men ǵylym – memlekettiń basty qundylyǵy. Úkimettiń el bıýdjetiniń jalpy kóleminiń 20 paıyzyn osy salaǵa salýy Sıngapýr ǵylymynyń atyn álemge shyǵardy, – deıdi ǵalym.
«Ana kórgen ton pisher» demekshi, Araıdyń ǵylym jolyna túsip, osynshama jetistikterge jetýine anasy, «Eńbegi sińgen ónertapqysh» ataǵyn ıelengen tuńǵysh qazaq áıeli, hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor Sulýken Rahmadıevanyń da úlesi zor ekenin aıtqymyz keledi. 250-den astam ǵylymı jumystyń, 32 patenttiń jáne túrli avtorlyq kýálikterdiń ıegeri, marqum Sulýken apaıymyz ónegeli urpaq tárbıelegen ana retinde qyzynyń ǵylym salasyndaǵy jolyna sáttilik tilegen eken.
Araı Ilıasova-Shenfeld 2020 jyldan «Qoǵamdyq saıasattaǵy áıelder» halyqaralyq jelisiniń, Jas ǵalymdar alıansynyń negizin qalaýshy retinde de kópshilikke tanyla bastady. «Postkommýnıstik memleketterdegi halyqaralyq saıasat transferti: Qazaqstandaǵy jaǵdaı» atty zertteýi týraly da ǵalymdar jaqsy baǵa bergen. Atalǵan ǵylymı jumysynda ǵalym Qazaqstandaǵy bilim berý reformalaryn zerdeleý arqyly halyqaralyq saıasat transfertin (International Policy Transfer) zertteýge kúsh salǵan. Qazir ol 17-den astam ǵylymı jumystyń avtory, onyń ishinde Q1-Q2 reıtıngtik jýrnaldarda jarııalanǵan maqalalar bar. Ǵalymnyń PhD dıssertasııasy avtordyń ruqsatymen Londonda – Brıtan kitaphanasynda (The British Library) saqtaýly tur.