Uly dalanyń ulttyq dástúrleri

Bul turǵyda túgel túrki balasy ulystyń uly kúnine balaıtyn Naýryz meıramynyń tamyry tereńde jatyr. Tabıǵatpen birge adam jany da jańaratyn, bereke men baýyrmaldyqqa bastaıtyn Naýryz – shattyq pen ǵıbratqa toly meıram

О́tkenge úńilmeı, keleshekke kerý­en tartý múmkin emes. Qadymnan qalǵan kıeli dástúrler – ulttyq qasıet-qalybymyzdyń aınymas temirqazyǵy. Forým jumysyna baýyrlas Túrkııa, Qyrǵyzstan, О́zbekstan men kórshiles Reseı elinen arnaıy kelgen ǵalymdar týys­qan halyqtardy bir arnada toǵys­­ty­ratyn ıgi dástúrlerdiń altyn ar­qaýyn úzbeý úshin mundaı basqos­ý­lardy jıi ótkizý qajet dep esepteıdi.

Is-sharany ashyp bergen Mádenıet jáne sport vıse-mınıstri Nurǵısa Dáýeshov, ulttyq biregeılikti nyǵaı­tý isinde elimizdiń tarıhı murasyn jáne mádenı áleýetin tıimdi paıdalanýdyń mańyzyna toqtala kelip, halyqtyń rýhanı áleýetin qýat­tandyrý Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń mádenı qaýym­das­tyqtyń aldyna qoıyp otyr­ǵan negiz­gi mindetterdiń biri ekenin atady.

Ásirese óner men máde­nıetti qoldaýda dás­túrli qun­dy­lyqtardy zamanaýı múm­kindikterdiń kómegimen nası­hat­taý­dyń artyqshylyǵy mol.

Memlekettik Ortalyq mýzeı dırektory Rashıda Harıpova adamzat órkenıetinde ózgeshe mánge ıe túrki halyqtarynyń kórnekti dástúrleri mádenı mura­larymyzdyń qaımaǵy eke­nin atap ótti. Bul turǵyda túgel túrki balasy ulystyń uly kúnine balaıtyn Naýryz meıramynyń tamyry tereńde jatyr. Tabıǵatpen birge adam jany da jańaratyn, bereke men baýyrmaldyqqa bastaıtyn Naýryz – shattyq pen ǵıbratqa toly meıram. 

Forýmnyń plenarlyq otyrysynda Naýryz meıramynyń tarıhy men tamyryn arqaý etken birneshe baıandama kóp­shilik nazaryna usynyldy. Atap aıt­qanda, fılologııa ǵylym­da­­rynyń doktory Nurgeldi Ýálı «Naýryz: salt-dástúri» taqyrybyna arna­ǵan baıandamasynda urpaqtan urpaqqa jet­ken taǵylymdy dástúrler bol­mysymyzdyń bútin bir bóli­gine  aınalǵan ataýly merekemen astasyp jatqanyn aıtsa, Ankara ýnı­versıtetiniń til jáne tarıh-geografııa fakýltetiniń professory ári jalpy túrik tarıhy bóliminiń meńgerýshisi Abdýlla Gıýndogdý túrki kosmologııa­sy men mıfologııasyndaǵy Naýryz uǵymyna qatysty oıyn ortaǵa saldy. Al О́zbekstandaǵy Mırzo Ýlýgbek atyndaǵy ult­tyq ýnıversıtettiń professory Zamıra Ishanhodjaeva jańarý men jańǵyrýdan bas­taý alatyn merekeniń álemdik mádenıetke tıgizgen oń áseri haqynda baıandama jasady. Ela­býga Memlekettik zamanaýı etno­óner qoryq-mýzeıiniń dırektory Zılıa Nıgamaevanyń «Qazan tatarlarynyń Naýryz merekesin atap ótýdegi erek­she­likteri» taqy­­rybyndaǵy qy­zyqty derek­terge to­ly baıandamasy Naý­ryz­dy atap ótýde ár etnostyń ózine tán ereksheligi bolǵanymen, olar­dyń bárin ortaq senim men ıgi maqsattar toǵystyratynyn dáıek­­tep jetkizdi. Forýmǵa mo­de­­­ra­tor­­lyq etken M.Áýezov atyn­­­da­ǵy Ádebıet já­ne óner ıns­tı­tý­ty­nyń dırektory Ken­je­han Matyjanov, Túrkııanyń Al­maty qalasyndaǵy Bas konsýly Alı Ryza Akynjy, О́zbekstan respýb­lıka­synyń shahardaǵy Bas konsýly Abror Fathýllaev túrki ha­lyqtary arasyndaǵy dostyq mádenıetiniń búgingi órisi týraly pikir bildirdi.

Yqylym zamannan kele jat­qan uǵym­nyń sıpaty ár dáýirdiń narqyna saı ózgeriske ushyrap otyrǵany málim. Al onyń túp­ki mánin saqtap qalý jaýapty is. Qazaqstan Respýblıkasy Ma­terıaldyq emes mádenı mura ulttyq komıtetiniń múshesi, Ortalyq Azııadaǵy óner bilimi boıynsha IýNESKO sarapshysy Evfrat Imambek, halyqaralyq mádenıette Naýryz naqyshtaryn áıgi­leıtin bastamalardy mýzeıler jumy­synda jandandyrýdyń tyń tetikterin alǵa tartty. Sóz arasynda Memlekettik Orta­lyq mýzeıdiń bul baǵyttaǵy aýqymdy jumystary da nazar­dan tys qalǵan joq. Ál-Fa­ra­bı atyndaǵy Ulttyq ýnıver­sıtettiń Arheologııa, etnologııa jáne mýzeologııa kafedrasynyń pro­fes­sory, Táttigúl Qartae­va­nyń «Alashorda lıderleriniń Naýryz týraly jazbalaryndaǵy derekterdi taldaý» taqyrybyna arnaǵan baıandamasy alash­tyq­tardyń halyq tarıhymen tamyrlas merekeni ult zerde­si­nen óshirmeýge arqaý bolǵan eń­bek­terin jipke tizdi. Ultty uıys­tyryp, arazdy tatý qylǵan Naýryz ár halyqtyń tanymynda meıirim men yntymaqqa je­teleıtin mán retinde sıpattalady. Soǵdalyqtar «naýsaryz», horezmdikter «naýsardjı», armııandar «navasardı» chývashtar «noras-oıahe» dep ataǵan merekeniń ózegi ómirge, tabıǵat anaǵa degen mahabbattan bastaý alatyny aıtyldy.

Basqosý aıasynda «Qazaq­stannyń materıaldyq emes má­denı murasy: jańa tásilderi men qaǵıdalary» blogy ju­­­mys istep, onda 2003 jylǵy IýNESKO-nyń «Materıaldyq emes má­denı murany qorǵaý týraly» Konvensııasynyń qaǵı­da­la­ryn ilgeriletýdegi jergilikti mýzeı­lerdiń róli men mańyzy týraly jáne mádenıettiń dástúrli negizderiniń ózektiligi retinde materıaldyq emes mádenı mura qundylyqtaryn nasıhat­taýǵa arnalǵan «Startup-Nauryz» jobasy tanystyryldy.

Mýzeı, kitaphana, arhıv ju­mysynyń zamanaýı ınnova­sııalyq nysandarynyń ǵylymı jáne praktıkalyq aspektileri ba­ǵyttaryn talqylaýǵa ar­­nal­­ǵan taǵy bir sessııa óner­taný­shylar men mýzeı mened­­jerle­ri­­ne tájirıbe almasý alańy bol­dy. Bul bólimde mýzeı­lik sıfr­lan­dyrý jáne vırtýa­lıza­sııa­laýdaǵy mem­le­ket­tik esep talabyna saı kele­tin biryńǵaı erejeler, web-qosymshalar, ser­ver­lik konfı­gýrasııa, tehnı­kalyq qamta­masyz etý tárizdi máseleler tal­qy­­landy.

Forým jumysy barysynda Ortalyq mýzeıdiń erekshe bilim berýdi qajet etetin balalarǵa (zaǵıp jáne nashar kóretin) mýzeılik bilim berý arqyly jádigerler týraly túsinikterin qa­lyp­tastyra otyryp, kókjıek­terin keńeı­tý, qııaldary men shyǵarmashylyq qa­bi­lette­rin damytýǵa serpin berý maqsa­tynda júzege asyrylǵan «Jeti qazyna» áleýmettik jobasy tanystyryldy. Mýzeı mamandary áleýmettik joba atadan balaǵa mura bolyp kele jatqan qundylyqtarymyzdy odan ári damytyp, qazirgi zaman talabyna sáıkes jańashalandy­ryp, ós­keleń urpaqqa nasıhattaýdy kózdeıtinin aıtady. Osy oraı­da mýzeı sa­la­synyń ózek­­ti máselelerin qam­tıtyn «Muzeum.kz» ǵylymı-tájirı­belik jýrnalynyń alǵash­qy sany jaryq kórgenin súıin­shilep aıta ketken jón. Halyq­ara­lyq standarttarǵa sáıkes jy­ly­na 4 márte shyǵatyn basylym mýzeı qabyrǵasyndaǵy jas izdenýshiler men tájirıbeli maman­dar arasyndaǵy kásibı baılanysty qalyptastyrýǵa yqpal etpek. Jýrnaldyń alǵash­qy sanynda arheologııa, nýmızmatıka, etnologııa, otandyq já­ne sheteldik mýzeıler tarıhy týraly ǵylymı-tanymdyq materıaldar qamtylǵan.

Mádenı qundylyqtardyń ishinde zergerlik buıymdar men kóneden búginge jetken jádi­gerlerdiń mańyzy erek. Forým jumysy aıasynda kol­leksıoner, Qazaqstan Respýblı­kasynyń Eńbek sińirgen О́ner qaıratkeri, mádenıet­tanýshy Azat Ákim­bektiń «Ortalyq Azııa men Kavkaz halyqtarynyń XVIII-XIX ǵǵ. zergerlik buıymdary» atty kórmesi ashyldy. 

Ǵylym qaıratkerleri men mádenıet janashyrlary, tarıhshylar men ónertanýshylar qatysqan mazmundy is-shara dástúrli túrde úzbeı ótip kele jatqan mýzeı túni jobasyna ulasyp, halqymyzdyń baı tarıhy saqtalǵan mýzeı qoryndaǵy qundy jádigerler kópshilik nazaryna usynyldy.

ALMATY