Jýyrda almatylyq mýzykant ári sheber qazaqtyń qulaǵyna ábden sińgen án «Qamajaı» oryndalatyn mýzykalyq qorapsha jasap shyǵardy. Aǵashtan jonylǵan alaqandaı týyndy sıqyryn búkken sandyqtaı súıkimdi kórinedi. Shetindegi ilgegin sál burasańyz boldy, kóńil terbeıtin eski áýen áýeleı jóneledi. Sol-aq eken, «basynda Qamajaıdyń bir tal úki...Ahaý haılılaıym, lılılaıym...» dep eriksiz kúbirlep júrgenińiz.
Ákeli-balaly Konstantın men Ilıa Mordovesterdiń shyǵarmashylyǵy ózindik stılimen, talǵamymen, tyń kózqarasymen erekshe. Qoldan óner jasaý bul otbasyna ortaq daryǵan. Olar negizinen halyqqa beıtanys aspaptar jasaýmen aınalysady. Máselen, elimizde japyraq tıptes tonaldy baraban – glıýkofondy solar ǵana jasaıdy. Syzbasyn ózderi syzady, ózderi daıyndaıdy jáne soǵan kez kelgen áýendi salyp oryndaıdy. Úırenemin deýshilerge de ózderi kórsetedi. Eshkimge uqsaǵysy kelmeıtin hám bári istegen dúnıeni qaıtalaǵysy kelmeıtin talaptaryna qaıran qalasyń.
Hangtar men glıýkofondardyń, vargandardyń, tıbettik án salatyn tostaǵandardyń, sondaı-aq qońyraý ataýlynyń barlyq túriniń ǵaryshtyq áserdegi dybystary tańǵaldyrady, bir sát sanańdy múldem basqa ǵasyrǵa alyp ushyp, endi bir sát ishtegi tynshyp jatqan bir rýhty oıatqandaı bolady. Tyńnan túren salǵan dybystar delebeńdi qozdyra túsedi. Tyńdap otyryp, japyraq-barabandy urǵylaǵyń-aq keledi. Árıne, eń bastysy – ár soqqydan shyǵatyn dybysty seziný, áserin, tynysyn ólsheý. Baıqasaq, ákesi men balasynyń jasap jatqan aspaptarynyń bári derlik mıstıkalyq sarynǵa toly. Ár dybys sıqyrymen baýrap alatyndaı kúshpen shyǵady. Keıde tipti kók túriktiń rýhyn sezdiretindeı me, qalaı?!
Aıta keteıik, bul glıýkofon degenińiz 2005 jyly ǵana paıda bolǵan jańa aspap. Áıgili perkýssıonıst Felle Vega ony kádimgi gaz ballonynan jasap, ınternetke beıne-jazbasyn jarııalaǵan. Glıýkofonnyń dybysy kópshilikti qyzyqtyrǵany sonshalyq, aspapty álemniń ár túkpirinde jasaı bastady. Gaz ballondaryn kesip, dánekerlep, dybysyn qoıyp, osynaý belgisiz týyndyǵa Mordovesterdiń de ańsary aýdy. Osydan soń almatylyq jurt olardy sheberlerdiń túrli jármeńkelerinde jıi kórip júrdi. Al Ilıa «Alakól qanattary» respýblıkalyq ekofestıvaliniń ambassadory boldy. Dál osy festıvalda «Qamajaı» áni hang pen glıýkofonda alǵash ret oınalǵan edi. Ilıa Mordoves halyq áýenin «Fonograf» tobymen birge oryndady. Keıin «Qamajaıdy» KITF halyqaralyq týrıstik kórmesiniń qonaqtary da tyńdady. Bul joly Ilıa ándi ındonezııalyq mýzykanttarmen birge hangta tosynnan oınady. Biraq hang, bile bilseńiz, arnaıy oryndy qajet etetin kólemdi aspap. Al glıýkofon kishigirim ári alyp júrýge de yńǵaıly.
Jaqynda paıda bolǵan qorapshanyń jóni tipten bólek. Áýeni estilisimen-aq bıge ıkemdelip, deneń eriksiz yrǵala jóneletin ándi endi sómkege salyp júrýge de bolady. Alaqanyńyzǵa qoıyp, álemniń kez kelgen núktesinde «Qamajaıdy» tyńdaı alasyz. Bir sát týǵan jerdiń topyraǵy men darqan kóńilin elestetip, jan saraıyńyz jylyp sala beredi.
Shaǵyn formasynan bólek qazaqtyń mádenıeti men ónerin tanytatyn qorapshanyń rýhanı mańyzy da úlken. Iаǵnı san qyrly salt-dástúrge baı Qazaqstannyń bir belgisindeı ról atqarady. Ári buıym, ári syılyq – týrıster úshin de taptyrmas zat.
«Qamajaıdyń» tarıhy sonaý ejelden tamyr tartady. Tipti ánniń áýenine qazaqtyń ulttyq bıin bıleý de dástúrge aınalyp ketken. Bul bı halqymyzdyń bes myń jyl burynǵy tarıhı bolmysyn beıneleıdi. Jalpy, qazaq bıleri sekildi ol da ejelgi jylan kýltine negizdelgen. Bıshiniń dene qozǵalysy, is-áreketi jylannyń qozǵalysyn ımıtasııalaıdy. «Qamajaı» sóziniń etımologııasyn jylan kýlti tarapynan qarastyrsaq, «qam» sóziniń túbiri baqsylyqqa qatysy bar, al «aja» – jylan, baba. «Qama» – kóne túrki dástúrindegi baqsynyń ataýy. Mahmut Qashqarı sózdiginde «qam» sózi «balger, emshi, shaman» dep aýdarylady.
Al án áý bastan «halyq áni» delinedi. Avtorynyń kim ekeni zerttelip, anyqtalǵan joq. Bálkı, oǵan tıisti málimetterdiń qolǵa tımeýi sebep bolar. Degenmen «Qamajaı» ániniń alǵashqy ataýy «Áýez-aı» bolǵany ol Quleke batyrdyń áni ekeni jóninde sóz bar. Sondaı-aq qazirgi aıtylyp júrgen sózi avtordyń óziniki emesdegen de pikir aıtylyp júr. Quleke batyrdyń «Qamajaı» áni bir ýaqytta Aqtoǵaı, Balqash óńirine keńinen taraǵan án bolǵan desedi. Biraq án tarıhy týraly esh jerde eshteńe jarııalanbaǵan. Án avtorynyń esiminiń atalmaı, halyq jadynan umyttyrylýyna alǵashynda «Áýez-aı» degen atpen tanymal bolǵan án avtory Quleke Qarmysuly batyrdyń Kenesary kóterilisine qatysýy jáne patshalyq Reseıdiń saıasatyna qarsy shyqqan qaýipti saıası tulǵa retinde esimin ataýǵa, ol týraly jazýǵa tyıym salynýy sebep bolǵan. Ánniń atyn «Qamajaı» dep ózgertken, qalyńdyǵyna óleń jazyp, osy ánniń áýenine salyp, ony qalyńdyǵy Qamılaǵa shyrqatqyzǵan Qyzylbaı Janderkeulynyń aty-jóni de ashyq aıtylmady. О́ıtkeni ol Alashorda qaıratkeri Jaqyp Aqbaevtyń ákesimen birge týǵan aǵaıyny bolatyn. Jergilikti halyq án avtorlaryn bilse de, osyndaı sebeptermen olardyń attaryn aıta almaı, qupııada saqtady. Qaýaz Muqajanulynyń ánge qatysty qoljazbasyndaǵy derekterge súıensek te osy oıǵa bekımiz. Iаǵnı ánniń burynǵy aty – «Áýez-aı, ánim meniń», sózi de, áni de Quleke batyrdiki, qalyńdyǵy Tashkent jaqtaǵy Arǵyn-Altaıdyń qyzy eken, sol kisige arnap shyǵarǵan eken. Keıin elge kelgende Dosymbektiń Qamılasy úırenip, aıtyp júretin bolypty. Bul ándi atastyrǵan kúıeý jigiti Janderkeniń Qyzylbaıy qatty unatyp, oqýynda júrip Qamajaıyna óleńmen hat jazǵanda, óleńniń aty «Qamajaı» atalyp, tarap ketipti. Sóıtip, burynǵy sózi de, Qulekeniń aty da, Qyzylbaıdyń aty da umytylypty desedi. Álqıssa.
Atalǵan mýzykalyq qorapshanyń avtory Ilıa Mordoves bul ıdeıaǵa qalaı kelgenin aıtty. «Sheteldi kóp araladym. Sonda baıqaǵanym, qalanyń, eldiń attarymen osyndaı qorapshalar kóp. Biraq sol ulttyń mádenıetinen habar beretin, jalpy halyqtyń boıyna sińgen án joq. Kóbisi Garrı Potter, «Bıtlzdiń» syndy belgili kınolar men toptardyń áýenderin ǵana oınaıdy. Sosyn qazaqtyń ónerinen bir úzik retinde jalpaq jurtqa tanymal halyq ánin qorapshada oınatý oıyma keldi. Kóp izdendim. «Qamajaıdy» alǵash tyńdaǵanda qazaqtyń tirshiligin, turmys-saltyn, tabıǵatyn kórsetetin notalardy birden tanydym. Ánniń áýezi de kóńildi ǵoı», deıdi sheber.
Sondaı-aq ol qorapshanyń ıdeıasy men syzbasy, dızaıny ǵana ózderiniki ekenin atap ótti. Al taýar Qytaıda jasalǵan. Búgingi tańda «Qamajaı» túrli jármeńkelerde satylymda tur. «Endi taǵy qazaq dalasyna áıdik án taýyp, mýzykalyq qorapshanyń mehanızmine salýym kerek», deıdi Ilıa.