«Eńbek – adamnyń ekinshi anasy» deımiz. Tárbıelik máni tereń bul támsildiń maǵynasyn «Adamdy adam etken – eńbek» degen taǵy bir dana sóz asha túsedi. Iаǵnı eńbek adamdy ósiredi, ómirden óz ornyńdy taýyp, tulǵa bolyp qalyptasýyńa bastaıdy, qatarǵa qosady. О́kinishtisi, qazirgi kezde osynaý qundylyqty qunttamaıtyn, eńbek etýge, izdenýge qulyqsyz, ynta-jigeri joq jastar da aramyzda júr. Bul rette mundaı sıpatqa ıe NEET sanatyndaǵy jastardyń úlesin azaıtýǵa memlekettik jastar saıasatynyń negizgi basymdyǵynyń biri retinde erekshe mán berilip keledi.
Búgingi tańda elimizde NEET sanatyndaǵy jastardyń úlesi 6,3%-dy, ıaǵnı 235,7 myń jasty qurap otyr. Kórsetkish budan bir jyl burynǵy sáıkes kezeńmen salystyrǵanda 22,4 myń adamǵa azaıǵan. Bul – Ulttyq statıstıka bıýrosynyń 2022 jyldyń tórtinshi toqsanynda shyǵarǵan sońǵy deregi. Buǵan qarap, keıingi bes jylda atalǵan kórsetkishtiń edáýir jaqsarǵanyn baıqaımyz. Osynaý ýaqyt aralyǵynda oqýǵa, jumys isteýge nıetsiz jastar toby 1%-ǵa azaıypty. Endigi mindet – endigi bes jylda osy erinshek jastardyń qataryn eki esege deıin, dálirek aıtqanda, 3,5%-ǵa deıin tómendetý. Bul jóninde ótken aptadaǵy Úkimet otyrysynda Memlekettik jastar saıasatynyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn iske asyrý týraly baıandama jasaǵan Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Darhan Qydyráli keńinen aıtyp berdi.
«Búginde jastardyń 43,7%-y aýylda turady. Tujyrymdamada aýyl jastarynyń kásibı damýyna, sondaı-aq kásipkerlik arqyly olardyń áleýetin iske asyrýǵa basa nazar aýdarylady. Sonymen qatar kásibı baǵdarlaý jumystary júrgiziledi. Joǵaryda atalǵan sharalar aıasynda 2029 jylǵa deıin 1 mln aýyl jastaryn jumyspen qamtý, 1,5 mln jastyń sıfrlyq saýattylyǵyn arttyrý, 3,8 mln jasty resýrstyq ortalyqtar arqyly áleýmettik qyzmettermen qamtý kózdelgen. Buǵan qosa qalalardaǵy jumyssyz jastarmen (NEET sanaty) jumys jalǵasady. Olardyń áleýmettik jaǵdaıy men ál-aýqatyna turaqty negizde monıtorıng júrgiziledi. Jastardyń osy sanaty úshin joǵary bilimge qoljetimdilikti keńeıtý, kásiptik baǵdar berý, bıznes-bastamalardy qarjylyq turǵyda qoldaý jáne basqa da sharalar arqyly nátıjeli jumyspen qamtý josparlanyp otyr. Nátıjesinde NEET sanatyndaǵy jastardyń úlesi 3,5%-ǵa deıin tómendeıdi. Sondaı-aq 2029 jylǵa deıin 18,2 myń jasqa jeńildetilgen nesıe beriledi. Pysyqtaý nátıjesinde qosylǵan ındıkatorlardyń biri – jastardy jumyspen jáne joǵary bilimmen qamtý. Naqtyraq aıtqanda, 2,3 mln jasty jumyspen, 2,8 mln jasty joǵary bilimmen qamtý kózdelip otyr», dedi mınıstr.
Atalǵan tujyrymdama boıynsha, NEET jastardy eńbekke tartý baǵytynda ár óńirdegi salalyq jumystardyń ereksheligi eskerilmek. Osy oraıda elimizde Ulytaý, Shyǵys Qazaqstan jáne Qaraǵandy oblystarynda NEET jastardyń kórsetkishteri eń joǵary ekenin atap ótken jón.
NEET sanatyndaǵy jastarmen jumys isteý barysynda olardyń ne oılaıtynyn, bostan-bos sendelip júrýine qandaı sebepter yqpal etetinin, minez-qulqyn, kóńil kúıin, bárin jan-jaqty zertteý de mańyzdy. Bul rette «Jastar» ǵylymı-zertteý ortalyǵy jyl saıyn áleýmettik zertteý júrgizip otyrady. О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha ázirlengen «Qazaqstandaǵy NEET jastardyń áleýmettik ustanymdary» atty zertteý jumysy bıyl 22 aqpanda jarııalandy.
Bul áleýmettik saýaldamaǵa 14-28 aralyǵyndaǵy jastar qatysqan. Respondentterdiń sıpatyna qaraı, NEET jastardyń áleýmettik beınesi de kórinedi deýge bolady. Mysaly, jastardyń 74,1%-y ata-anasymen, týystarymen, 13,6%-y jaldamaly páterde, 12,2%-y óz úıinde turady. Sondaı-aq olardyń basym bóligi – 66,1%-y óz otbasyn qurmaǵan, 73,8%-ynyń balalary joq. Al bilim deńgeıine kelsek, respondentterdiń 11,9%-y ǵana joǵary bilim alǵan, 0,4%-ynyń magıstr dárejesi, 0,1%-ynyń ǵylymı dárejesi bar. Buǵan qosa NEET jastardyń 53,8%-yn ata-anasy qamtamasyz etse, 19,7%-y jubaıynyń tabysyna kiriptar, al 24,7%-ynyń aragidik paıda tabatyn turaqsyz tabysy bar.
NEET sanatyndaǵy jastardyń qandaı qundylyqty aldyńǵy orynǵa qoıatynyna mán bersek, basym bóligi – 47,1%-y berik jáne tatý otbasyn qurýdy kózdeıdi. Qalǵan qundylyqtarǵa kóbine materıaldyq sıpattaǵy maqsattar kirdi: kóp aqsha tabý – 37,9%, óz úıiń, páteriń bolýy – 36,2%, jaqsy, qyzyqty jumysqa turý – 32,6%. Sonymen qatar densaýlyqty 36,5% respondent mańyzdy sanap, úzdik bes qundylyqtyń qatarynan tabyldy. Al materıaldyq emes maqsattardyń ekinshi tobynda jaqsy bilim alý (30,1%), adal dostardyń bolýy (22,4%), adamdarǵa kómektesý (12,7%) jáne ózin-ózi iske asyrý (11,6%) tańdaldy.
Bir qyzyǵy, áleýmettik kóńil kúıi máz bolmaǵanymen, NEET jastardyń 79,3%-y qazirgi ómirine qanaǵattanady eken. Tek 3,1%-y óziniń ómir súrý saltyna múldem kóńili tolmaıdy. Saýaldama nátıjesi kórsetkendeı, aýyldyq jerlerde turatyn NEET sanatyndaǵy jastardyń (83,4%) kóp jaǵdaıda qalada turatyndarǵa (76%) qaraǵanda óz ómirine qanaǵattanady.
Oqýǵa, jumys isteýge talaptanbaý, qulyqsyzdyq tanytý – NEET sanatyndaǵy jastardyń eń negizgi sıpaty. О́kinishtisi, bulardyń kóbiniń áli de eńbek etýge asa nıeti bolmaı otyr. Atalmysh zertteýde NEET jastardyń 58,3%-y múldem jumys izdemeıdi eken. Al jumys isteýge azdap talaptanatyndar birqatar kedergige tap keletinin alǵa tartady, atap aıtqanda, tómen jalaqy (51,6%) men tájirıbeniń joqtyǵy (44,7%). Sonymen qatar dıplomnyń bolmaýy (18,5%) jáne qajetti daǵdylardyń jetispeýshiligi (27,5%) jumysqa ornalasýǵa qolbaılaý bolady-mys.
Áleýmettik zertteý nátıjesi NEET jastardyń máselelerin jan-jaqty anyqtap, olardy eńbekke tartýda naqty baǵyttardy nyǵaıtýǵa múmkindik beredi. Iаǵnı olardyń ómirge belsendi aralasýyna jaǵdaı jasaý qaı kezde de nazardaǵy basym baǵyt bolyp qala beredi. Bul rette «Ákeler odaǵy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy, kásipkerlik bilim salasynyń mamany Maqsutbek Aıtmaǵanbet jastardy eńbekqorlyqqa baýlýda kásiptik baǵdarlaýdyń mańyzy zor ekenin atap ótti.
«Jastarǵa baılanysty qoldanatyn NEET termıni 1998 jylǵy dúnıejúzilik ekonomıkalyq daǵdarystan keıin paıda bolǵan. Bundaı sıpatqa ıe bolý faktorlary ártúrli. Mysalǵa, mektep bitirip, ári qaraı ne oqıtynyn, ne jumys isteıtinin bilmeıtin jastar bar. Onyń sebebi – joǵarǵy synypta oqýshylarǵa durys kásiptik baǵdar berilmeýi, psıhologııalyq daıyndyqtyń osaldyǵy. Joǵary oqý ornyna tússe de, yntasyz oqyp, dıplom úshin júrgen jastar bar. Oqý ornyn bitirgenimen, mamandyq ıesi bola almaı, jumys istemeı júrgenderi de qanshama? Buǵan qosa mektepte alǵan bilimi jetkiliksiz bolyp, tegin oqýǵa túse almaı, aqyly oqýǵa múmkindigi joqtary da bar. Bul jaǵdaı, ásirese, aýyldy jerlerdegi mektepterge tán. NEET jastardyń paıda bolý sebepteri ár memlekette ártúrli. Mundaı jaǵdaıda Qazaqstannyń ózinde aımaqtyq aıyrmashylyqtary bar. Jalpy aıtatyn bolsaq, Qazaqstanda statıstıkanyń máselesi bar ekeni barshaǵa belgili. Ulttyq statıstıka bıýrosy men táýelsiz zertteý ınstıtýttarynyń málimdemesine sensek, NEET sanatyna jatatyndardyń sany – 6,5% ben 10,5% arasynda. Árıne, bul kórsetkish ádisnamaǵa da baılanysty. Naqty sandardy kórý úshin statıstıka salasyn tezirek sıfrlandyrýymyz qajet. Sonda ǵana shyndyqqa janasatyn málimetterge qol jetkize alady», deıdi sarapshy.
Sonymen qatar ol qabyldanyp jatqan memlekettik sharalardy jaman emes, baǵyty durys dep baǵalady.
«Tek qabyldanǵan baǵdarlamalardyń tııanaqty oryndalýyn qamtamasyz etý qajet. Qaǵaz júzinde emes, is júzinde oryndalýy mańyzdy. Ásirese, jastardy kásipkerlikke baýlý joldaryn meılinshe qadaǵalaý qajet. Tek aqshalaı qarajat bermeı, aıaqqa turǵan kásipkerlerdiń sol jastarmen 24/7 jumys istep, myqty etip shyǵarý kerek. О́kinishke qaraı, basyn jaqsy bastap, ósip kele jatqan jas kásipkerler orta joldan tastap ketip jatady. Negizinde naǵyz kómek orta býyndaǵy shaǵyn kásipkerlikpen aınalysyp júrgenderge berilý kerek. О́ıtkeni olar ózderin asyrap úırendi, endi 20-30 jańa kásipkerdi qanatynyń astyna alyp, birlesip ósýdi kózdeýi kerek. Túrkııada, Koreıada, Malaızııada kásipkerlik osylaı damydy. Basynda aıtyp ótkenimdeı, kásiptik baǵdarlaýdyń mańyzy óte zor. Bul máselege muǵalimder de, ata-analar da kóńil bólýi kerek. Buǵan qosa aıtarym, ár mektep oqýshysy orta bilim ǵana almaı, joq degende kishigirim eki-úsh mamandyqty úırenip shyǵý kerek. Mysalǵa, fotograf, vıdeograf, SMM mamany nemese fandreızer sııaqty. AQSh, Sıngapýr, Germanııa mektepterinde osy baǵytty ustanyp, balalardy oqı berýge emes, erterek jumys naryǵyna kirýge yntalandyrady. Árıne, bul – mektepten shyǵa sala ómir boıy jumys isteıdi degen nárse emes, ıaǵnı oqý, jumys, oqý kombınasııasy. Dúnıeniń ekonomıkalyq jaǵdaıyna baılanysty oqıtyn kezde oqyp, jumys isteıtin kezde jumys isteý kerek. Qazir Lifelong Learning konsepsııasynyń zamany. О́ıtkeni alǵan bilimiń tez tozatyn ýaqyt», dedi M.Aıtmaǵanbet.
«Jas kelse – iske» degendeı, jastardyń boıkúıezdikten, bolymsyz qasıetterden arylýyna erte jastan mán berip, bolashaqqa durys baǵyt silteý, jol kórsetý – qoǵamdyq jaýapkershilik. Sóz basynda aıtqanymyzdaı, «ekinshi ana» – eńbektiń qadirin bilip ósken jastarmen elimizdiń kórkeıe túsetini sózsiz.