Halyqaralyq dálizder nege dármensiz?

Sol solaqaı saıasat óz degenin is­te­di jáne ulttyq kósemderdiń eldi ın­dýstrııalandyrmaq bolǵan barlyq áreketterin toqtatyp, múlde tuqyrtyp tastady. Sóıtken kommýnıster «Qazaq­tyń qolynan mal baqqannan basqa túk kelmeıdi» degen uǵymdy sol kezden bas­tap KSRO halyqtarynyń báriniń sanasyna sińire berdi. Keńes odaǵyndaǵy barlyq ult pen ulystarǵa ádeıi sińirilgen sol uǵymdy keıbir adamdar áli kúnge deıin aıtyp júr.

Mysaly, Ortalyq Azııa elderinde óndiriletin maqta men túrli-tústi metalldy myńdaǵan vagondarǵa tıep, myń­daǵan shaqyrym jol basyp, saldyrla­typ Reseıdiń Ivanova men Magnı­togorsk qalalaryna alyp baryp, sonda ǵana óńdeýdiń qanshalyqty qajeti bar edi? Bul ekonomıkalyq zymııan saıa­sattyń túbi bizdiń elderdi óle-ólgenshe Reseıge táýeldi etip qaldyrýdy kózdedi. Áıtpese zaýyt-fabrıkany jergilikti jerge salyp, sonda óńdese, jolǵa keter 30-40 paıyz shyǵyn, respýblıkada paıda kúıinde qalyp, halyqtyń qal-jaǵ­daıynyń ońalýyna jaratylar edi ǵoı...

Sol sııaqty odaqtyń tranzıt-eksport saıasatyn da alystan orap, negizgi halyqaralyq dálizderdi tek qana Reseı Federasııasy aýmaǵynan ǵana ótetin etip qurǵany aıan. Mine, osy solaqaı saıasattyń zardabyn bizdiń elder ál-ázir de tartyp otyr. Táýelsizdiktiń tizgini óz qolymyzǵa tıgen kúnnen bastap, memleketimiz kóp vektorly saıasat jolyn tańdap alǵany málim. Bul jaqsy delik. Biraq sol kúnnen bastap tranzıt-eksport saıasatyn da ártaraptandyryp, elden taýar shyǵaratyn baǵyttardy kóbeıte bermegenimiz búginde úlken ókinish týdyryp otyr.

«Eshten kesh jaqsy». Qazirgi oryn alǵan geosaıası jaǵdaıdy elimiz tıimdi paıdalansa deımiz. Halyqaralyq joldar men kólik-logıs­tıkany damytýdyń strategııalyq josparyn zamanaýı talaptarǵa saı qura bilsek, ınvestısııa da, júk aǵyny da jóńkileri anyq. Ony álemdegi barlyq elderdiń basyn biriktirgen Birikken Ulttar Uıymynyń mamandary da kórip, bilip otyr. Ortalyq Azııa elderimen, ıaǵnı jaqyn kórshi memlekettermen qanattasyp, tranzıttik iste birge talaptanýy lázim.

Birikken Ulttar Uıymynan alynǵan málimetterde Ortalyq Azııa elderi Uly Jibek jolyn jandandyratyn bolsa, aldaǵy 10 jylda ishki jalpy ónimin 2 esege deıin ulǵaıta alatyn kórinedi. «Bul faktor shıkizatqa táýeldi aımaq elderiniń ekonomıkasyna úlken kómek, zor múmkindik bolary anyq. Demek bul ıgi jospar júzege assa, osyǵan deıingi aıtylǵan máselelerdiń bárin Ortalyq Azııa elderiniń ortaq naryǵyn qalyptastyrýǵa jasalǵan qadam dep baǵalaýǵa bolady», dep qorytypty ortaq oıyn mamandar.

Soltústiktegi kórshiniń salqyn kóz­qarasyna qaramaı, Qazaqstan tranzıttik qaýqaryn arttyrý úshin qal-qadirinshe áreketter jasap jatyr. Mysaly, bir aı buryn «Qazaqstan temir joly» UK» AQ Basqarma tóraǵasy Nurlan Saýranbaev jetekshilik etken delegasııa Qytaı Halyq Respýblıkasyna resmı saparmen bardy. Onda otandyq delegasııa Qytaıdyń birneshe temirjol kompanııalarynyń jaýapty ókilderimen kezdesti. Keleli kezdesýde birqatar ıgi bastamanyń joba-jospary pysyqtalypty.

«Qazaqstan temir joly» UK» AQ men «Qytaı temir joldary» Memlekettik kompanııasy basshylyǵynyń kezdesýi aldymen aspan asty eliniń astanasy Beıjiń qalasynda ótti. «Qytaı temir joldary» Memlekettik kompanııasynyń basshysy Lıý Chjenfan, pandemııadan keıin Qytaı tarapy qabyldap otyrǵan alǵashqy ákimshilik «Qazaqstan temir joly» delegasııasy ekenin arnaıy atap ótti.

Kezdesýde málim bolǵandaı, eki el arasyndaǵy júk tasymaldaý kólemi sońǵy ýaqytta oń qarqyn alyp otyr eken. Máselen, 2022 jyly júk tasymaly 23 mln tonnany qurap, 2021 jylmen salystyrǵanda 15 paıyzǵa artyp, tarıhı joǵary deńgeıinen asyp túsipti. Bul da bir úlken jetistik. Eki el arasyndaǵy taýar aınalymynyń áńgimesin áýeletip alǵan soń, otandyq delegasııanyń Qytaıǵa kelýindegi asa mańyzdy sharýaǵa oıysty.

О́zekti taqyrypty talqylaý bary­synda Qazaqstan arqyly ótetin ha­lyq­­aralyq kólik dálizderin damytý máseleleri jan-jaqty sóz boldy. Ási­re­se Qytaı Halyq Respýblıkasynan kele­tin ımport máselesine erekshe kóńil bólindi. Taraptar talqylaǵan mańyz­dy máseleler qatarynda Dostyq – Moıynty ýchaskesin jańǵyrtý jáne Baqty – Tachen ýchaskesinde úshinshi temir­jol shekara ótkelin salý jobalaryna basa nazar aýdaryldy.

 «Qazaqstan temir joly» UK» AQ basshylyǵynyń Qytaıǵa resmı sapary odan ári Sıan qalasynda jalǵasyn tapty. Onda qala meri Lı Mınıýan myrza bastaǵan Sıan qalasy ákimshiligi ókilderimen kezdesýde kólik baǵdarlary men ınfraqurylymdy damytý sóz boldy. Sıan qalasy Qytaıdyń eń iri kólik-logıstıkalyq haby sanalady. Onyń aýmaǵynda «Sıan halyqaralyq saýda-logıstıkalyq parki» qurǵaq porty ornalasqan. Osy qurǵaq portqa júk­tiń 40 paıyzy bizdiń elden keledi. Sondaı-aq munda Qytaı Halyq Res­pýb­lıkasy – Eýroodaq baǵda­ryna jó­nel­tiletin konteınerlik poıyz­dar­dyń jalpy kólemindegi, júk tıelgen kon­teınerlerdiń 30 paıyzy quras­tyrylady.

Kezdesý qorytyndysy boıynsha kelisimge qol qoıylyp, atalǵan mańyzdy qujat negizinde Qytaı jaǵy qazaq temir­jolshylaryna Sıan qalasyndaǵy Qurǵaq port aýmaǵynda termınal salý úshin 8 gektar jer telimin beretin boldy. Sıan qalasynyń ákimdigi «Qazaq­stan temir joly» UK» AQ-ǵa jańa logıs­tıka­lyq jobany iske asyrý boıyn­sha qoldaý kórsetýge daıyn ekenin de jetkizdi.

Bizdiń el delegasııasynyń mıssııasy munymen ǵana aıaqtalǵan joq. Eki kúnnen keıin «Qazaqstan temir joly» men «Úrimshi temir joly» kompanııalarynyń basshylary kezdesti. Onda 2022 jyldyń jumysy qorytyndylanyp, 2023 jylǵa arnalǵan júk tasymaly kólemin arttyrý jospary talqylanǵan. Bul basqosýda da Baqty – Aıagóz temirjol jelisin salý jáne Dostyq – Moıynty telimin jańǵyrtý máseleleri taǵy basty taqy­rypqa aınalǵan.

Qýantarlyq habardyń taǵy biri, qytaı temirjolshylary Szınhe – Ala­shan­koý teliminde ekinshi joldar qurylysy bastalǵany týraly aı­typ, odan eki jáne úshinshi elderge qan­daı paıda keletini jóninde áńgime qoz­­ǵa­dy. Sondaı-aq Baqty – Tachen teliminde úshinshi temirjol shekaralyq ótkeliniń qurylysy boıynsha jobany júzege asyrýǵa qoldaý bildirýge da­ıyn ekenderin de jasyrmady. Taraptar Úrimshi qalasynda otandyq termınaldy qurý múmkindigin qarastyryp, qytaılyq áriptesterimen ár toqsan saıyn kezdesip turýǵa ýaǵdalasty.

Endi el ishindegi jaǵdaıǵa qaıta oral­­­­saq, bul iste sala qyzmetkerleri qol jet­kizgen ta­bystar joq emes. Máselen, tran­­zıt­tik júktiń joldy jú­rip ótý ýaqy­ty byltyrǵy jylmen salys­­tyr­ǵanda Tran­skaspıı halyq­ara­lyq kólik baǵda­ry­nyń qazaqstandyq teli­minde eki esege deıin qysqarǵan. Bul málimetter Premer-mınıstr Álı­han Smaıylovtyń tóraǵa­lyǵymen ótken Transkaspıı ha­lyq­­ara­lyq kólik baǵda­ryn damytý shara­la­ryna arnalǵan Úki­met otyrysynda aıtyldy.

Otyrysta atalǵan baǵyttyń bizdiń el aýmaǵy arqyly ótetin telimindegi bel­sen­di jumystyń arqasynda respýb­lıka aýmaǵy arqyly tranzıttik júktiń tranzıttik ýaqyty ótken jylmen salys­tyr­ǵanda eki esege – 12 kúnnen 6 kúnge deıin qysqarǵany atap ótildi. Jáne bul shekteý emes. Aǵymdaǵy jyl­dyń sońyna deıin bul kórsetkishti bes kúnge deıin qysqartý kózdelip otyr eken.

Jalpy, Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵdary aıasynda Qytaıdan Qara teńiz porttaryna júk jetkizý merzimi qazirdiń ózinde 38-53 kúnnen 19-23 kúnge deıin qysqarǵan. Al ústimizdegi jyldyń sońyna qaraı ol 14-18 kúnge deıin qysqarady degen úmit bar.

Baǵyt boıyndaǵy ınfraqurylym nysandaryn odan ári jańǵyrtýǵa baǵyt­talǵan is-sharalar sheńberinde Aqtaý portynda konteınerlik hab qurý, júk tıeý jabdyqtarynyń parkin jańartý jáne munaı aılaqtaryn qalpyna keltirý boıynsha jobalar da Úkimet otyrysynda qyzý talqyǵa túsken.

Bularmen birge Quryq portynda jańa sý aılaǵyn salý, kóp fýnksıonaldy jáne astyq termınalyn iske qosý josparlanyp jatyr. Sondaı-aq 2030 jylǵa qaraı Kaspııde 10 munaı barjasy, 8 parom, 6 tanker jáne konteınerlik keme jumys isteı bastaıdy.

Elimizdegi joldar men kólikterge qarap otyryp, alys-jaqyn shetelderdiń de osy saladaǵy tabystary men jetis­tikterine arakidik nazar aýdarasyń. Sóıtesiń de, keıbirine tamsanbaı tura almaısyń.

Shveısarııada aqpannyń basynan beri sıfrly avtotirkemesi bar jáne qýattaǵysh dońǵalaǵy arqyly derekterdi beretin júk poıyzy qanatqaqaty re­jim­­de qyzmet etýde. Synaq DAC+ qa­nat­qaqaty jobasy aıasynda ótip jatyr eken. DAC+ jobasynda vagonǵa orna­tylǵan qýattaǵysh pen derekter berý dońǵalaq­taryn avtomatty túrde qosý múmkindigi synalýda.

Qazirgi ýaqytta júk poıyzynyń vagondary arasynda elektr energııasyn jáne derekterdi berýdiń ártúrli tehnologııalary qoldanylady. Al DAC+ poıyzynda derekterdi dońǵalaq arqyly beretin júıe qosylǵan.

Jaqyn kórshi Qytaı eli bir saǵatta 450 shaqyrymdy basyp ótetin jyldam júretin CR450 poıyzyn jasap jatyr. Negizi ótken jyldyń qańtarynda Qytaı ulttyq temirjol operatory China State Railway Group kompanııasy CR450 EMU jobasynyń tehnıkalyq sıpattamalaryn jarııalaǵan bolatyn. Keler jyly jalpy jobalyq jáne ishki júıe maketteri pysyqtalady. Sondaı-aq poıyz jaqyn arada tanystyrylmaq kórinedi.

Qytaı Halyq Respýblıkasy bul jobany sheteldik ınvestısııanyń kóme­ginsiz júzege asyratynyn aıtyp júr. Mamandar qazir poıyzdaǵy shamadan tys shýdy azaıtý sharalary boıyn­sha jumys istep jatyr. О́ıtkeni óte joǵary jyldamdyqpen júretin poıyzda jeldiń gýildegen dybysy qatty estiledi.

Aıta ketý kerek, sońǵy 15 jylda Qytaıdyń temirjol salasy, ásirese joǵary jyldamdyqty júrdek poıyz­dardy jasaý basqa eldermen salys­tyra qaraǵanda, áldeqaıda tez damyp barady. Qytaı elindegi 155 myń shaqyrym temirjol jelisiniń 42 myńy joǵary jyldamdyqty poıyzdarǵa arnalǵan.

Osyndaı orasan málimetterdiń máni­sine jetkende «Bizdiń kórip júrgen­derimiz búrgeniń kózindeı eken ǵoı» demeske laj joq.