Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Astana qalasyn damytý máseleleri jóninde ótkizgen keńeste kitaphanalardyń tym az ekenin atap ótken. Sondaı-aq ár aýdanda zaman talabyna saı kitaphana ashýdy tapsyrǵan edi. «Men Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń otyrysynda kitap oqý mádenıeti jaıly aıttym. Alaıda qalada kitaphanalar jelisi damymaı tur. Astanada nebári 18 kitaphana bar. Onyń keıbireýi 40 sharshy metrden aspaıtyn bólmede otyr. Kitaphanalar zaman talabyna beıimdelip, kovorkıng ortalyǵy sııaqty jumys isteýi kerek. Bul salada aqparattyq tehnologııany keńinen qoldanǵan jón. Ár aýdanda zaman talabyna saı kitaphana ashý qajet», dedi Prezıdent.
Berilgen tapsyrma bul kúnde qalaı oryndalyp jatyr? Eńsesin endi tiktegen elordada rýhanı shańyraq – kitaphanalardyń sany kóbeıe me? Jalpy, zamanaýı kitaphana qandaı bolýy kerek? Osy suraqtardyń izimen astanadaǵy Ortalyqtandyrylǵan kitaphanalar júıesine (OKJ) baryp qaıttyq.
20 myń adamǵa – bir kitaphana
Statıstıkalyq málimetterge súıensek, búginde elimizde barlyǵy 3 920 kitaphana bar. Onyń ishinde 3 877 ámbebap (kópshilik), 19 ǵylymı, 20 arnaıy kitaphana tirkelgen. Al 253-i balalarǵa arnalǵan. Bul ótken jyldarmen salystyrǵanda, árıne az kórsetkish. О́ıtkeni keıingi ýaqytta bir jyldyń ózinde 66 aýyldyq kitaphana jabylǵan. Onyń syry rýhanı oshaqtarǵa ortaq másele: jeke mekemeniń joqtyǵy, jóndeý jumystarynyń júrgizilmeýi, aılyq az, maman tapshy.
Eske salsaq, Prezıdent Joldaýyndaǵy tapsyrmaǵa sáıkes byltyr kitaphanashylardyń jalaqysy 20 paıyzǵa ósken bolatyn. Árıne, bul áleýmettik qoldaý sala qyzmetkerleri úshin qýanyshty jańalyq, degenmen elimizdegi kitaphanalar tóńiregindegi qordalanyp qalǵan kóp máseleni tolyq sheshe almaıtyny belgili. Álqıssa.
Astana qalasy ákimdiginiń «Ortalyqtandyrylǵan kitaphanalar júıesine» barlyǵy 18 kitaphana – 11 kópshilik, 6 balalar kitaphanasy men kózi kórmeıtin jáne nashar kóretin azamattarǵa arnalǵan bir arnaıy kitaphana kiredi.
Ortalyqtandyrylǵan kitaphanalar júıesiniń basshysy Gúlbadan Mádibaevanyń aıtýynsha, turǵyndar tarapynan qalalyq kitaphanalarǵa degen suranys jyl saıyn artyp keledi. Sebebi qalanyń barlyq aýdandary kitaphana qyzmetimen tolyq qamtylmaǵan.
«Osy sebepten SSK-1 (sporttyq saýyqtyrý kesheni) janynan ádebıetterdi berý úshin 2 pýnkt ashyldy – Kóktal 2 jáne О́ndiris aýyldarynan. Budan bólek 5 mamyr men 31 qazan aralyǵynda Baıqońyr aýdanyndaǵy «Ashyq aspan astyndaǵy kitaphana» atty jazǵy oqý zaly turǵyndarǵa qyzmet kórsetti. Elordamyzda bilim oshaqtary, balabaqshalar, mektep-lıseıler kóbeıip jatqanda, 18 kitaphana, árıne jetkiliksiz. Oǵan qosa jumys istep turǵan kitaphanalardyń qyzmet kórsetý aımaqtary únemi ulǵaıyp, al oqyrmandar sany kúnnen-kúnge artyp jatqany taǵy bar. Máselen, Almaty, Saryarqa, Esil jáne Baıqońyr aýdandarynyń aýmaqtarynda halyqtyń tyǵyzdyǵy boıynsha qalalyq kitaphanalar jelisiniń ornalasýy qazirgi zaman talabyna saı emes. Turǵyndaryna aqparattyq qoldaý kórsetilmegen birqatar aýdan bolsa, Esil aýdanynyń aýmaǵynda búginde bir ǵana qalalyq kópshilik kitaphana bar», dedi OKJ basshysy.
Iá, qalanyń irgeles aýyldary men salynyp jatqan jańa aýdandaryn alsaq, Esil aýdany – «Dostar» TK, «Jaǵalaý» TK, Qosshy aýdany, Prıgorodnyı aýdany, Almaty aýdany – №12, №13 magıstrali, Saryarqa aýdany – Saryarqa dańǵylynyń basy – Seıfýllın – Kenesary kósheleriniń basy – Abaı dańǵyly, 187-188-189 qosa alǵanda, Kóktal-2 aýdandarynda kitaphanalar ashý qajettigi týraly ótkir másele týyndap júrgenin el biledi.
Búgingi tańda júıedegi kitaphanalarda 126 adam jumys isteıdi. Onyń 102-si shyǵarmashylyq, 90-y kitaphana qyzmetkeri jáne 24-i tehnıkalyq qyzmetker. OKJ basshysy saladaǵy eń birinshi másele – kitaphana isi mamandarynyń jetispeýshiligi ekenin aıtady.
«Búginde jas mamandardy daıarlaıtyn oqý oryndarynyń azdyǵy ózekti bolyp otyr. Sondaı-aq kitaphanashylardyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıy da alańdatady. Eńbek tabysynyń azdyǵynan memlekettik baǵdarlamalarǵa qatysa almaıdy. Kitaphanashylardyń baspanamen qamtylýy da ózinshe bir taqyryp. Al kitaphanalar sanyn arttyrý, jańa kitaphanalar ashý máselesine kelsek, ol kitaphana ashý normalaryna sáıkes júrgizilýge tıis. Iаǵnı 20 myń turǵyny bar aýdanda 1 kitaphana ashý qajet. Bul jumystar Mádenıet basqarmasymen birlesip, kitaphanalarǵa beıimdelgen ǵımarattardy qarastyrý baǵytynda júrgizilip otyr. Astanada ázirge kitaphanalar úshin arnaıy salynyp jatqan ǵımarattar joq», deıdi OKJ basshysy.
Zerttesek, elordadaǵy keı kitaphanalar ǵımarattarynyń kólemi nebári 53-80 sharshy metrden aspaıdy eken. Bul myńdaǵan kitap usynatyn rýhanı orda úshin óte az keńistik. Tipti shyndap oılansaq, aqylǵa qonbaıdy.
«Kitaphanalar sanyn kóbeıtý úshin turǵyn úıler nemese bıznes ortalyqtaryn salatyn kezde birinshi qabatynan kitaphanalarǵa kem degende 350 sharshy metr oryn alyp qalýǵa bolady. Qazirgi tańda salynyp bolǵan úı-jaılardan da qarastyrýǵa múmkindik bar. Qala ákimdigi tarapynan sol úılerdiń birinshi qabatynan kitaphanalarǵa 200-den 1 000 sharshy metrge deıin bólmeler satyp alyp, kitaphana balansyna berilse degen usynys bar», deıdi Gúlbadan Mádibaeva.
Sondaı-aq ol shtat kestesine qajetti mamandardy qarastyra otyryp, onyń jıhazdyq jáne kitap qoryna qarajat bólý, ıaǵnı materıaldyq jáne shtattyq resýrsyn qamtamasyz etý kerek ekenin atap ótti.
«Jalpy, kitaphanalar sanyn kóbeıtý máselesin Astana qalasy kitaphana júıesi, Ulttyq akademııalyq kitaphana, Astana qalasy kásipodaq federasııasy tarapynan 2004 jyldardan beri kóterilip keledi. Qazir de únsiz emespiz. 2013 jyldardan beri qala turǵyndary elorda ákimine, kitaphana júıesine hat arqyly, «ikomek» arqyly 12-13 magıstral, Turan, Aqmeshit, Syǵanaq, Máńgilik el kóshelerinde, Kóktal 2 aýdandarynda kitaphana ashýdy surap otyr», dedi OKJ basshysy.
Ákimdik: ár aýdannan bir kitaphana ashylady
Atalǵan máseleniń qalaı sheshilip jatqanyn bilmekke Astana qalasynyń ákimdigine suraý salǵan edik. Mádenıet basqarmasy ókiliniń aıtýynsha, bıyl tórt kitaphananyń ǵımaratyna jóndeý jumystary josparlanyp otyr.
«Bıyl 4 kitaphananyń ǵımaratyna jóndeý, jańǵyrtý jumystaryn júrgizýge qajetti qarajat bólindi. Atap aıtsaq, №4 balalar kitaphanasy, Ortalyq balalar jáne jasóspirimder kitaphanasy, №3 balalar kitaphanasy, Kózi kórmeıtin jáne nashar kóretin azamattarǵa arnalǵan mamandandyrylǵan kitaphana. Sondaı-aq sáýir aıynda memlekettik satyp alý jospary boıynsha taǵy tórt kitaphanany jańǵyrtý boıynsha konkýrs jarııalanady. Aldaǵy ýaqytta elordanyń ár aýdanynan bir ǵımarat satyp alý jumystary júrgiziledi. Aıaqtaý merzimi – 2023 jyldyń jeltoqsan aıy», deıdi Mádenıet basqarmasynyń ókili.
Búginde atalǵan kitaphanalardaǵy kitap qory 700 myńnan asypty. 18 kitaphananyń sheńberinde bul ortasha kórsetkish. OKJ basshysynyń aıtýynsha, ótken jyldarǵa qaraǵanda qazir qazaqsha kitaptardyń sany artyp keledi.
«Kitap qory memlekettik satyp alý jolymen tolyqtyrylady. Sonymen birge syıǵa tartý, memlekettik tapsyrys baǵdarlamasy boıynsha kitaptar túsip otyrady. Buryndaǵy kitap qoryn tolyqtyrýǵa memlekettik bıýdjetten 3-5 mıllıon teńge bólinse, keıingi jyldary 15-20 mıllıon qarastyrylady. Degenmen qorda balalar ádebıeti men jasóspirimderge arnalǵan qazaq tilindegi kórkem ádebıet, salalyq ádebıetter az. Sonymen birge kózi kórmeıtin, nashar kóretin azamattarǵa arnalǵan aýdıokitaptar joqtyń qasy. Elimizde Braıl qarpindegi kitaptar tipten shyǵarylmaıdy. Bul da – úlken másele», deıdi G.Mádibaeva.
Qazir ár salada sıfrlandyrý úrdisi júrip jatyr. Desek te osy bir zamanaýı tásil kitaphana sórelerine tolyq jetti me eken? Eń bastysy, oqyrmanǵa qoljetimdi me? Muny da surap bildik.
«Kitap qoryn sıfrlandyrý jumystary 2019 jyldan bastap iske asyrylyp keledi. Oǵan arnaıy skanerler alyndy. Sıfrlandyrýdan ótken kitaptar KazNEB kelisimsharty boıynsha júrgiziledi, ıaǵnı kitap qorymyzdaǵy ólketaný shyǵarmalary jáne sırek kitaptar sıfrlandyrylyp, osy elektrondy kitaphana portalyna engiziledi. Sonymen birge kitaphananyń resmı saıtynda «Elektrondyq katalog» ornalastyrylǵan. Mysaly, oqyrman elektrondy katalog arqyly izdegen kitabynyń kitaphana qorynda bar ne joq ekenin anyqtaı alady. OKJ kitaphanalaryn tanymal etý, bedelin kóterý, kitaphanalardyń qyzmetin nasıhattaýda barlyq 18 kitaphananyń Facebook, Instagram, YouTube platformalarynda paraqshalary jumys isteıdi», deıdi jaýapty ókil.
Myńdaǵan kitaptyń arasynda júrgende oqyrman týraly eriksiz oılanasyń. Osy kitaptardy izdep, surap júrip oqıtyn jan kóp pe eken? OKJ basshysy ár kitaphananyń turaqty oqyrmany az emes deıdi. Oǵan qosa jyl saıyn qosylatyn jańa kelýshiler taǵy bar.
«Oqyrman sany jyldan-jylǵa artyp keledi. Qashanda kitapty izdeıtin adamdar bolady. О́ıtkeni biri bos ýaqytyn qamtý úshin oqysa, biri rýhanı baılyq alý úshin, endi biri bilim alý úshin, ózin ózi damytý úshin kitapqa umtylady. Oqyrman arasynda qazir otbasymen oqý úrdisi beleń alyp keledi. Ásirese ákeler balalaryn kitaphanaǵa ertip ákelip, oqyrman zalynda birge kitap oqyp otyrady. Bul – óte áserli kórinis. 2021 jyly 78 myńnan astam oqyrmanymyz bolsa, 2022 jyly 85 myńnan asty. Iаǵnı bul kitaphananyń oqyrmanǵa usynar múmkindiginiń baryn bildiredi. Odan bólek kitaphananyń áleýmettik jelilerdegi oqyrmandarynyń sany da artyp keledi. Onda oqyrmandarǵa kitaptardy nasıhattaý, aýdıokitaptar oqý, ertegi oqý sııaqty túrli is-sharalarmen birge saıystar, aksııalar, konkýrstar, chellendjder ótkizilip turady», dedi ol.
Sondaı-aq «Oqıtyn ult» jobasy sheńberinde halyqtyń kitap oqý belsendiligin arttyrý maqsatynda «Bir el – bir kitap» respýblıkalyq aksııasy, «Ádebı ólketaný», «Naǵyz oqıtyn kez» is-sharalar kesheni uıymdastyrylyp keledi. Máselen, byltyr «Bir el – bir kitap» respýblıkalyq aksııasy ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń 150 jyldyq mereıtoıyna oraı ǵalymnyń shyǵarmashylyǵyna arnalǵan bolsa, bıyl oqyrmandar jazýshy Tólen Ábdiktiń týyndylaryn oqyp jatyr. Al «Ádebı ólketaný» jobasy aıasynda jergilikti aqyn-jazýshylardyń shyǵarmalaryn keńinen nasıhattaý hám shyǵarmashyl jandardy qoldaý maqsatynda «Meniń qoltańbam», «Tiri kitap», «Avtorlyq baǵdarlama» syndy is-sharalar ótip júr. «Naǵyz oqıtyn kez» baǵytynda býkrossıng, býkdeıtıng, aksııalar, kitap festıvaldary, kvest, ıntellektýaldy oıyndar, saıystar uıymdastyrylady.