Aýyl-aımaq taǵatsyzdana kútken tujyrymdama

Rasyn aıtqanda táýelsizdik jyldary aýylǵa, aýyl sharýashylyǵyna az kóńil bólingen joq. Biraq aýyldy jáne aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa bólingen mıllıardtaǵan qarjy ditte­gen jerine jete almaı, jol-jónekeı baǵyty ózgerip ketip otyratyn. Osyny eskergen Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bul joly áýeli tuǵyry myǵym tujyrymdama daıyndap alyp, aýyldy damytý isin sonyń qaǵıdalary men negizderinen aýytqymaı iske asyrýdy kózdegen bolar. Sondyqtan birinshi kezekte bekitilgen tujyrymdama boıynsha aýyldyq aýmaqtardyń geografııalyq erekshelikteri men artyqshylyqtaryn eskere otyryp, olardyń áleýmettik-ekonomıkalyq áleýetin asha túsýge baǵyttalǵan. Sondaı-aq tujyrymdama aıasynda aýyl turǵyndarynyń tabysy men turmys sapasyn arttyrý bo­ıynsha túrli sharalar qarastyryl­ǵan. Aıta keteıik, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2022 jylǵy qarasha aıynda Prezıdent laýazymyna kiriskennen keıin osy tujyrymdamany ázirleý týraly Jarlyqqa qol qoıǵan sátten bastap negizi qalanǵan qujat bo­ıynsha kóptegen jumys atqaryldy.

Aýyl men aýyl sharýashyly­ǵyna qatysy bar memlekettik organdar jáne osy salaǵa qatysty zertteý ınstıtýttary, sondaı-aq aýyl sharýashylyǵynda qyzmet etetin mamandardyń báriniń oı-pikiri eskerilip, ekshelip, utymdy usynystardyń barlyǵy tujyrymdamadan oryn tapty. Endi buıyrtsa, aýyl ınfraqu­ry­lymdary damyp, aýyl sharýa­shyly­ǵyndaǵy jáne ondaǵy kásip­kerlerdiń isi ońalary anyq. Sebebi aýyldaǵy nashar ınfra­qurylymdar kóptegen kásip­kerdiń qanat jaıyp, bıznesin keńeıtýine qolbaılaý bolyp kelgeni kádik. Atalǵan qujatta «Aýyl – el besigi» jobasy aıasynda respýblıka boıynsha aýyl turǵyndarynyń 90 pa­ıyzy ómir súrip jatqan damý áleýeti joǵary 3,5 myń aýyl­dyq eldi mekendi (AEM) keshen­di jań­ǵyrtýǵa basa nazar aýda­ryl­ǵan. Endi mundaı eldi meken­der adamdardyń eńbek etip, ómir súrýine qolaıly jaǵdaılar jasaý esebinen ekonomıkalyq ósý­diń jańa núktelerine aınalady.

Osyndaı naqty ári aıqyn qujatty aýyl adamdarynyń kútkenine kóp bolǵany ras. О́ıtkeni jyldan-jylǵa aýyl ekonomıkasy keri ketip, aýyl tur­ǵyndarynyń turmysy tómendep, eldi mekender tozyp bara jatqany jasyryn emes. Muny eskergen Úkimet aýyldaǵy barlyq jaǵdaıǵa jiti nazar aýdarǵan sııaqty. Sebebi qujattaǵy negizgi maqsattardyń biri retinde aýyldyq eldi mekenderdegi áleýmettik, ınjenerlik jáne kólik ınfraqurylymyn damytý dep anyq kórsetilgen. Atap aıtqanda, jańa mektepter men medısınalyq nysandar salynyp, sýmen jáne elektr­men úzdiksiz jabdyqtalady, keń jolaqty ınternet jáne ǵaryshtyq baılanysy tartylady, aýyl joldarynyń sapasy jaqsaryp, kitaphana, klýb, mýzeı jáne kınoteatr, sport ǵımarattary sııaqty mádenı nysandar salynady, halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtary ashylady. Qujattan naqty oryn alǵan osy ıgilikter júzege assa, aýyl halqy eldi mekenderden qonys aýdarmaı, dala tirshiligin túletip, turaqtap qalaryna daý joq. Sebebi aldymyzda «Altyn-kúmis tas eken, arpa-bıdaı as eken» degen zaman týyp kele jatqanyn bári kórip, bilip otyr. Sondyqtan ulanǵaıyr jeri bar, aýyl sharýashylyǵyna qolaıly bizdiń el azyq-túlik óndirý boıynsha álemdik naryqta óziniń laıyqty ornyn alatyn kez kelip jetti. Ol maqsatty júzege asyrýdyń nyq tuǵyry osy Aýyldyq aýmaqtardy damytý tujyrymdamasy bolmaq.

Tujyrymdamada turǵyn úı qurylysyn jandandyrý úshin jańa jer ýchaskelerine ınjener­lik kommýnıkasııalardy júrgizý jumys­tary jalǵasatyny naqty kórinis tapqan. Bul rette aýyl­dyq eldi mekenderde óz qyzmet­kerlerine úı salyp bergen jumys berý­shilerdiń shyǵyndary jalpy alańy 100 sharshy metrden as­paı­tyn úı qunynyń 50 pa­ıyz mól­sherinde sýbsıdııalanady. Bul jaǵymdy jaǵdaı aýyl sha­rýa­­shylyǵyndaǵy jumys berý­­shi­lerdiń qyzmetkerleri men eńbek­­shilerine úı salyp berýge degen yqylasyn barynsha yntalan­dy­ratyny aıtpasa da túsinikti bolar.

Qujatta aýyl turǵyn­dary­­nyń qaýipsiz ómir keshýi de nazardan tys qalmaǵan. Sondyqtan aýyldyq jerlerdegi qoǵamdyq qaýipsizdikti kúsheıtý úshin zamanaýı ýchaskelik polısııa pýnktterin salý kózdelip otyr. Al aýdan ortalyqtarynda beıne­baqylaý júıesin engizý, aýyldarda jaıaý júrginshiler joldary men mal aıdaý aımaqtaryn bel­gileý, shomylýǵa ruqsat etilgen jáne jabdyqtalǵan oryndar qurý boıynsha kóptegen jumys júrgiziledi.

Arnaıy aıtarlyǵy, shekaralas aýyldyq eldi mekenderdi damytýǵa erekshe nazar aýdarylady. Atap aıtqanda, ınfra­qurylymdy jańartý men negiz­gi qyzmetterdi qamtamasyz etý­diń nátıjesinde halyqtyń eldi mekenderden kóshýin azaıtý, adamdardyń ómir súrýine qolaıly jaǵdaı jasaý jáne jalpy shekara mańyndaǵy aýdandardyń ekonomıkalyq damýyna jańa serpin berý jos­parlanyp otyr. Buǵan qosa eńbek tap­shylyǵy bar óńirlerdiń she­karalas aýyldyq okrýgter tur­ǵyn­darynyń jalaqysyna ústem­eaqy qosý múmkindigi qara­lady. Tujy­rymdamada kórse­tilgen­deı aýylda jańa jumys oryn­da­ry kóptep ashylyp, onda­ǵy tur­mysty izgilendirý shara­lary myq­tap qolǵa alynsa, she­ka­ra­lyq aýdandardaǵy halyq­tyń sol aýmaqta turaqtap qa­la­ry­­na úmit zor. О́ıtkeni aýyl sha­rýa­shy­ly­ǵynyń jumystaryn jeńil­­dete­tin jańa tehnologııa­lar men sony jumys ádis-tásil­de­ri engizilse jáne ony meń­gerý úshin aýyl jastaryn jańa úrdis­te oqytyp daıyndasa, eldi me­ken­der­diń ekonomıkasy kóteriletini anyq.

Aýyl adamdary óndirgen aýylsharýashylyq ónimderin saýdaǵa shyǵarýdy, bazarǵa nemese zaýyt-fabrıkaǵa jetkizýdi, áıtpese satyp, laıyqty aqysyn berýdi memleket nemese úlken korporasııalar mindetine alsa, aýyl halqy jappaı bel býyp, bilek túretini kúdik týdyrmaıdy. Sondaı-aq aýyldaǵy kásibin keńeıtýge kapıtaly joq shaǵyn jáne orta bıznes ıelerin naqty qarjylaı demeý bolsa, kóp adamdy jumyspen qamtýǵa múmkindik týar edi. Rasyn aıtqanda, qazirgi kúnde aýyldy jerlerde sharýa­syn dóńgeletip áketýge aqsha­sy jetpeı, «átteń tonnyń kel­tesi» dep júrgen qarapaıym kásip­kerler óte kóp.

Aýyldyq aýmaqtardy damy­tý­dyń 2023-2027 jyldarǵa arnal­ǵan tujyrymdamasy basqa da birq­atar is-sharany kózdeı­di, onyń ishinde aýyl turǵyn­daryn jer­gilikti ózin ózi basqarýǵa tartý, jan-jaqty memlekettik qoldaý kór­setý, týrızmdi damy­tý, eksport­ty yn­talandyrý, ekolo­gııa­lyq qaýip­sizdikti qamta­masyz etý jáne t.b. bar. Týrızm demek­shi, aýyl­daǵy bul baǵytty damy­tý úshin úlken aqparattyq qol­daý da qa­jet. Sonymen qatar el ishin­degi ǵana emes, shetel týrıs­terin de aýyl­ǵa keltirý úshin taǵy bir­qa­tar biliktilikti arttyrý jumys­ta­ryn júzege asyrý kerek bo­lar. Ne­gizi osy aıtyl­­ǵandardyń bári tý­ra­ly tolyǵyraq bilý úshin min­det­­ti túrde ár aýyl adamy tujy­rym­­­da­ma­nyń ózinen oqyp bilýine bolady.

Osynaý el yryzdyǵyn arttyrý úshin arnaıy daıyndalǵan tujyrymdama Memleket basshy­synyń óz baqylaýynda bolsa quba-qup. О́ıtkeni buǵan deıin aýyl sharýashylyǵyn kóterip, damytýǵa arnalaǵan qanshama baǵdarlama qurdymǵa ketkenine el-jurt kýá. Endi buıyrtsa, osy tujyrymdamany iske asyrý nátıjesinde tabysy eń tómen­gi kúnkóris deńgeıinen az aýyl halqynyń úlesi 5,8 paıyz­ǵa deıin, al aýyldyq jerlerde jumyssyzdyq deńgeıi 4,2 paıyzǵa deıin tómendeıdi dep kútilýde. Sonymen qatar aýyldyq eldi mekender sýmen 100 paıyz, ınternetpen 97 paıyz qamtylady. Sondaı-aq normatıvtik jaǵdaıy jaqsy jergilikti joldardyń úlesi 95 paıyzǵa jetkizilmek. Aýyldyq jerlerde 655 densaýlyq saqtaý nysany, 183 mektep jáne 100 sport ǵımaraty paıdalanýǵa beriledi. 650 mádenıet nysany salynyp, jóndeýden ót­kiziledi.