Munaı men gazdyń ústinde otyrsaq ta gazdandyrý deńgeıi boıynsha EAEO-daǵy elderge de ilese almaı kelemiz. Túbegeıli ózgeristerge qol jetkizý úshin gaz jobalaryn qarjylandyrýdy 17 ese ulǵaıtyp, salaǵa 4,3 trıllıon teńge ınvestısııa baǵyttaý qajet eken.
Energyprom portalynyń taldaýy boıynsha elimizde kógildir otyndy 19,7 mln halyqtyń tek 11,6 mıllıony (59%-y) ǵana tutynady. Qyrǵyzstanda da jaǵdaı máz emes, halyqtyń 38%-y ǵana osy otynǵa qol jetkizgen. 145,5 mln halqy bar Reseıdiń ózinde gazdandyrý deńgeıi 73%-ǵa jetken. Sol sekildi ózderi az óndirip, kóbine ımporttaıtyn Belarýs gazben 97% qamtamasyz etilgen. Armenııada da eshqandaı gaz ken oryndarynyń joqtyǵyna qaramastan, gazdandyrý deńgeıi ‒ 96%. Al Qazaqstanda gazdy óndirý jáne eksporttaý úzdiksiz júrgizilgenimen, ishki gaz máselesin sheshýde ilgerileýshilik baıaý.
Energetıka mınıstrliginiń statıstıkasyna sáıkes, 2018 jyldan bastap gazdandyrý deńgeıi 49,7%-dan 59%-ǵa deıin ózgerip, dınamıkadaǵy qadam jylyna nebári 1-3 paıyzdyq tarmaqty quraǵan. Tıisti vedomstvonyń jospary boıynsha, 2023 jyldyń sońyna qaraı gazǵa qol jetkizetin el turǵyndarynyń sany nebári 160 myńǵa ósip, 11,8 mln adamǵa (barlyǵy 60%) jetedi eken.
59%-dyq ortasha kórsetkish Qazaqstannyń ártúrli aımaǵynyń gazdandyrý deńgeıi boıynsha qanshalyqty erekshelenetini týraly túsinik bermeıdi. Elimizdiń negizgi gaz ken oryndary batysta ornalasqandyqtan, munaı men gazdy óńirler ‒ Atyraý, Mańǵystaý, Batys Qazaqstan oblystary turǵyndarynyń barlyǵy derlik kógildir otynǵa qol jetkize alady. Kórsetkishter ońtústikte de joǵary: Almaty ‒ 99,2%, Shymkent ‒ 94,2%, Jambyl oblysy ‒ 90,2%. Alaıda soltústiktegi barlyq aýmaq úshin bul ıgiliktiń aýyly alys. О́ńir eń iri gaz qubyrlarynan (Beıneý ‒ Shymkent, Qazaqstan ‒ Qytaı) neǵurlym alys bolsa, gazdandyrý deńgeıi de soǵurlym tómen. Sarǵaıa kútken «Saryarqa» gaz qubyrynyń qurylysy da Ortalyq Qazaqstannyń bul máselesin áli túbegeıli sheshken joq. Astana qalasyn qamtamasyz etý 15,1% deńgeıinde qalyp otyrsa, Qaraǵandy jáne Ulytaý oblystarynda bul kórsetkish – nebári 1,5%. Tájirıbe kórsetkendeı, magıstraldyq gaz qubyryn tartý jumystyń jartysy ǵana, oǵan qosa gaz taratý jelilerin salý kerek. О́ńir turǵyndary jelilerdiń joqtyǵyna jáne qubyrlar bar jerde kóp qujatty qajet etetin qaǵazbastylyqqa shaǵymdanyp júr. Onyń ústine turǵyndarǵa gazdy tikeleı úılerine júrgizý qymbatqa túsedi.
Sonymen Energetıka mınıstrligine 1 mamyrǵa deıin soltústik jáne shyǵys aımaqtardy gazdandyrý máselesi boıynsha túpkilikti sheshim qabyldaý tapsyryldy. Biraq 30 jyldan beri «qaralyp kele jatqan» másele jaqyn keleshekte sheshile qoısa jaqsy. Osy jyldarda Pavlodar, Soltústik Qazaqstan, Abaı jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynyń kóp turǵyndary ortalyqtandyrylǵan gaz ataýlynyń kózin kórmegen. Munda barlyq energııa kómirmen jumys isteıtin stansalardan alynady. Keńestik gaz ınfraqurylymynyń qaldyqtary tozǵan. Shyǵys Qazaqstan oblysynyń 3,1% kórsetkishi 2013 jyldan keıin gaz berile bastaǵan shaǵyn Zaısan aýdanyn gazdandyrý esebinen ǵana qalyptasyp otyr. Qytaımen shekaralas osy aýmaqta on jyl buryn ıgerilgen Sarybulaq munaı-gaz ken ornynyń qory óte az ‒ nebári 5 mlrd tekshe metr gaz. Bul kenishti búkil Shyǵys Qazaqstannyń negizgi resýrstyq bazasy retinde baıypty qaraý úshin jetkiliksiz.
2015-2030 jyldarǵa arnalǵan jańartylǵan Gazdandyrýdyń bas shemasy elimizdiń shyǵysy men soltústigin tabıǵı gazben qamtamasyz etýdiń birneshe nusqasyn qamtıdy. Olardyń qatarynda «Saryarqa» gaz qubyrynan tarmaq salý, sondaı-aq soltústik-batystan, Qostanaıdan (Buqara ‒ Oral gaz qubyrynan) shyǵysqa qaraı qubyrlar tartý bar. Eki joba da energııany kóp qajet etedi jáne uzaq merzimdi delinýde. Bas shema avtorlary óńirde gaz qubyrlaryn tartýǵa shamamen 10 jyl qajet dep otyr. Aıtýlarynsha, gazdandyrýdy tabıǵı emes, suıytylǵan gazdan bastasa, úderisti jyldamdatýǵa bolady. Alaıda ol úshin tabıǵı gazdy suıytý zaýytyn salyp, suıytylǵan gazdan tabıǵı gazǵa qaıta gazdandyrý úshin suranys pen ishki ınfraqurylymdy kezeń-kezeńimen qalyptastyrýdy bastaý qajet.
Sondaı-aq Ombydan Pavlodar arqyly Semeı men О́skemenge tarmaq salatyn nemese Barnaýldan Semeıge, odan Pavlodarǵa keletin Reseı baǵytyn da paıdalanýǵa bolady. Bul josparlar kópten beri talqylanyp kele jatqanymen, naqty bir sheshim qabyldanǵan joq. Bul jerde másele Reseı bıligine baılanysty. Qazaqstan óz tarapynan ımporttyq gaz baǵasynyń joǵary bolýyn mundaı ssenarııge kedergi dep sanaıdy. Qurylysqa salynǵan ınvestısııanyń qaıtarymyn jáne joǵary tarıfterdi eskere otyryp, mundaı gaz halyq úshin qymbatqa túsýi múmkin. Al memlekettik sýbsıdııasyz gaz kómirmen básekelese almaıdy.
Sońǵy bes jylda respýblıkamyzda taratý jelileri arqyly tasymaldanatyn tabıǵı gazdyń quny 47,5%-ǵa, aıtarlyqtaı ósti. Qubyr arqyly tasymaldanatyn suıytylǵan gaz 10,3%-ǵa qymbattasa, ádette gaz plıtalary úshin qoldanylatyn ballondardaǵy propan men býtan 2017 jyldan beri 36,9%-ǵa qymbattady. Baǵa dınamıkasyna qaraǵanda, ótken jyly ol salystyrmaly túrde az bolady. Byltyr jeltoqsan aıynda 2021 jyldyń sońymen salystyrǵanda tabıǵı gaz – 1,5%-ǵa, suıytylǵan gaz 2,9%-ǵa qymbattap, ballondaǵy gaz 21,5%-ǵa arzandady. Soǵan qaramastan, 2022 jyly el turǵyndary suıytylǵan gazǵa jáne basqa otynǵa úı sharýashylyǵynyń shyǵyndaryn 5,2% arttyrdy. Irikteý zertteýlerge sáıkes, 2022 jyly ortasha otbasy osy maqsattarǵa 30,7 myń teńge jumsaǵan.
Energetıka mınıstrligi sarapshylarynyń qorytyndylaryna súıensek, eldi gazdandyrýda birneshe ózekti problema bar. Bul bolashaqta resýrstyq bazanyń jetkiliksizdigimen (jańa ken oryndary ashylmaı, Qazaqstan gaz tapshylyǵyna ushyraýy múmkin) jáne geologııalyq barlaý jumystarynyń tómen deńgeıimen, jańa gaz óńdeý zaýyttarynyń qajettiligimen baılanysty. Senat depýtattary bul tizimge qoldanystaǵy magıstraldyq jelilerdiń tozýyn, jer qoınaýyn paıdalanýshylar úshin ashyq emes jumys jaǵdaıyn jáne ártúrli óńir turǵyndary úshin gaz baǵasynyń teń emestigin qosady. Keń aýqymdy damý máseleleri jyldar boıy sheshilmeı keledi. Al endi tehnologııalyq serpilis jasaý úshin orasan zor qarajat qajet.
Jıyntyq esepter boıynsha, 2030 jylǵa qaraı gaz salasyna 4,3 trln teńge ınvestısııa quıylýǵa tıis. Bas shemanyń avtorlary bul somany eseptegende qarjy ártúrli sanattaǵy 42,6 myń shaqyrym gaz qubyry men eki gaz óńdeý zaýytynyń qurylysyna jumsalady dep boljaǵan. Buǵan deıin qarajattyń basym bóligin ‒ 2,4 trln teńgeni ulttyq operator salýy kerek, taǵy 1,9 trln teńge túrli deńgeıdegi bıýdjetterden bólinýge tıis. Osy somalarmen salystyrǵanda sońǵy jyldardaǵy ınvestısııanyń naqty kólemi az ekeni kórinedi. Energetıka mınıstrliginiń málimetinshe, 2018-2022 jyldar aralyǵynda Bas shema boıynsha gaz jobalaryn júzege asyrýǵa 243,5 mlrd teńge bólingen. 2023 jyly taǵy 73,9 mlrd teńge transh bolady. Sarapshylar Bas shema avtorlary kórsetken 4,3 trıllıon teńgege jetý úshin qarjylandyrý kólemin 17 eseden astam ulǵaıtý qajet ekenin aıtady.