Úleskerlik qurylys: úmit hám kúdik

Qalalardaǵy jappaı úde­ris jurt­shylyqtyń jaıly da qolaı­ly baspanaǵa kóbirek den qoıaty­nyn kórsetedi. Turǵyndar negizi­nen mektep pen balabaqshadan, emhana men saýda úıinen qol sozym jerge qonystanǵysy keledi. Ádette kóppáterli turǵyn úı keshenderi osyndaı yńǵaıly ortada menmundalap turatyny belgili. Sol úshin de baspanaly bolýdy armandaıtyn árbir azamat páter satyp alýdyń ońtaıly tetikterin taldap-tarazylaýǵa asyǵady. Biri úı alýǵa jyldar boıy qarajat jınasa, endi biri nesıe rásimdeıdi. Bul rette baspana máselesin úı qurylysyna úlestik qatysý tásili arqyly sheshý el turǵyndary arasynda keńinen taraǵan. Bul shema boıynsha baǵa daıyn jyljymaıtyn múlikke qaraǵanda birshama qoljetimdi. Qurylys kezeńindegi turǵyn úı men daıyn nysan arasyndaǵy aıyrmashylyq ‒ ortasha eseppen 20-30%. Degenmen tartymdy baǵa parametrine qaramas­tan, qurylystyń qazanshuńqyry qazylǵan sátten bastap, ıaǵnı «qazba satysyndaǵy» úıge qarajat salýdyń kóleńkeli tustary basym.

Osyndaı jaǵdaıda elimizde úles­ker­ler­di qorǵaýǵa kómektesetin bir­qatar ma­ńyzdy sharttar, úleske ınvestısııa salýǵa múmkindik beretin quqyqtyq negizder qarastyrylǵan. Árbir áleýetti úlesker qurylys salýshynyń qarajatty ákim­diktiń ruqsatyn nemese «Qazaqstan tur­ǵyn úı kompanııasy» AQ-nyń kepil­de­mesin alǵannan keıin ǵana jınaı alatynyn, mundaı talap «Turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý týraly» zańda kórsetilgenin bilýge tıis. Eger jobaǵa bank qatyssa nemese úıdiń qań­qasy bolsa, ákimdiktiń ruqsaty beri­le­di. Sonymen qatar satyp alýshymen bekitilgen tıptik pishindegi turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý týraly shart (ÚQSh) jasalýǵa mindetti. Budan ózge, qala turǵyndaryn aqparattandyrý jáne zańnyń buzylýyna jol bermeý maq­satynda ákimdiktiń resmı resýrs­ta­rynda jáne BAQ-ta úleskerlerdiń aq­sha­syn qabyldaýǵa quqyǵy joq qury­lys salýshylardyń «qara tizimi» júıeli túrde jarııalanyp turady.

Búginde is júzinde zańnamalyq sheń­ber­den tys jumys isteıtin kompanııalar kezdesedi. Ásirese, úlestik qurylys naryǵynda mundaılar kóp. Keıbir kompanııalar brondaý kelisimderin jasaý, aldyn ala satyp alý-satý, ınvestısııa­laý jáne taǵy basqa zańsyz jolmen úleskerlerden qarajat tartady. Son­daı-aq quqyqtyq tetikterdi aınalyp ótip, satyp alýshylardyń aqshasyn tar­tý­­dyń taǵy bir joly – qurylys salýshymen úlestes jeke tulǵalar qatysatyn turǵyn úı qurylys kooperatıvteri. Báse­­ke­lestikti qorǵaý jáne damytý agent­­­tiginiń málimetinshe, úlestik qu­ry­lys nysandarynyń jartysyna jýyǵy bulyńǵyr shemalar boıynsha satylýda. Olarǵa: aldyn ala satyp alý-satý, nıet, birlesken ınvestısııalaý, turǵyn úı kooperatıvi úleskerleri týraly, bir­lesken ınves­tısııalaý, brondaý degen sııaqty tolyp jatqan sharttar jatady. Kóptegen josyqsyz qurylys salýshylar zańda kózdelgen sharttyń ornyna osyndaı túrli jasyryn sharttar oılap taýyp, úleskerlerdi ashyq aldaýǵa barady. Mundaı jaǵdaıda satyp alýshynyń avtomatty túrde aqshasyz jáne bas­pa­nasyz qalý qaýpi artady. Sonymen qa­tar kúmándi qujattar kóbine qurylys salýshylardyń paıdasyna basymdyq berýmen jasalady. Bul qurylystyń sapasyz atqarylýyna ákeledi. Sondyqtan josyqsyz kompanııalardyń qarmaǵyna túsip qalmaý úshin sezik týdyratyn mámi­lelerge saqtyqpen qaraǵan jón. О́ıt­keni olar qurylys salýshynyń min­dettemelerdi oryndaıtynyna ke­pil­d­ik bermeıdi.

Keıingi eki jylda Astanada turǵyn úı qurylysyna qatysty 20 qylmystyq is tirkelip, 16 adam sottaldy. Olar 30 mlrd teńgeden astam shyǵyn keltirgen. 300-den astam kompanııa zańsyz alymdar úshin 250 mln teńge aıyppulǵa ákimshilik jaýaptylyqqa tartyldy. Sonymen qatar qazir elimizde 44 úı salynyp aıaqtalyp qaldy. Olardyń kópshiligi elordada (16 turǵyn úı) jáne memleket esebinen qarjylandyrylýda. Tek Astanada zańsyz salynǵan 76 qurylys nysanynyń jumysy toq­tatyldy. Qala aýmaǵynda ruqsat qu­jattary joq 96 nysannyń qurylysy júrgizilgen. Kóp­pá­terli turǵyn úı kesheni nysandaryn óz betinshe salý máselesi jónindegi jumys toby zańsyz qurylys salý faktilerin anyqtap qana qoımaı, ruqsat qujattary joq qurylys salýshylarǵa jan-jaqty kómek kór­setedi. Osylaısha, 96 nysannyń 20-sy qurylys júrgizýine qajetti ruqsat qu­jattaryn tolyqtaı aldy. Kóppáterli turǵyn úı keshenderi qurylysynyń jańa nysandary ruqsat qujattarynsyz júrip jatqany anyqtalar bolsa, bul nysandar óz betinshe salynyp jatqan qurylys dep tanylyp, buzylady. Jaqynda Almatyda zańsyz salynyp jatqan taǵy 3-turǵyn úı kesheni tabyldy. Qala qurylysyn baqylaý basqarmasynyń málimetinshe, turǵyn úı keshenderiniń qurylysqa qajetti tolyq qujattary joq. 3 qabatqa deıingi turǵyn úıler úshin úleskerlerden qara­jat tartýǵa ruqsat talap etilmeıtin qoldanystaǵy zańnamany paıdalanyp, josyqsyz qurylys salýshylar jyljymaıtyn múlik satyp alýshy adamdardy jańylystyrýda. Qazir azamattardyń zańsyz turǵyn úı keshenderinen páter alý faktileri anyqtalyp jatyr. Búginde respýblıka boıynsha 634 nysan salynyp jatsa, olardyń bári birdeı jyl aıaǵyna deıin saqtalady dep senimmen aıtý qıyn.

Qalyptasyp otyrǵan jaǵdaı jańa jyljymaıtyn múlikti satyp alý úde­ri­sin zańnamalyq resimdeýde áli de kem­shin tustardan aryla almaı kele jat­qandyǵymyzdy kórsetedi. Mysaly, 2000-jyldardyń basynda jyljymaıtyn múlik naryǵyna salaǵa esh qatysy joq tulǵalar aǵyldy. Sharttardyń zańdy qurylymy ártúrli nusqadaǵy satyp alý-satý nemese aralas azamattyq-quqyqtyq sharttarǵa uqsas keldi. Bul rette iri oıynshylar shaǵyn jer ýchaskelerin (Máselen, Almatydaǵy Ál-Farabı dańǵylynyń boıy) satyp alyp, keıin olardy biriktirgeni, jer ýchaskesiniń maqsatyn ózgertip, páterlerdi satý jónindegi sharttardy ázirleý úshin zań fırmalaryn tartqany belgili. Ol kezderi taý bókteri men rekreasııalyq aımaqtarda qurylys júrgizýge, núkteli qurylysqa is júzinde tyıym salynbady nemese ol baıqalmady. Ol ol ma, páterlerdi salý men satý sharttaryna: qurylys úde­ri­si batystyń eń úzdik sapa standart­tarymen retteletini týraly ere­je engizildi, páterlerdiń turǵyn úı alańyn kóshe jaǵynan syrtqy qa­byr­­ǵalardyń betkeıleri men ishki q­a­byr­ǵalardyń kóldeneń qımasynyń ortasynan esepteý tujyrymdamasy jasaldy, kóptegen shartqa «birinshi árleý» tujyrymdamasy qosylyp, óz basqarýshy kompanııalarynyń qyz­met­­terin tańý júrgizildi. Alaıda tań­daý­ly jyljymaıtyn múlikti salý men satýdaǵy iri oıynshylar ony satyp alý­shylardyń qarjylyq múmkindikteri ózderinen eshbir kem túspeıtinin esepke almady. Nátıjesinde, bul elıtalyq jyljymaıtyn múlikti satyp alýshylardyń kóptegen ujymdyq sot úderisteriniń bastalýyna ákeldi. Bul bir jaǵynan turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý týraly zańnamany ázirleý men damytýǵa túrtki boldy. Qaltalylar jaǵa jyrty­syp jatqanda qarapaıym jurt ta qa­rap qalmady. Qurylystyń qyr-sy­ry­nan beıhabar toptardyń arbaýyna túsip aldanǵan salymshylar jappaı shaǵymdana bastady. Ádette qurylys salýshy páterdi salý men paıdalanýǵa berý úshin úleskerdiń barynsha kóp qara­jatyn qarpyp qalýǵa tyryssa, úles­ker múmkindiginshe az aqshaǵa sapaly jáne jaıly páter alýǵa umtylady. Sóıtip, ázirleýshiniń shamadan tys tábeti men úles­kerdiń tym únemshildigi qarama-qaı­shy kep jatady.

Kóppáterli turǵyn úılerdiń qury­ly­sy ‒ tehnıkalyq jaǵynan óte kúrde­li úderis. Máselen, qurylys salý­shyǵa nysanaly maqsattaǵy jer ýchaskesi tıesili bolýǵa tıis. Oǵan birqatar zertteý­ler júrgiziledi, tapsyrys berilgennen keıin joba jan-jaqty saraptalady. Qu­rylys salýshy ne onyń merdigeri bi­likti qurylysshylar shtaty men qu­ry­lys-montaj tehnıkasy parkine ıe bolýy kerek. Tehnıkalyq jáne qar­jylyq aýyrtpalyqtar eskerilýi qajet. Aıtalyq, damyǵan elderde qu­ry­lys fırmalary tek óz qarajatyna nemese kommersııalyq bankterdegi qaryzǵa alynǵan aqshaǵa ıek arta alady. Qatań baqylaý men ozyq zańnama aıa­synda jumys isteıdi. Sonymen qatar olarda kóppáterli turǵyn úı qu­rylysyn sanaýly, biraq bilikti kom­panııalar júrgizedi. Osy rette «árkim óz isimen aınalysqany jón» degen qaǵıdanyń qanshalyqty durys aıtylǵanyna taǵy da kóz jetkizemiz. Jyl saıyn turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý týraly zańdy buzǵan qurylys salýshylardyń áreketterinen baspanasyn kútip júrgen 15 myńǵa jýyq úlesker zardap shegedi. Al mundaı jaýap­syz, ortańqol qurylys salýshylarǵa qarastyrylǵan jaýapkershilik bolmashy ǵana. Memlekettik organdardyń da tıisti tekserý júrgizýge ókilettigi az. Bul jerde zańdy jappaı buzý máselesin sheshý zańdy saqtaıtyn qurylysshylar úshin jeńildikter aıasyn keńeıtýge kó­mektesedi. Atalǵan máselelerden shy­ǵatyn qorytyndy ‒ turǵyn úı qu­ry­lysyndaǵy úleskerlik qurylys seg­menti áli damý ústinde. Jáne bul je­tilý belgili bir evolıýsııalyq joldan ótý­di qajet etýi múmkin.

Sóz oraıynda aıta ketetin jaıt, 1992-2000 jyldary elimizde boı kótergen ǵımarattardyń denin Túrkııadan osynda jumys istep, tabys tabýǵa kelgen túrik jumysshylary turǵyzǵany málim. Osy rette aqpan aıynda Túrkııada bolǵan jantúrshigerlik zilzalany eske qalsaq, kóp nársege basqa qyrynan qaraýǵa týra keledi. Endeshe, «Almatyda túrik fırmalary salǵan nysandar qanshalyqty berik?» degen zańdy suraq týady.

Páter satyp alarda abaı bolyńyz!

Salynyp jatqan jańa úıden páter satyp alý – tıimdiligimen qosa, táýekeli bar is. Osyǵan baılanysty qurylystyń zańdylyǵyn qalaı tekserýge bolady? Josyqsyz qurylys salýshylar men alaıaqtyq shemalardan qalaı qorǵaný kerek? Osy ózekti saýal­darǵa Qazaqstan qurylysshylar qaýymdastyǵy jaýap berdi.

– Qandaı turǵyn úı turǵyzýshyny senimdi dep sanaýǵa bolady?

– Bul jerde turǵyn úı turǵyzýshylardyń na­ryq­taǵy tájirı­be­sine nazar aýdarý qajet. Másele kom­­pa­nııa­nyń na­ryq­ta qanshalyqty uzaq bolǵanyna jáne onyń sátti aıaqtalǵan jobalary kóptigine baı­lanysty. Turǵyn úı turǵyzýshynyń bedelin saralaý úshin aldymen ınternettegi buqaralyq aqparat qu­raldary men resýrstarǵa monıtorıng júrgizý qajet. Kompanııanyń qurylǵan kúnin jáne onyń qurylyspen qansha ýaqyttan beri aınalysatynyn, salynǵan, paıdalanýǵa berilgen nysandardyń sanyn tikeleı kompanııanyń veb-saıtynan nemese basqa marketpleısterden bilýge bolady. Árıne, aıaqtalmaǵan nysandar, tapsyrý men paıdalanýǵa berý merzimderiniń saqtalmaýy jáne sharttyq mindettemelerdiń ártúrli buzýshylyqtary týraly aqparatty tabý qıynyraq, degenmen málimetke qol jetkizý ábden múmkin.

Sondaı-aq nysannyń qunyn baıyptaý qajet. Elimizde turǵyn úıdiń bir sharshy metriniń ózindik quny shamamen 260-tan 280 myń teńgege deıin. Bul rette seısmıkalyq qaýipti aýmaqtardaǵy óńirlerde qurylystyń ózindik quny edáýir joǵary jáne shamamen 330-380 myńdy quraıdy, ıaǵnı turǵyn úı keshenindegi páterlerdi satý kezindegi quny kem bolmaýǵa tıis. Alaıda jyljymaıtyn múlik naryǵynda bir sharshy metrge 160 myń teńgeden bastalatyn kóptegen usynysty kórýge bolady. Qu­rylys bıznesi aıtarlyqtaı shyǵyndardy talap etedi jáne qolaısyz faktorlardyń áserine ushy­raı­dy. Sondyqtan qurylys turǵyzýshynyń obek­ti­niń qunyn tómendetýi onyń senimdiligi týraly oılanýǵa sebep bolady. Barlyq mindettemelerdi oryn­daı alý úshin qurylys salýshy ekonomıkalyq tur­ǵydan tómen baǵamen mámileler jasaı almaıdy. Sondyqtan páterdi arzan baǵamen satyp alý bo­la­shaq­ta kóptegen qıyndyqtar týdyrýy múmkin.

Taǵy bir mańyzdy aspekt ‒ ashyqtyq. Satyp alý­­shy­lar­dyń birinshi qajettiligi – qurylys úde­ri­sine qatysty qujattamamen tanysý. Endeshe qu­ry­lys turǵyzýshynyń budan bas tartýǵa quqyǵy joq. Eger qurylys kompanııasy suralǵan qujattardy usynýǵa kelispese, bul – taǵy da qurylys salýshynyń adaldyǵyna kúmán týdyratyn jaıt.

– Qurylystyń zańdylyǵyn qalaı tekserýge bolady? Ony bilý úshin qandaı qujattardy zertteý kerek?

– Salynyp jatqan turǵyn úı kesheninen páter satyp almas buryn, eń aldymen úleskerler qurylys turǵyzýshynyń birqatar ruqsat qujattamasynyń bar-joǵyna kóz jetkizýi kerek. Bular – jumys jobasynyń memlekettik saraptamasy, úleskerlerdiń aqshasyn tartýǵa ruqsat, «Qazaqtan turǵyn úı kompanııasy» AQ-men (QTK) jasalǵan kepildik sharty, memlekettik tirkeýdi (qaıta tirkeýdi) rastaıtyn anyqtama, ýákiletti kompanııanyń jer ýchaskesine tıisti quqyǵyn rastaıtyn qujat, qurylys salýshy iske asyrǵan kóppáterli turǵyn úı (KTÚ) qurylys jobalary, qurylysqa boljanatyn KTÚ qurylys nysany týraly aqparat. Qurylys nysany týraly derekter jıyntyǵyna sondaı-aq: qurylys-montajdaý jumystarynyń bastalǵany týraly habarlama, JSQ-ǵa sáıkes obektiniń ornalasqan jeri men sıpattamasy, onyń aıaqtalý merzimi týraly málimetter, merdiger (bas merdiger) týraly negizgi málimetter, onyń ishinde osy saladaǵy ataýy, jumys tájirıbesi, lısenzııasynyń bolýy, merdiger (bas merdiger) retinde áreket etken paıdalanýǵa berilgen qurylys obektileri týraly aqparat kiredi.

Árbir úlesker Turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý týraly zańnyń 22-babyna sáıkes turǵyn úı tur­ǵyzýshydan qujattar tizbesin talap etýge quqy­ly. Kompanııa zańda belgilengen aqparatty jartylaı ne dáıeksiz usynǵan jaǵdaıda úlesker ýákiletti or­ganǵa, sondaı-aq turǵyn úı qurylysyna úlestik qa­tysý týraly shartty jaramsyz dep taný týraly talap-aryzben sotqa júginýge quqyly.

Eger qurylys salýshy qujattardy usynbasa she? Josyqsyz qurylys salýshyny qalaı tanýǵa bolady?

Qajetti qujattardy berýden bas tartatyn qu­ry­lys salýshydan páter satyp almaǵan jón. Tıisti qujatty usynýdan jaltarý qurylys kompanııasynyń senimdiligine kúmán keltiredi. Sonymen birge keıin kóp problema týdyrýy múmkin. Ákimdikter jarııa­laıtyn jyljymaıtyn múlikti satýǵa quqyǵy joq qurylys salýshylar tiziminde bolýy, qurylysqa ruqsat qujattarynyń bolmaýy/usynylmaýy, brondaý, ınvestısııalaý sharttaryn, sharttardyń aldyn ala jáne ózge de nysandaryn jasasý, páterlerdiń tómen quny sııaqty belgilerdiń kem degende bireýi baıqalsa, mundaı qurylys salýshydan jyljymaıtyn múlik satyp alýǵa árekettenbegen jón.

– Turǵyn úı turǵyzýshy týraly málimetti qaı­dan alýǵa bolady? Turǵyn úı turǵyzýshynyń prob­lemalyq obektileri nemese sot isteri týraly aq­pa­­ratty qalaı tekserýge bolady?

– Úleskerlerdiń aqshasyn tartýǵa ruqsat berý týraly aqparat QTK saıtynda «Úleskerler úshin» bóliminde ornalasqan.

Problemalyq obektilerdiń bolýy jáne obek­ti­lerdi tapsyrý merzimderiniń buzylýy týraly aq­paratty áleýmettik jelilerde jáne ınternet je­li­si­niń keńisti­gin­de aqparatty monıtorıngteý arqyly tabýǵa, sondaı-aq forýmdardaǵy pikirlerdi oqýǵa bo­lady. Áleýmettik jelilerde kompanııa jú­ze­ge asyr­­ǵan turǵyn úı keshenderi turǵyndarynyń top­­­tary bar. Kóbinese onda turǵyndardyń shyna­ıy, mo­de­rasııalanbaǵan pikirlerin oqyp, turǵyn úı tur­ǵy­zýshynyń úılerindegi naqty ómir sapasy týraly bilýge múm­kindik bar.

– Shartta táýekelderden qorǵaný úshin úleskerge qan­­daı jaıttarǵa nazar aýdarý kerek?

– Turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý sharty jasalýy kerek. Brondaý sharty, ınvestısııalaý sharty, aldyn ala shart jáne basqalary sııaqty shart nysandaryn qoldaný zańnamada kózdelmegen jáne avtomatty túrde jaramsyz dep tanylady.

Úlestik qatysý sharty (ÚQSh) ákimdikte esepke qoıylǵan sátten bastap jaramdy bolyp sanalady. Árbir shart boıynsha sharttyń eseptik jazbasy týraly úzindi kóshirme beriledi. (https://adilet.zan.kz/rus/docs/V1600014311)

ÚQSh týraly sharttyń mazmunyna muqııat den qoıyp, onyń QR ulttyq ekonomıka mınıstriniń belgilengen buıryǵyna sáıkes bolýyn qadaǵalaý qajet. (https://adilet.zan.kz/rus/docs/V1600014185)