Jekeshelendirýdiń ekinshi tolqyny: odan ne kútemiz?

Baspasóz betinde jıi talqyǵa salynyp, jarııalanyp júrgen jekeshelendirýdiń ekinshi tolqyny bastalar kún alys emes. Sharanyń qajettiligin Elbasy N.Nazarbaev Qazaqstan halqyna arnaǵan «Qazaqstan joly – 2050»: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Joldaýynda aıtqan bolatyn. Osyǵan oraı, Memleket basshysy Úkimet pen Ulttyq bankke memleket qatysy bar barlyq kompanııalarǵa taldaý júrgizip, olardyń ishindegi jeke sektorǵa beriletin kásiporyndardyń tizimin anyqtaýyn tapsyrǵan bolatyn. Nátıjesinde, el Úkimeti naýryz aıynyń sońynda «2014-2016 jyldarǵa arnalǵan jekeshelendirý boıynsha keshendi jospardy» bekitti. Sóıtip, memleket menshigindegi múlik pen aktıvter, ulttyq holdıngter men ulttyq kompanııalar nysandary jýyq arada jalpyǵa ortaq satylymǵa túspek. Eldegi jeke bıznestiń damýyna serpin berý, ekonomıkadaǵy memleket úlesin damyǵan elder deńgeıine deıin azaıtý maqsatynda básekeli ortaǵa beriletin kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń naqty tizimi de bekitilip qoıyldy. Úkimet bul jekeshelendirý aıasynda ishki rynoktan bıýdjetke qarjy tartyp qana qoımaı, el ekonomıkasyna jaǵymsyz áser etetin faktorlardy jumsartý maqsatynda memlekettik shyǵyndardy azaıtýdy da kózdep otyr. Olardyń naqty esebin birinshi vıse-premer Baqytjan Saǵyntaev Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tóraǵalyǵymen naýryz aıynda ótken Ulttyq ınvestorlar keńesiniń kezekti otyrysynda baıandap bergen bolatyn. «Respýblıka menshigindegi 32 nysan jáne kvazımemlekettik sektordaǵy 191 uıymnan tura­tyn tizilim aıqyndaldy. Sáýir­de kommýnaldyq menshik kásip­oryndarynyń tizimi qalyp­tas­tyrylady, olardyń sany shamamen – 780. Maýsymda olardy básekelestik ortaǵa berý bastalady», dedi ol. B.Saǵyntaevtyń aıtýynsha, budan ózge Úkimet jeke bıznes tıimdi jumys istep turǵan ekonomıka salalaryna memlekettiń qatysýyn shekteý boıynsha da júıeli jumystar júrgizýde. Úkimet qabyldaǵan «2014-2016 jyldarǵa arnalǵan jeke­shelendirý boıynsha keshendi jospar» eń aldymen jeke sektordyń damýyna áser etetin mańyzdy sharttyń biri bolatyn ekonomıkadaǵy memlekettiń úlesin azaıtýǵa baǵyttalǵan. Keshendi jospar boıynsha, aldymen kommersııalyq kiris túsýge beıimdelgen memlekettik kompanııalar jekeshelendiriledi. Ekinshi shara, strategııalyq mańyzy joq beıindi aktıvterdi jeke sektorǵa ótkizýmen qatar, holdıngter men ulttyq kompanııalardaǵy beıindi emes aktıvter men nysandardy satýdy aıaqtaý bolmaq. Sodan keıin memleket ıeligin tıimdi qurylym etip qaıta jasaqtaý maqsatynda qalǵan memaktıvterdi qaıta qurý júzege asyrylmaq. Osylaısha, memleket quzyryna ekonomıka salasynda strategııalyq mańyzy bar aktıvter men áleýmettik qyz­metterdi kórsetetin uıymdardy qaldyrý usynylyp otyr. Jeke­she­lendirýge jatatyn nysandar tizimi Qarjy mınıstrligine qaras­ty memlekettik múlik reestriniń veb-portalynda jáne baspasóz betterinde ornalastyrylmaq. Osy oraıda Ekonomıka jáne bıýd­jetti josparlaý mınıstrligi kvazı­mem­lekettik sektor sýbek­tileri men jyljymaıtyn mem­lekettik múlikter nysandaryn ońtaılandyrý máseleleri boıynsha komıssııa qurylǵan bolatyn. Komıssııa júrgizgen jumystar sheńberinde 2013 jyly jeke sektorǵa memleket úlesi bar 161 uıymnyń ótýi maquldanǵan. 2013 jylǵy jekeshelendirýden túsken qarjy kólemi 760,6 mln.teńgeni qurapty. Memlekettik múlik jáne jekeshelendirý komıteti bergen aqparattarǵa súıensek, ulttyq holdıngter men kompanııalardan jeke sektorǵa 162 nysan satylatyn bolady. Onyń ishinde bıyl satylatyny – 75 nysan. Jalpy respýblıkalyq deńgeıdegi memleket menshigi bolyp sanalatyn 34 nysan, básekeli ortaǵa berilmek. Onyń 19-y bıyl júzege asyrylady. 17-si satylymǵa shyǵarylyp, 2-eýi satyp alý quqyǵyn beretin senimhatpen basqarylýǵa beriledi. Kommýnaldyq menshikten jeke­she­lendiriletin 466 nysannyń 109-y bıyl jeke qolǵa ótedi. Áleýmettik-kásipkerlik korporasııalary 75 nysandy 2014 jyly satýǵa shyǵaryp, qalǵan 99-yn aldaǵy jyldar enshisine qaldyryp otyr. Jalpy, jeke­she­lendirý, qaıta jasaqtaý jáne memkásiporyndardy joıý arqy­ly respýblıkalyq múliktik uıymdar 28 paıyzǵa qysqarsa, áleýmettik saladaǵy uıymdardy esepke almaǵanda uıymdardaǵy memlekettiń qatysýy 38 paıyz­ǵa, ulttyq holdıngterdegi memkom­panııalardyń sany 36 paıyzǵa qysqarady dep kútilýde. Qatelikter qaıtalanbaıdy Kvazımemlekettik menshikti jekeshelendirý eń aldymen mem­­kom­panııalarǵa artyq júk bolyp otyrǵan beıindik emes aktıv­terdi enshisin berip shyǵarýdan bastalmaq. Bul shara «Samuryq-Qazyna» UÁQ-qa da tikeleı qatysty. Jeke­shelendirýdiń jańa tolqynyn júzege asyrý maq­satynda «Samuryq-Qazyna» kompanııalar tobyn jekeshelendirý jónindegi basqarýshy komıtet quryldy. 14 adamnan turatyn komıtet basshysy, atalmysh qordyń basqarma tóraǵasynyń orynbasary Elena Bahmýtova osy jóninde baspasóz máslıhatyn ótkizgen-tin. «Baǵdarlama operatory «Samuryq-Qazyna Kontrakt» JShS ótken jekeshelendirýdiń tájirıbesin, Qazaqstan zańnamasy men ozyq sheteldik tájirıbeni basshylyqqa aldy. Zańdylyq pen ekonomıkalyq qajettilikke kelsek, satylymǵa shyǵarylatyn aktıvter eń aldymen táýelsiz sarapshylardyń zańdyq saraptamasynan ótkiziledi. Ekinshiden, qor aktıvterdi táýelsiz baǵalaýshylar belgilegen ádiletti baǵamen ǵana satady. Aktıvterge tek satý úshin jónsiz baǵa qoıylmaıdy. Keıbir aktıvterge suranys bolmasa, qor men onyń enshiles kompanııalary atalǵan múlikke qatysty tıisti sheshim qabyldaıdy», degen bolatyn E.Bahmýtova. Iаǵnı, alǵashqy jekeshelendirýde ketken qatelikter bul joly oryn almaıdy deýge negiz bar. Sebebi bul joly bıýdjetti toltyrý maqsatynda ǵana emes, bul nysandardyń tıimdiligin jeke bıznesti damytý arqyly júzege asyrý maqsaty kózdelip otyr degen sóz. Tómen baǵamen satýǵa májbúrlik joq. Eger nysanǵa jónsiz baǵa usynylsa, memleket bul baǵadan bas tartyp, ony qoldanýdyń basqa sharalaryn qoldanýy múmkin. Jekeshelendirý baǵdarlamasynyń erejesinde barlyq múddeli taraptardyń quqy men mindetterin anyqtaý, aktıvterdi satý aldyndaǵy úderister men satý tásilderin naqtylaý, sonymen birge aýksıondar men tenderlerdi ótkizý sharalary belgilengen. Sondaı-aq, qujatta strategııalyq aktıvter men nysandardy satýǵa shekteý qoıylǵan. Úkimettiń 2014 jylǵy 12 mamyrdaǵy qaýlysymen jekeshelendirý baǵdarlamasy aıasynda «Samuryq-Qazyna» AQ-tyń tizimindegi 106 kompanııanyń túrli úlesi satylady. Sonyń ishinde 5 kompanııany IRO men SPO-ǵa shyǵarý kózdelip otyr. Osy jyldyń maýsym-shilde aılarynda «Qazaqstan temir joly» AQ quramyndaǵy 4 kompanııa, «Qazatomónerkásip» AQ qura­myndaǵy 2 jáne «Qazaqstan ınjınırıng» AQ quramyndaǵy 4 kompanııa satylymǵa shyǵarylady. Bul sharalar Úkimettiń ulttyq kompanııalardyń beıindi emes aktıvterdiń kóp bóligin jeke menshikke ótkizýdi quptap otyr­ǵandyǵyn baıqatady. Gazetimizdiń aldyńǵy sandarynda «Samuryq-Qazyna Ulttyq ál-aýqat qory» AQ Basqarma tóraǵasy О́mirzaq Shókeev ulttyq holdıngte júrip jatqan jekeshelendirý jumysyna daıyndyqtaryn baıandap bergen bolatyn. Onyń aıtýynsha, kompanııalardyń 35 paıyzy jekeshelendirýge jatady. Eger Qordyń tarıhyna kóz júgirtsek, Prezıdent bizge áý basta jeke kompanııalardyń qyzmetin ońtaılandyratyn, teńgerimin eseptep jáne kompanııalardyń qunyn kóterýdi maqsat etken qurylymǵa aınalý jóninde tapsyrma bergen bolatyn. Biraq, dóp kelgen daǵdarys jekeshelendirýge múmkindik bere qoımady. Al «Samuryq-Qazynaǵa» bólingen árbir teńge tabys ákelýi tıis. Daǵdarystan ótken soń Elbasy bizge óz qyzmetimizge qaıta oralýdy tapsyrdy. Sodan beri biz jekeshelendirý isine kirisip kettik. Jekeshelendirýdi aldymen beıindi emes aktıvterden bastadyq», dedi ol. «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ quramyna 599 kompanııa kiredi. Olardyń ishinde «QazMunaıGaz» AQ, «QTJ» AQ, «Qazatomónerkásip» AQ sııaqty elimizdiń eń iri kompanııalary bar. 2013 jyly «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ básekelestik naryǵyna óziniń 11 beıindik emes aktıvterin jáne 394 nysandaryn shyǵaryp satty. О́.Shókeevtiń aıtýynsha, olardyń ishinde «Meıirim» medısınalyq ortalyǵy, «Orman Bulaq» ańshylyq sharýashylyǵy, «Samuryq-EnergoStroıServıs» kásiporny, qonaqúıler, demalys ortalyqtary, balalar baqshalary, oıyn-saýyq ortalyqtary, 350 páter, ofıs jáne garaj nysandary, oqý ortalyqtary jáne basqa nysandar bar. 2014-2015 jyldar aralyǵynda básekelestik naryǵyna Qordyń jalpy quny 50,8 mıllıard teńgeni quraıtyn 16 beıindik emes aktıvi jáne 19 nysany shyǵarylmaq. Bul nysandardyń qatarynda «Dýman» qonaqúı kesheni, «Saryaǵash» sanatorııi, «Aqbulaq» saýyqtyrý kesheni, «QTJ»-nyń saýyqtyrý-qalpyna keltirý ortalyǵy jáne Qordyń sheteldegi, atap aıtqanda Grýzııa, Túrkııa jáne Qyrǵyzstandaǵy aktıvteri bar. Jalpy, ekonomısterdiń piki­rinshe, memlekettik kapıtaldyń ekonomıkany saýyqtyrý maq­satynda salynýy keıin mem­le­kettik bıýdjetke aýyr bolady. Kóptegen memlekettik mádenı ǵımarattardy ustap turý qıynǵa soqpaq. Sol sebepti sheshimniń bir sheti osy jekeshelendirýge ákeldi. Kim satyp alady? Sonymen jekeshelendirýdi júzege asyrý aıy bastaldy. Osy jerde biri bilip, biri bilmeıtin taǵy bir suraq bar. Memlekettik aktıvterdi satyp alýǵa áleýeti jetetin satyp alýshy kim?! Olar – jekeshelendirý aıasynda satyp alýǵa áleýeti jetkilikti otandyq jáne sheteldik ınvestorlar men qarapaıym tulǵalar. Ony qalaı júzege asyrýǵa bolady? Ol úshin eshqandaı ákimdiktiń tabaldyryǵyn tozdyrýdyń qajeti joq. Eń aldymen ǵalam­tordan memlekettik múlik rees­triniń veb-portalyn ashasyz. Osynda, ıaǵnı «www.gosreestr.kz» portalyndaǵy ortaq elektrondy saýda alańynda ulttyq holdıngter men kompanııalar óz nysandaryn satýdy júzege asyrady. Iаǵnı, tender men aýksıondar elektrondy túrde ótkiziledi. Bul adam faktorynyń barynsha azaıtý, ári jemqorlyqtan saqtaný maqsatynda jasalǵan sharalar. Alańda memlekettik múliktiń 2 myńnan astam aýksıony ótkizilip te úlgergen. Memlekettik múlik reestriniń veb-portalynyń atqaratyn qyzmeti jekeshelendirý nysandaryn satý erejelerine sáıkes qaıta túzetilgen. Elektrondy konkýrs pen tender ótkizý úderisi avtomattandyrylyp, holdıngter jumysyna laıyqtalǵan. Iаǵnı, tek memlekettik múlikter ǵana emes, holdıngter boıynsha da satylymdar osy alańda júrgiziletin bolady. Veb-portalda ınfografıka men múlikti qalaı satyp alýǵa bolatyny týraly beınenusqaýlyq ta ornalastyrylǵan. Satylatyn nysandar týraly barlyq máli­met­terdi jınaqtaǵan banner de bar. Mundaı saýda alańy satýdyń 3 negizgi qaǵıdatyn júzege asyrýǵa kómektesedi. Satýdyń elektrondy formasy, saýdanyń ortaq formalary (elektrondy aýksıon, elektrondy tender, elektrondy konkýrs) jınaqtalǵan. Elektrondy aýksıon ótkizý úderisine, onyń nátıjesine áserin tıgizbes úshin adamdyq áser etý faktory múldem joıylǵan kórinedi. Bolashaqta Qarjy mınıstrligi portaldy qoldanýdy nasıhattaý jumystaryn jıi ótkizbek. Venera TÚGELBAI, «Egemen Qazaqstan».