Tatý kórshiliktiń temirqazyǵy

Syrtqy saıası qarym-qatynastyń damý josparyna sáıkes elimizde 2023-2027 jyldary 13 memleketpen­ vızasyz tártip engizý týraly kelisim jasasý kózdelip otyr. Josparlanǵan qujattardyń biri – «Qazaqstan Res­pý­­b­lı­kasy men Qytaı Halyq Res­pýblıkasy ara­syndaǵy vızalyq talaptardan ózara bosatý týraly­ úki­metaralyq kelisim». Eskeretin bir jaıt, bul qujat qol qoıylǵan kúnnen bastap qoldanysqa engizilmeıdi. Kelisim kúshine enýi úshin aldymen «Mıgrasııalyq aqparattyń alma­sýy týraly» qujatqa qol qoıyp, ony ratıfıkasııalaý qajet.

Prezıdenttiń bul memlekettik sapary karantındik shekteýlerden keıin turalap qalǵan eki eldiń ekonomıka jáne saýda salasyndaǵy yntymaqtastyǵyna jańa serpin berý úshin asa mańyzdy. Búginde Qazaqstan men Qytaı ishki saıa­sı transformasııa úderisterin negizge ala otyryp, tyń belesterdi eńserip, damýdyń jańa kezeńine qadam basty. Onyń ústine bul sapar eki el basshylarynyń qaıta saılanýynan keıingi alǵashqy kezdesýi ekenin atap ótken jón.

Geosaıası turǵydan alǵanda, eki el arasyndaǵy vızasyz rejim úshin alańdaıtyn retimiz joq. Eń qasıetti ári qasterli qundylyǵymyz, eń bas­ty baılyǵymyz – táýelsizdigimiz ben aýmaq­tyq tutastyǵymyzdy saqtaýda bizdiń Qytaı basshylyǵynan kepildik alǵanymyzdy eskergen jón. Sı Szınpın ótken jylǵy qyrkúıekte Astanaǵa resmı sapary kezinde «halyqaralyq konıýnktýra qanshalyqty ózgerse de biz Qazaqstandy, táýelsizdikti jáne aýmaqtyq tutastyqty qorǵaýdy berik qoldaımyz» dep búkil álem aldynda jaýapty túrde málimdedi. Sondyqtan da bul sapar arqyly qytaılyq tarap elimizge damýy turaqty, birizdi syrtqy saıasat ustanatyn, halyqaralyq arenada bedeldi jáne eleýli ekonomıkalyq áleýeti zor senimdi seriktes retinde erekshe mán berip otyr.

Jahandyq shıelenis pen jańa tár­tip­tiń qalyptasýy jaǵdaıynda Beıjiń dúnıejúzilik qoǵamdastyqta dástúrli árip­testerimen qataryn toltyrýǵa jáne kórshilerimen dostyq baılanysty ny­ǵaıtýǵa erekshe kóńil bólip keledi. Osy turǵyda Memleket basshysynyń taıaý­da­ǵy­ sapary Qazaqstan úshin kópvektorly syrtqy saıasattyń mindetterine jaýap beretin qadam bolary sózsiz.

Jaqynda Qazaqstan Respýblıkasy men Qytaı Halyq Respýblıkasy ara­syn­daǵy dıplomatııalyq qarym-qaty­nas­tardyń 30 jyldyǵy atap ótildi. Endi eki memleket arasyndaǵy dostyq baı­lanystyń kelesi 30 jyldyǵy «altyn» dáýirge aınalýǵa tıis desek­ ar­tyq­ aıtqandyq emes. Osyǵan oraı sapar aıasyndaǵy kelissózder bary­syn­da dostyq pen ózara tıimdi ynty­maqtastyqqa negizdelgen máńgilik jan-jaqty strategııalyq seriktestikti odan ári tereńdetý máselesi talqylanyp, birqatar kelisimge qol qoıylmaq.

Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy vızasyz rejim bizge ne beredi? Onyń paıdaly tustary qandaı degen suraqtardy taldap kórsek.

Birinshi. Ekijaqty saýdadaǵy alys-beris pen barys-kelisti ońtaılandyrady. Qazaqstan buǵan deıin de otyz shaqty memleketpen vızasyz rejim ornatqanyn eske salǵym keledi. Keleshekte taǵy da álemniń 26 elimen osyndaı kelisimge kelý josparlanyp otyr. Al elimiz qazirgi kúni birjaqty vızasyz rejim boıynsha álemniń 80 eliniń azamattaryna ashyq. Onyń ishinde Qytaı azamattaryna byltyrdan beri 14 kúnge deıin elge vızasyz kirýge ruqsat etilse, bıyldan bastap ony bir aıǵa deıin sozý úshin qajetti qujattar talqylanyp jatyr. Bul joly birjaqty emes, ekijaqty vızasyz rejim ornap, eki eldiń azamattary da ózara otyz kúnge deıin emin-erkin kirip-shyǵa beretin bolady.

Syrtqy ister mınıstrliginiń máli­me­tinshe, eki el basshylarynyń ózara saparlary nátıjesinde ekijaqty saýda aınalymyn 30 mıllıard dollarǵa deıin jetkizý kózdelip otyr. Osy maqsatta ınvestısııalyq, týrıstik jáne jalpy ekonomıkalyq yntymaqtastyqty kúsheıtý qajet. Osyǵan oraı vızasyz­ rejimdi ornatý bastamasy paıda boldy. Oǵan pandemııa kezinde saýda-sharýa­shylyq qatynastardyń toqtap qalýy sebep bolǵan. Bul jaıt otandyq iri, shaǵyn jáne orta bızneske zııanyn tıgizdi. Bul rette Qytaıdyń qazirgi kezde dúnıe júziniń ekinshi ekonomıka­sy­na aınalǵany, álemdegi ataqty brend­ter­diń kópshiligi shyǵys kórshimizde shyǵa­ry­latynyn, mıllıard jarym halqy bar­ aýmaqta kúndelikti tirshilikke qa­jet zattar, onyń ishinde zamanaýı­ teh­no­logııalarǵa qajet buıymdar óndiri­le­tinin esten shyǵarmaýymyz kerek.

Ekinshiden, memleketterimizdiń bul qadamǵa barýyna sanksııalyq teketires jaǵdaıy da ıtermelep otyrǵanyn umytpaǵan durys. Aınalamyzdaǵy elderge sanksııalar salynyp, saýda-ekonomıkalyq baılanystardyń úzilýine ákep soǵyp jatqany belgili. Mem­le­ket bas­shysy taıaýda atap ótkendeı: «...Eko­­­­nomıkalyq jáne logıstıkalyq baı­­lanystardyń úzilýi rekordtyq ın­f­lıa­sııaǵa, álemdik ekonomıkanyń baıaý­­­laýyna jáne memleketterdiń qaryz­dyq júktemesiniń ósýine ákelip otyr. Saýda kedergileri kóbeıip, memleketter arasyndaǵy ózara senimsizdik artyp­ keledi. Osyndaı jaǵdaı aıasynda halyqaralyq qatynastardyń neǵurlym turaqty júıesin qalyptastyrý qajet».

Qytaıǵa óz taýarlaryn Eýropaǵa tasymaldaý úshin jańa kólik dálizderi asa qajet. Ol mıllıardtaǵan qarajat shyǵaryp bolsa da, Transkaspıı halyq­ara­lyq kólik baǵdaryn paıdalanǵysy kele­di. Biz mundaı biregeı múmkindikti paı­dalanýymyz qajet. Bul negizinen munaıǵa baılanǵan bıýdjetimizge qo­sym­sha qarjy quıylýyn qamtamasyz etedi. Eger odan bas tartsaq, qytaılar Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Túrikmenstan, Iran arqyly Túrkııa men Eýropaǵa óz taýarlaryn tasymaldasa, biz shette qalamyz.

Osy oraıda aıta keter jaıt, Orta­lyq­ Azııa elderiniń bir bóligi Qytaımen vıza­syz rejim ornatqan jáne qalǵan memleketter de ornatqaly otyr. Bul másele jaqynda ótetin «Qytaı – Orta­lyq Azııa» sammıtinde túbegeıli she­shi­ledi dep kútilip otyr. Eger biz osy úderisten shet qalyp qoısaq, onda saýda tranzıtinen túsetin qyrýar qarjydan qaǵylarymyz sózsiz.

«Otty túrte berseń – óshedi, kórshini túr­te berseń – kóshedi» deıdi dana qazaq.­ Sondyqtan myńdaǵan shaqyrymdyq or­taq shekaramyz bar, saýda baılanysy­na­ qolaıly, ekonomıkamyzǵa paıdaly kór­shi­mizden basty ala qashpaı, odan túsetin tabysty oılap, baısaldy baılanystarymyzdy aqylǵa salyp, óz múddemizdi de umytpaı ekeýara vızasyz rejimdi qup kórgen durys.

Al ózge eldiń azamattary qaptap ke­te­­di degen baıbalamǵa kelsek, byltyr­ 14­ kúnge vızasyz rejim engizilgeli be­ri eli­­­mizge iskerlik jáne týrıstik maq­sat­ta­­ tek 8 myń ǵana Qytaı azamaty kelip-ket­­­kenin eske salǵym keledi. Syrt­qy­­ is­­ter mınıstrligi men Mádenıet mı­nıs­tr­­­­­liginiń josparyna saı vızasyz rejim otyz­ kúnge sozylsa, alǵashqy jyly 50 my­ń­­­­daı týrıst pen kásipker kirip-shy­ǵa­­dy dep josparlanyp otyr. Olar­dyń­ ara­synda kórshi elden keletin qan­das­ta­­rymyz da kóp ekenin umytpaǵan jón.

Budan basqa geoekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq paıdaly jaqtary týraly baıandap ótsek. Eki el arasyndaǵy vızasyz rejim – ınvestısııalyq qyzmet úshin progressıvti quqyqtyq bazany qurýǵa, Qytaı men Qazaqstanǵa issaparlar úshin turaqty jáne boljamdy jaǵdaılardy qamtamasyz etý arqyly ınvestorlardy qoldaýǵa baǵyttalǵan taǵy bir qadam. Bul rejim osy baǵytty josparlaýdy da aıtarlyqtaı jeńildetedi. Sabaqtas salalar úshin mýltıplıkatıvtik áser qalyptastyrýǵa múmkindik beretin týrızm ındýstrııasy Qazaqstan ekonomıkasy úshin tıimdi.

Qazirgi kezde Reseı men Túrkııa, Oń­tústik Kavkaz ben Ortalyq Azııa el­de­rimen vızasyz rejim ornatqanbyz, al Eýroodaqpen vızalyq talaptardy je­ńildetý boıynsha tıisti kelissózder júr­gizilip jatyr. AQSh bizdiń azamat­ta­rymyzǵa on jyldyq vızalardy bere bastady. Taıaý Shyǵysta Iran, Birik­ken Arab Ámirlikteri, Qatar, Azııa­da Ońtústik Koreıa, Malaızııa, In­do­nezııa sııaqty elderge barý úshin aza­mat­tarymyzǵa vıza qajet emes. Tek byl­­­tyr­­dyń ózinde Qazaqstan vızalyq talap­­tardy ózara alyp tastaý týraly 10 úkimetaralyq kelisimge qol qoıdy. Jalpy, búgingi tańda óz elimizdiń azamattary úshin álemniń 36 eli ashyq jáne de bul baǵyttaǵy jumystar jalǵasyp keledi.

Aıta keter taǵy bir mańyzdy másele, Qazaqstan men QHR azamattarynyń eki eldiń aýmaǵynda vızasyz bolýy 30 kúnmen shekteledi jáne bul tek týrıstik jáne kelisimsharttar jasasý, kelissózder júrgizý, konsýltasııalyq qyzmetter kórsetý jáne basqa da iskerlik maqsattarǵa ǵana arnalady. Eń bastysy bul rejim el aýmaǵynda jumys isteýge quqyq bermeıdi. Osy oraıda Qytaı azamattaryna osy vızasyz rejim aıasynda eńbek etýge jáne ózge de aqy tólenetin qyzmetti júzege asyrýǵa tyıym salynatynyn aıryqsha aıtyp ótkim keledi.

Úshinshi másele. Osy jaǵdaıǵa oraı qoǵamdaǵy narazylyqtyń ósýine baılanysty quzyrly memlekettik organdarymen birlesip halyqqa túsindirý jumystary júrgizilip jatyr. Atap aıtqanda, syrtqy saıasat vedomstvosy men Ishki ister mınıstrligi sarapshylary, qoǵamdyq pikir kóshbasshylarynyń qatysýmen buqaralyq aqparat qural­da­­rynda Qytaı azamattarynyń Qazaq­­standa bolý tártibi, Qazaqstan – Qy­taı arasyndaǵy vızasyz rejimniń artyq­shylyqtary men oń áseri týraly aqpa­rattyq-túsindirý jumystary bastaldy. Osy rette aıta keteıik, ótken jyly elimiz tek Qytaı emes, sonymen qatar Úndistan jáne Iran azamattaryna da birjaqty tártipte 14 kúndik vızasyz kirý múmkindigi berilgen bolatyn. Al halyq sany jaǵynan Úndistan jýyr­da Qytaıdy basyp ozyp, álemdegi eń turǵyny kóp elge aınalǵany belgili.

Jyl basynan beri Qazaqstanǵa 4 mıl­­­­lıon 195 myń sheteldik kelgen.­ Ket­kenderdiń sany – 4 mıllıon 44 myń­ adam. Bulardyń bári áleýetti týrıs­ter jáne elge aqshasyn tastap ketetin qonaqtar. Kelgenderdiń 90 paıy­zy – TMD elderiniń azamattary. Al TMD elderimen bizde áýel bastan vıza bolǵan joq. Bıyl Qytaıdan tek 64 myń azamat kelip-ketken, onyń ishinde úsh táýlikke deıin – 34 myń, 10 táýlikke deıin – 12 myń, 30 táýlikke deıin – 8 myń,­ 90 táýlikke tek 6400 adam kelgen, al 1 myń 800 adam 90 táýlikten astam bolǵan. Qazirgi ýaqytta Qazaqstan­da 13 900­ qy­taı­ azamaty bar. Al 2022 jyly Qytaıǵa elimizden 95 760 Qazaqstan azamaty barǵan eken.

Kóshi-qondy baqylaýdy qamtamasyz etý barysynda 15 myń shetel azamaty ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy, onyń ishinde 18-i – Qytaı azamaty. Olar elimizden shyǵaryldy. Bul árbir elge kelgen sheteldiktiń júris-turysy tıisti oryndardyń qatań baqylaýynda ekenin bildiredi ári olardyń bári aqparattyq júıege engizilgen. IIM-niń málimetinshe, qazir Qazaqstanda turaqty túrde 16 myń 550 Qytaı azamaty turady dep tirkelgen, onyń ishinde 14 myń 396-sy­ – etnostyq qazaq. Iаǵnı basym kópshiligi ózimizdiń qandastar. Bıyl 180 etnostyq qazaq esepke qoıyldy. 411 adam Qazaqstan azamattyǵynan aıyryldy, onyń ishinde 164 adam qos azamattyǵy boıynsha ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Olardyń kópshiligi – Reseı azamattary.

2023 jyldyń úsh aıynda elimizde 25 018 neke qıylsa, onyń ishinde Qytaı azamattarymen 12 neke tirkelgen jáne olardyń arasynda da qandastarymyz bar ekenin aıta ketý kerek. 2023 jylǵa sheteldik jumys kúshin tartý úshin 22 myń kvota bólinse, onyń 14 730-y­ shetel azamatyna berildi, onyń ishinde Qytaı azamattary – 3 579 adam. Qazirgi tańda elimizdegi 13 myń qytaıdyń tek 3 500-i jumysta, qalǵany týrızm jáne basqa jaǵdaılarmen júr.

Vızasyz rejimdi engizgennen keıin IIM Kóshi-qon qyzmeti komıteti men Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń Kóshi-qon komıteti shetel azamattaryn baqylaýdy kúsheıtý jumystaryn qolǵa alady. Bul úshin barlyq zańnamalyq qural paıdalanylady. Qajet jaǵdaıda Parlament depýtattary osy saladaǵy zańnamany qatańdatýǵa daıyn.

Sonymen qatar eńbek kóshi-qony da mańyzdy másele. Elimiz damyp kele jatqan memleket, sheteldik óndiris quraldaryn paıdalanady jáne sheteldik kompanııalar bizdiń elde jumys isteıdi. Sol kompanııalar qyzmetin ári qaraı júrgizýi jáne ony damytý úshin elge sheteldik jumys kúshi qajet. Bul – barlyǵymyzǵa aıan másele. Ishki eńbek naryǵyn qorǵaý úshin Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi jyl saıynǵy kvotany bekitedi. Sol kvotanyń arqasynda elimizge tek qajetti sheteldik mamandardy alyp kelýge ruqsat beriledi.

Kimder tartylady degen suraqqa kelsek, mınıstrliktiń málimeti boıynsha qazirgi kúni 5 myń 262 adam – qurylys, 1 myń 400 adam – taý-ken óndirisi, 1 myń­ 143 adam – aýyl sharýashylyǵy men balyq sharýashylyǵy, 970 adam – ártúrli tehnıkalyq qyzmet jáne 882 adam óńdeý kásibine qabyldanǵan. Onyń ishinde 3 579 Qytaı azamaty mı­­nıstrlik bergen ruqsat boıynsha zań­dy­ tulǵalarda qyzmet jasap jatyr. Reseıden – 1 437, Úndistannan – 1 682, О́zbekstannan 1 347 adam qyzmet jasap júr. Bul tek zańdy tulǵalarda jumys isteıtin azamattar. Bularǵa qoıylatyn arnaıy talap bar. Olardy tek birinshi basshylar, bólim basshylary, mamandar jáne tómengi dárejeli qyzmetkerler retinde qabyldaýǵa bolady. Biraq bir jyl ishinde qazaqstandyq azamattardy úıretip, solardyń ornyna qoıý kerek degen shart qoıylady.

Bizdiń elde joǵary bilikti mamandardy qajet etetin mekemeler bar. Ol jerge sheteldik jumys kúshi shekti sanmen joǵary laýazymdarǵa jáne zárý kásipterge ruqsatsyz alynady. Mysaly, «Astana Hab», «Astana» HQO degen sekildi uıymdar. Sol sııaqty mekemelerge IT nemese qarjy mamandary uzaq emes ýaqytqa jáne baqylaý arqyly shekteýli túrde jumysqa kire alady.

Korporatıvtik aýysym arqyly da memleketimizge sheteldik azamattar keledi. О́zderińiz bilesizder, Qazaqstan DSU quramyna kirgennen keıin osy uıymnyń keı talaptaryna sáıkes sheteldik kompanııalar óziniń osy jerdegi mekemelerine shetelde keminde bir jyl jumys istegen azamattardy aýys­tyrý arqyly jumysqa alady. Olardyń sany 1 735-ten aspaıdy.

Úı sharýashylyǵyna jyl saıyn bólek kvota bekitiledi. Bıyl bul kvota 297 myń azamatty quraǵan bolsa, qazir 87 myń azamat elde jumys isteıdi. Ol azamattar negizinen О́zbekstan (47 myń), Ázerbaıjan (809), Tájikstan (2 389), Grýzııadan (5 adam) kelip otyr. Alys shetelderden mundaı qyzmetke azamattardy alýǵa múmkindik joq, sebebi zańmen shektelgen. Sol sebepti Qytaı azamattary bul jerlerge kele almaıdy.

Búgingi tańda eńbek mıgranttaryn baqylaý qalaı júrgiziledi degenge kelsek. Birinshiden, mınıstrlik arnaıy kvota bekitedi. Ekinshiden, jergilikti atqarýshy organdar mekemelerdiń talabyna, aryzyna baılanysty qajettilikti tek­serip kvota bekitý úshin Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstr­li­giniń Kóshi-qon komıtetine jiberedi. Kvota bekitilgennen keıin sol azamattar mamandyqpen kelgenin tekserýge atalǵan komıtet quqyly. Sol baǵytta elimizde ákimdik janyndaǵy eńbek ıns­peksııalary jumys istep jatyr.

1991 jyldan beri elge 1 mıllıon 112 myń­nan astam qandas keldi. Olardyń 20 paıy­zy­ Qytaı memleketinen. Olarǵa vıza­syz kelýge baılanysty qandaı jeńildikter beriledi? Qazir qandastar vızasyz kelse de, olarǵa jeńildetilgen tásil arqyly qandas mártebesi beriledi. Ári qaraı olardyń azamattyq alýǵa quqyǵy bar. Budan bylaı olar sheteldegi Qazaq­stan elshiligine aryz tapsyra alady.­ Qu­jat­tary Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligine jiberiledi. Bir aı kóleminde tekserýden ótkennen keıin shetel­de júrgenniń ózinde qandas mártebesine ruqsat beredi. Bizdiń elge kelgende qu­jattaryn resimdemeı-aq azamattyq alý­ǵa­ ótinish bere alady.

Taǵy bir másele – bosqyndarǵa qa­tysty. Eńbek jáne halyqty áleý­met­tik qorǵaý mınıstrligine qazir bos­qyndarmen jumys isteý quzyreti beril­gen. Qytaı azamattary elge kelip, jeti aza­mat bosqyn mártebesin alǵan. Olar – etnostyq qazaqtar. Sol jerde biraz qıyn­dyqqa tap bolǵannan keıin elge shekara arqyly zańsyz kelgenine baılanysty Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi óz quzyretinde bosqyn mártebesin bergen. Qazirgi ýaqytta olardyń sharýasymen Almaty oblysy ákimdigi aınalysyp jatyr, bolashaqta Qazaqstan azamattyǵyn alýy múmkin.

Elimiz egemendik alyp, aıaqqa tura bastaǵan kezde ınvestısııa tartý bo­ıynsha úlken jumys bastaldy. Sol kezde de halyq arasynda «nege biz jer qoınaýyn sheteldikterge berip jatyrmyz, nege aýylsharýashylyq jerimizge, qurylysqa sheteldik kompanııalar kirip jatyr?» degen kúdikter boldy. Biraq osy jumystardyń barlyǵynyń kerek ekenin ýaqyt kórsetti. Investısııanyń el ekono­mıkasyna, eldiń damýyna paıdasyn úlgi etip kórsetken Qytaıdyń ózi edi. Kezinde áıgili Den Sıaopın «Ashyq esik teorııasymen» Qytaıǵa barlyq ınvestısııa tartýǵa múmkindik týǵyzyp, zańdastyryp, sonyń arqasynda Qytaı búgingideı dárejege jetti.

Ekinshiden, el ekonomıkasy áli tolyqtaı aıaqqa turyp ketken joq. Sol úshin týrızmdi damytýymyz asa qajet. Bizde týrızm salasy endi ǵana órkendep keledi. Osy salaǵa da múmkindiginshe jol ashýymyz kerek. Muny túsinetin ýaqyt keldi. Týrızmniń el ekonomıkasyna qandaı paıdaly ekenin ba­ýyrlas Túrkııa eli kórsetip otyr. Bul eldiń ekonomıkasyna mıllıardtaǵan qarjy týrızmnen túsip jatyr. Bizde qazir ınfraqurylym damyp keledi, sheteldikterge kórsetetin kórikti jerlerimiz de bar.

Aıgúl QUSPAN,

Májilistiń Halyqaralyq ister,

qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy