Adam sanasy jetilip, qarny toıynǵan saıyn rýhanı turǵydan álsirep, mádenı jutańdyqqa barynsha boı aldyratyn tárizdi. Halyq danalyǵyna súıensek, «semizdikti – qoı, onyń ishinde qara qoı – kóteredi», al Abaısha aıtqanda, «tamaǵy toqtyq, jumysy joqtyq azdyrar adam balasyn». Árıne, el ishinde sheshimin tappaı júrgen másele kóp, biraq eń basty baılyǵymyz – tynyshtyq, biraq biz osy tynyshtyqtyń qadirin bilmeı júrmiz be dep alańdaımyz.
Jýyrda ǵana áleýmettik jelilerde Mańǵystaý aýdany aýmaǵyndaǵy Torysh jerindegi shar tastardy kóligine ruqsatsyz tıep jatqandardyń beınejazbasy tarady, keıin quqyq qorǵaý oryndarynyń aralasýymen tastardyń ornyna qaıtarylǵany habarlandy. Bul shar tastar – qupııasyn esh ǵalym áli ashpaǵan, esh suńǵyla syryn áli sheshe almaǵan tabıǵattyń tylsym beınesi. Bizge deıingi neshe ǵasyr boıy sol alqapta óz úılesimin saqtaı domalaı shashylyp jatqan ádemi de jumbaq tastar. Ǵylymı «konkresııa» dep atalatyn tastar dóńgelek, ıaǵnı jer, shar pishindi bolyp keledi, keıbiriniń dıametri 3-4 metrdi quraıtyndyǵy aıtylady. Bireýleri domalanǵan alma tárizdi bútin kúıinde, biri áldekim qolmen ádeıi qaq bólgen almadaı ortasynan jarylyp túsken shar tastar kim-kimdi de tańǵaldyrmaı qoımaıdy. Shartasqa shetelden kelgen týrısterdiń qaıran qalmasqa sharasy joq, demek biz zamanaýı qurylys nysandary damyǵan, sán-saltanaty tasyǵan sáýletti, záýlim qalalardan kelgen qonaqtardy osy dala tańǵajaıyptarymen tańǵaldyra alamyz. О́kinishke qaraı, shar tastardy túrli maqsatta tasyp alýshylar tabylyp jatyr.
Aqtaý qalasynda ashylǵan árbir nysan mańyn sándeý úshin, keleshekke hat saqtaǵan kapsýla salý úshin shar tastardy ákelip qoıý dástúrge aınalyp barady. Bul – durys emes, jaratylys shar tastarǵa meken etip Toryshty tańdady, demek tastar Toryshta turýy kerek. «Artyq qylamyn dep tyrtyq qyldy» degendeı, sándeımiz dep júrip tabıǵattyń sánin ketirip, qytyǵyna tııýdiń qajeti joq. Keıingi jyldary bolyp jatqan túrli tabıǵı apattar, aspannan tyrs etip tamshy tambaıtyn qurǵaqshylyq, Mańǵystaýdaǵy kóz ashtyrmaı aptalap soǵatyn shańdy daýyl osynyń bári tabıǵatqa jasalǵan nebir qııanatqa bergen eskertýi emes pe eken?
Qorshaǵan ortaǵa qatysty tazalyq, mádenıet týraly sóz qozǵaǵanda aıtylýǵa tıisti nárse az emes. Bizde tegin tamaq taratsa – tóbeles, arzan aıaqkıim satylsa – talas, er-áıeli, kári-jasy qalmaı birin-biri tapap óltirerdeı óńmeńdegen ólermender úshin jerge tirideı kirip ketýge tesik tappaı qalatynymyzdy qaıtersiń?! Jasyratyny joq, mádenı turǵyda áli jetile almaı kelemiz, aqyl-oıdyń ıgiligin kóre almaı, tutyna almaı júrmiz. Sóıleý mádenıetinde tilge aldymen boqtyq sózder oralady, úı aldyndaǵy alańdarda neshe túrli boqtyq sózderdi sýsha sapyryp, birin-biri jeti ata, abzal anadan dym qaldyrmaı syqpyrta boqtap jatqandardan qulaq tunady. Osynaý jaman ádetke jasóspirimder men balalar da úıirsek bolyp barady. Sondaı-aq sál nársege bola sabyrdan aıyrylyp, bir-birimizge tikireıe qarap, tiksine sóılep, tirese ketýge daıyn turatyndyǵymyzdy qaıtersiz? Jıyn-toıdaǵy ásire ábestik, jynyqqan bı men ospadar oıyn ersiligi týraly da birazdan beri aıtýyndaı aıtyp kelemiz. Mádenı jutańdyǵymyzdyń taǵy bir ókintetin tusy – kóshe, týrızm mádenıeti, bul ásirese tazalyq máselesine qatysty. Kóshede júrip ońdy-soldy qaqyryp-túkirý, kez kelgen orynda býdaqtata temeki shegip, qaldyǵyn aıaq astyna laqtyra salý, ásirese jaz mezgilinde ártúrli sýsyndar men taǵamdardan bosaǵan ydystar, qaǵazdar men polıetılen qaltalardy beı-bereket shashyp ketýden bárimiz de sharshadyq. Teńiz jaǵalaýynda demalǵan soń artyn sanaly túrde jınastyryp ketý úshin bizge áli qansha ýaqyt, qansha ese aqyl-sananyń óskeni qajet? Qala túgil, aıdaladaǵy týrıstik nysandardyń mańy da qaldyqtardan tunshyǵyp barady. Arnaıy senbilik uıymdastyrý arqyly ózge adamdar jınamasa demalýshylarǵa habarlama túrinde aıtý nátıje berer emes. «О́ziń bilme, bilgenniń tilin alma» degenniń keri osy shyǵar, bálkim! О́zderi bilmeıtin, ıakı bilse de ózinen qalǵan qoqys-qaldyǵyn jınaýǵa moıny jar bermeıtin, otyryp demalǵan jerin tas-talqan etip turyp júre beretin jandardy kim deýge bolady?
Qyzǵylyqty jerlerdiń qoqys-qaldyq jyry Mańǵystaýdaǵy aǵaıyn úshin ózekti máselege aınalyp tur. Demalýshylardan qalǵan qaldyqtardy jınap, janǵan ottyń ornyn tumshalap, kúlin jasyrý ózge adamdardyń, ıaǵnı senbilikke shyqqan áldebir ujymdardyń mindetine kiretindeı jáne bul másele únemi osy jolmen ǵana sheshimin taýyp keledi.
Mańǵystaý oblysyndaǵy joldardy tekseretin memlekettik kásiporyn ujymy Bozjyra shatqalyna baryp, tazalyq sharasyn júrgizdi. Birer saǵat ishinde jolshylar turmystyq qatty qaldyqtardy jıyrmaǵa tarta qapshyqqa jınap, qyzmettik kóliktermen qoqys polıgonǵa tasydy. Tústen keıin olar tazalyq sharasyn shatqalǵa jaqyn jerdegi Shopan ata qorymynda jalǵastyrdy. О́kinishke qaraı, qasıetti qorym aınalasyna shashylǵan qoqys ta az bolmady – qap-qap bos bótelke, temeki qoraptary men taǵam qaldyqtary tolyp jatyr.
– Avtomobıl joldarynyń jaı-kúıin kúndelikti qaraý kezinde trassa jıegine shashylǵan qoqystardy kórsek, birden jınap alyp júrmiz. Shopan ata, pir Beket ata basyna zııarat etý úshin arnaıy shyqtyq. Qalaǵa qaıtar kezde Bozjyra shatqalyna soǵyp, ondaǵy keleńsiz kórinisti baıqadyq. Dereý iske kirisip, shatqal ústine aparatyn eki súrleýdiń boıyn qaldyqtardan tazartyp shyqtyq. Týrıster jıi keletin oryndarda qoqys jáshikteriniń bolmaýy qynjyltady. Jergilikti organdar osyny eskerse degen tilegimiz bar, – deıdi Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligine qarasty jol sapa ortalyǵynyń ókili Hamzat Sultanov. Arnaıy qoqys jáshikteriniń joqtyǵy «Mańǵystaýda týrzımdi damytamyz!» dep aıqaılasaq ta is júzinde jaıbasarlyqpen mandymaı júrgenimizdi ańǵartady.
Jýyrda Mańǵystaý aýdany aýmaǵyndaǵy «Samal», «Aqmysh» demalys oryndary tóńiregin de qoqysqa toltyryp, shashyp ketkender týraly aqpar shyqty jáne bul jalǵyz ol oryndarǵa qatysty emes. Teńiz jaǵasynan nemese kóshe boıynan kúnde baıqalatany ospadarlyq. Aqtaýda joǵary úı qabatynan jıhaz ben qurylys qaldyqtaryn laqtyrý da osy qoqys shashýǵa sheberligimizdiń bir dáleli. Bul – bizdiń tabıǵatqa, qorshaǵan ortaǵa janashyrlyǵymyzdyń joqtyǵynyń, meıirimdiligimizdiń kemshindiginiń kórinisi.
Mundaı mysaldar kóp-aq. Álemdik fýtbol oıyndaryndaǵy, demalys oryndaryndaǵy birqatar sheteldiktiń tazalyǵyna qarap, qyzyǵa súısinýmen kelemiz. Bizge «qoryqpaı syılaǵanyń qurysyn» degendeı, qorshaǵan ortaǵa qurmet, tabıǵatqa janashyrlyqty qalyptastyrý úshin mindetti túrde zańmen qysý kerek pe, áıtpese jappaı janashyrlyqty jolǵa qoıýǵa, mádenıettilikti sińirýge qansha ýaqyt kerek?!
Mańǵystaý oblysy