О́zimizdi qamtamasyz etýdiń ózektiligi

Energyprom aqparaty boıynsha EADB sarapshylary ortaq óńirde ‒ bizdiń eldegi jáne Reseı, Armenııa, Belarýs, Qyrǵyzstan, Tájikstan, О́zbekstandaǵy azyq-túlik qaýipsizdigi faktoryn baǵa­la­ǵan. Olardyń tujyrymyna sáıkes Eýrazııalyq aımaq azyq-túlikpen ózin-ózi qamtamasyz etip qoımaı, eksporttyń arqasynda ózge elderdegi 155 mln adamdy azyqtandyryp jatyr. 2021 jyly aımaq boıynsha aýyl sharýa­shy­ly­ǵy ónimderiniń kópshilik toptarymen qamtamasyz etý deńgeıi (óndiristiń fızıkalyq kóleminiń tutynýdyń fızıkalyq kólemine qatynasy) shamamen 100%-dy qurady. Azyq-túlik qaýipsizdiginiń jetkilikti deńgeıi 80-90%. Osy jeti elde az ósiriletin jemis-jı­dek qajettiliktiń 65%-yn ǵana qam­tıdy. Bul Eýrazııa aýmaǵynyń kóp bóliginiń klımattyq erekshe­lik­terine baılanysty.

EADB baǵalaýy boıynsha jalpy qamsyzdaný deńgeıinde elimiz Belarýs pen Reseıden keıin úshin­shi orynda. Aýyl sharýa­shy­ly­ǵy shıkizatynyń barlyq sanattary jóninen elimizdegi azyq-túlik qaýip­sizdigi kórsetkishi is júzinde 80%-dan joǵary. Bizdiń osal tusy­myz ‒ qant, onyń res­pýb­lı­ka­daǵy óndiris kólemi óz qa­jet­tiligimizdi óteýge jetpeıdi. Desek te astyq kólemi boıynsha aımaqta ekinshi oryndamyz: ishki qajet­ti­lik úshin bıdaıdyń 125%-y ósiriledi. Bul respýblıkaǵa astyq eksporty boıynsha dúnıejúzilik kóshbasshylardyń ondyǵyna kirýge múmkindik berdi. Kartoppen qamtamasyz etýde respýblıkamyz aımaqta 104% kórsetkishpen birin­shi orynda. Sondaı-aq elimizde ishki suranysty óteıtin kókónis pen baqsha daqyldary (108%) ósiri­ledi.

Ulttyq statıstıka bıýrosy­nyń 2022 jylǵa jasalǵan máli­met­teri de osy shamalas. Azyq-túlik qaýipsizdigi kórsetkishi 80%-dan asady. Keıbir ónimder bo­ıyn­sha tipti ilgerileýshilik baı­qaldy. Atap aıtqanda, byltyrdan beri elimiz qant óndirisin arttyra bastady. О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha otandyq qant qajet­tiliktiń 50,8%-yn ótep, sáıkesinshe 49,2%-yn ımport­ta­ǵan. Otandyq óndiris esebinen áli de jetispeıtin taýarlar qa­tarynda sút ónimderi de bar. Olar ishinara (15,4%) basqa elderden ımporttalady. Bul jerde ımporttalatyn negizgi sút ónim­de­ri ‒ irimshik, ıogýrt sekildi óńdel­g­en taýarlar. Al súttiń ózi (95,7%) otandyq óndirýshilerden alynady.

EADB ekonomısteri óz baıandamasynda álemdegi ınflıasııalyq úrdisterge baǵa bergen. Bul rette azyq-túlik qoljetimdiliginiń tómen­deýine baılanysty taıaý jyldarda taǵy da baǵa ósimi boljanyp otyr. Sondyqtan agro­óner­kásip kesheninde resýrs­tyq áleýeti joǵary Qazaq­stan úshin úlken múmkindik týmaq. Sarap­shy­lardyń paıymdaýynsha, respýb­lıka aýyl sharýashylyǵy shıki­za­tynyń áldeqaıda kóp kólemin óndirip, odan mol tabys taba alady. Bul turǵyda elimizdiń paıda­la­nylmaǵan eksporttyq áleýeti 41,2%-ǵa baǵalanady.

«Azyq-túlik munaıdyń deń­ge­ıine kóterilip, onyń ekspor­tynyń saıası mańyzdylyǵy artady. Aldymen koronavırýstyq pandemııa jáne onymen kúresý sharalarynyń áserinen, keıin geosaıası shıelenisterdiń kúrt ósýi­ne, sanksııalarǵa, jahandyq jetkizilim tizbeginiń buzylýyna jáne taǵy basqa kedergilerge baı­lanysty azyq-túlik baǵasy bu­ryn-sońdy bolmaǵan joǵary deń­geıden asyp tústi. О́tken jyl­dyń ekinshi jartysyndaǵy keıbir quldyraýǵa qaramastan, baǵa 2021 jylǵy deńgeıden aıtarlyqtaı joǵary bolyp qalady», dep esepteıdi EADB sarapshylary.

Bolashaqtyń agroáleýetin esep­teý úshin damýdyń ınersııa­lyq jáne maqsatty eki yqtımal ssenarııi qarastyrylǵan. Birin­shi­si boıynsha agroóner­ká­siptik keshen qazirgi kezdegi úderister boıynsha damıtyny boljansa, ekinshi ssenarıı elderdiń stra­te­gııalyq turǵydan qolǵa ala­tyn sharalarymen baılanysty. EADB esepteýinshe ınersııalyq ssenarıı boıynsha Qazaqstan 2035 jylǵa qaraı (2021 jylmen salys­tyrǵanda) aýyl sharýashy­ly­ǵy resýrstarynyń qunyn 43,8%-ǵa arttyrady. Bizdiń eli­miz óz naryǵy men eksporty úshin 4,6 mlrd dollardyń ónimin shyǵarady dep boljanýda. Ulttyq baǵdarlamalarda alǵa qoıylǵan barlyq maqsattarǵa qol jetkizý múmkin bolsa, onda áleýet 2021 jylmen salystyrǵanda 93,8%-ǵa artyp, 6,2 mlrd dollarǵa jetedi.

Bizdiń eksporttan tabatyn taby­symyzdyń kóbi astyqtan túsedi. Aýyl sharýashylyǵy da­qy­lynyń bul túrin shetelge satý baǵytyndaǵy múmkindigimiz 2035 jylǵa qaraı 7 mln tonnadan 9,9 mln tonnaǵa deıin artpaq. Sondaı-aq maı-tońmaı ónerkásibi men sútti mal sharýashylyǵynyń eks­porty da ósýi múmkin. Aýyl shar­ýa­shylyǵy ónimderiniń bas­qa toptarynyń eksportyn ulǵaı­tý nemese jalpy syrtqa shy­ǵa­rý­dyń yqtımaldyǵy tómen. Bul birinshiden ishki naryqtyń ósýine baılanysty (2035 jylǵa qaraı qosymsha 3 mln adamǵa kóbe­ıedi). Ekinshiden, optımıstik boljamdar boıynsha eldegi ómir súrý deńgeıi men ónimniń eko­no­mı­kalyq qoljetimdiligi de artady. Sóıtip, ishki suranys faktorlary jaǵdaıǵa aıtarlyqtaı áser etýi múmkin.