Qylmysty moıyndaý jazany jeńildete me?

Zań maquldansa, qylmy­syn moıyndaǵandarǵa jaza jeńildep, ókilettikterin asyra paıdalanǵan kollek­torlar qylmystyq jaýap­kershilikke tartylýy múmkin. Ádilet vıse-mınıstri Alma Muqanova qylmystyq zań­namadaǵy kinásin moıyn­daǵany úshin jazadan bosatý týraly baptarǵa túze­tý engizýdi usynyp, depý­tattarǵa onyń jaı-japsaryn túsindirdi.

«Qazirgi tańda prosestik kelisimi 2 nysanda jasalady. Onsha aýyr emes, aýyrlyǵy ortasha ne aýyr qylmystar boıynsha – kúdikti, aıyp­talýshy keltirilgen kúdik­pen, aıyptaýmen kelisken jaǵ­daı­da kináni moıyndaý týraly mámile jasalyp, sonyń negizinde jaýaptylyqtan bo­satylýy múmkin. Sondaı-aq qylmystyq top jasa­ǵan qylmystardy, ózge de adamdar jasaǵan asa aýyr qylmystardy, sondaı-aq ekstremıstik jáne ter­rorıstik qylmystardy ashýǵa jáne tergep-tekserýge yqpal etý kezinde barlyq sanattaǵy qylmys boıynsha yntymaqtastyq týraly kelisim bekitilgen kezde jaýaptylyqtan bosatý kózdelgen. Qylmystyq zań prosestik kelisim­niń barlyq shartyn orynda­ǵan adamnyń qylmystyq jaýaptylyqtan bosatylýy múmkin ekenin belgileıdi Bul Qylmystyq kodekstiń 67-babynda kórsetilgen. Prosestik kelisimi nemese «tergeýmen mámile» kezinde adam kináni moıyndaıdy, dáleldemeler men zalaldyń mólsherine daý aıtpaıdy, tergeý men sot jedeldetilgen tártippen júredi, ıaǵnı kináni dáleldeý úshin memlekettiń ýaqyty men qarajaty únemdeledi», dedi Alma Muqanova.

Biraq vıse-mınıstr atal­ǵan prosestik kelisiminiń eki nysany arasynda aıyr­mashylyq baryn aıtty. Máselen, eger birinshi jaǵ­daıda sottalýshy tek óziniń ki­násin moıyndap qana qoı­sa, ekinshi jaǵdaıda odan qyl­mysty odan ári ashýǵa bel­sendi járdemdesýi talap etiledi.

«Bul rette, is júzinde ki­náni moıyndaý týraly mámile mindetti túrde sot­tyń aıyptaý úkimimen aıaq­ta­lady jáne jazanyń eń jo­ǵary merziminiń neme­se mólsheriniń jartysy­nan aspaıtyn jaza taǵaıyn­dala­dy (Qylmystyq kodekstiń 55-babynyń 3-bóligi). Eger sot kináni moıyndaý týraly mámilemen kelispese, onda ol isti prokýrorǵa ádettegideı tergeýdi uıymdastyrý úshin qaıtarady. Osylaısha, Kodekstiń 67-babynyń ere­je­leri is júzinde kiná­ni mo­ıyndaý týraly mámilege qol­danyla almaıdy. Osy­ǵan baılanysty osy bap­tyń qoldanylý aıasyn ynty­maqtastyq týraly is júrgizý kelisiminiń barlyq shartyn oryndaý jaǵdaılarymen ǵana shekteý usynylady», dedi vıse-mınıstr.

Sondaı-aq zańdaǵy túzetý­lerdiń biri – kollektorlarǵa qatysty. «Qylmystyq ko­deks­te kollektorlyq agent­tik qyzmetkeriniń óz óki­let­tikterin asyra paıdalan­ǵa­­ny, qaryzdardy óndirip alý­­­dyń zańsyz ádisterin qol­dan­ǵa­ny, qarjylyq qyzmet­­ter­di tu­tynýshylardyń qu­qyq­taryn buzǵany, t.b. úshin jaýapkershiligin kózdeıtin arnaıy bap joq. Bul rette Qylmystyq kodekstiń 214 jáne 223-baptary kol­lektorlardyń tek tir­keý­siz kollektorlyq qyz­met­pen aınalysqany úshin, sol sııaqty eger bul áre­ketter azamatqa, uıymǵa nemese memleketke iri zalal keltirse ne iri mólsherde tabys tabýmen ushtassa, sondaı-aq kollektorlyq qyz­mettiń qupııasyn jarııa etkeni úshin ǵana jaýap­tylyqqa ákep soǵady. О́z keze­ginde, kollektorlyq agenttik qyzmetkeriniń óz ókilettikterin óz qyzmetiniń mindetterine qaıshy jáne ózi nemese basqa adamdar úshin paıda men artyqshylyqtar alý maqsatynda paıdalanýy qoǵamǵa qaýipti is-áreketter retinde baǵalanýy kerek», dedi Alma Muqanova.

Vıse-mınıstr bul is-shara zańdyq saýatsyzdyqqa baılanysty kollektorlyq agent­tikterdiń josyqsyz qyzmet­kerleriniń qysymyna jáne aıla-sharǵysyna ushyraýy múmkin azamattardyń qu­qyq­tary men múddelerin qorǵaýǵa múmkindik beredi degen pikirde.

Sondaı-aq Ádilet mı­nıstr­ligi ekonomıkalyq qyl­mystardyń aıyppulyn aılyq eseptik kórsetkishpen eseptemeýdi usynyp otyr. Vıse-mınıstr Alma Mu­qanovanyń aıtýynsha, «Senip tapsyrylǵan bóten múlikti ıemdenip alý nemese talan-tarajǵa salý», «Alaıaqtyq», «Ekonomıkalyq kontrabanda», «Kedendik bajdardy, kedendik alymdardy, salyqtardy, arnaıy, dempıngke qarsy, ótemaqy bajdaryn tóleýden jaltarý», «Uıymdarǵa salynatyn salyqty jáne (nemese) bıýdjetke tólenetin basqa da mindetti tólemderdi tóleýden jaltarý», «Paraǵa kommersııalyq satyp alý» sııaqty qylmystardyń aıyp­pulyn AEK-pen esepteýden bas tartý qajet.

«Qazirgi tańda Kodekstiń 189 jáne 190-baptary bo­ıynsha birneshe eselengen aıyppul tek memlekettik fýnksııalardy oryndaýǵa ýákilettik berilgen adamdarǵa qatysty qoldanylady. Bul rette birneshe eselengen aıyp­puldy qoldaný – neǵurlym pármendi eko­nomıkalyq is-shara. Sony­men qatar mundaı sanat­taǵy adamdarǵa jaza­nyń qo­symsha túri, mysaly, bel­gili bir qyzmetpen aınaly­sý quqyǵynan aıyrý qol­danylýy múmkin. О́z keze­ginde, basqa ekonomıkalyq qyl­mystar boıynsha qazir AEK-pen aıyppul qol­dany­lady. Bul – memleket­ke kel­tirilgen zalalǵa qatys­ty proporsıonaldy jaza emes. Birneshe eselengen aıyp­puldardy engizý is júzinde kór­setilgen máselelerdi sheshýge yqpal etedi», dedi vıse-mınıstr.

Sonymen qatar «Qyl­­mystyq kodekstiń 385-ba­by­nyń «Jalǵan qujat­­­t­ardy, mórtabandardy, mór­lerdi, blankilerdi, mem­lekettik poshta tólemi bel­gilerin, memlekettik nagradalardy qoldan jasaý, daıyndaý nemese ótkizý» sank­sııa­­syn ózektendirý usy­nyl­dy. «Naqtyraq aıt­saq, atalǵan qylmystardy ja­saǵan adamdarǵa belgili bir laýazymdy atqarý nemese belgili bir qyzmetpen aına­lysý quqyǵynan aıyrý tú­rindegi jazanyń qosymsha túrin engizý usynylady», dedi Alma Muqanova.

Qazir osy bap boıynsha aıyptalýshylar 2000 AEK-ke deıingi mól­sher­degi aıyppul tóleıdi, ne sol mólsherdegi túzeý ju­my­staryna 600 saǵatqa deıingi merzimge qoǵamdyq jumystarǵa tartylady, ne 2 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵyn shektep, ne sol merzimge bas bostandyǵy­nan aıyrylady. «Jazanyń qosymsha túrlerin qoldaný óz kezeginde qaıtalanǵan quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alýǵa yqpal etedi», dedi vıse-mınıstr.