Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev VIII saılanǵan Parlamenttiń birinshi sessııasynda eldiń damýyna qatysty biraz máseleni qamtyp, mańyzdy baǵyttardy taǵy bir naqtylap ótken edi. Onyń ishinde aýyldy jerlerdiń áleýetin arttyrýǵa basa nazar aýdardy. Máselen, Prezıdent aýyl-aımaqtardy keshendi túrde órkendetý asa mańyzdy ekenin aıtty. Prezıdentten pármen túskennen keıin buǵan qatysty salalar qandaı dármen qylyp jatyr degen suraqtyń týyndaýy zańdy. Osyǵan oraı arnaıy dóńgelek ústel uıymdastyrǵan edik. Shalǵaıdaǵy aýyldardy qalaı saqtap qalamyz? Degradasııalyq jaǵdaıda turǵan aýyldardyń jan sanyn qalaı kóbeıtýge bolady? Aýyldy jerlerdi damytýǵa baǵyttalǵan baǵdarlamalar qanshalyqty nátıje berip jatyr? Aýyl men qalanyń órkenıetin, ınfraqurylymyn qalaı teńestirýge bolady? Qazir aýylǵa qatysty degen saýaldar mańyzdy bolyp otyr. Osy suraqtardy Ulttyq ekonomıka vıse-mınıstri Baýyrjan Omarbekov, «Aýyl» partııasy fraksııasynyń depýtaty Anas Baqqojaev, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń baspasóz hatshysy Damır Egizbaev, S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń professory Qaırat Bodaýhan syndy quzyrly mekemeniń ókilderi men sarapshy mamandarǵa qoıyp kórgen edik.
Aýyldyń ómir sapasyn arttyratyn joba
Baýyrjan Omarbekov:
– Buǵan biz Ulttyq ekonomıka mınıstrligi tarapynan iske asyrylyp jatqan baǵdarlamalar sheńberinde jaýap bergenimiz jón shyǵar. Jalpy, aýyldardy damytý boıynsha alǵa qoıǵan josparlar kóp, soǵan baılanysty biraz jumys atqarylyp jatyr. Qazir aýyl-aımaqtardy damytý barlyq qoldanystaǵy baǵdarlamalyq qujattar sheńberinde júzege asyrylady. Máselen, Memleket basshysynyń tapsyrmasyn iske asyrý úshin Úkimet aýyldyq aýmaqtardy damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn bekitti. Tujyrymdama aýyldyq aýmaqtardyń geografııalyq erekshelikteri men básekelestik artyqshylyqtaryn eskere otyryp, olardyń áleýmettik-ekonomıkalyq áleýetin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Tujyrymdamanyń aıasynda aýyl turǵyndarynyń tabysy men turmys sapasyn arttyrý boıynsha túrli sharalar qarastyrylǵan. Qujattaǵy basty nazar «Aýyl – el besigi» jobasy arqyly damý áleýeti joǵary 3,5 myń aýyldyq eldi mekendi keshendi jańǵyrtýda bolyp otyr. Bul – jalpy aýyldardyń 90%-ǵa jýyǵy. Mundaı eldi mekender adamdardyń jumys isteýi men turýy úshin qolaıly jaǵdaılar jasaý esebinen ekonomıkalyq ósýdiń jańa núktelerine aınalady. Basty maqsat – áleýmettik, ınjenerlik ınfraqurylymdy damytý arqyly qolaıly aýyl ortasyn qalyptastyrý. Bul – jańa mektepter men medısınalyq obektilerdi salý, taza sýmen jáne elektrmen jabdyqtaý, keń jolaqty ınternetke jáne spýtnıktik baılanysqa qoljetimdilikti qamtamasyz etý, aýyldyń ishindegi joldardyń sapasyn arttyrý, mádenı nysandar – kitaphanalar, klýbtar, murajaılar men kınoteatrlar, sport ǵımarattaryn salý, halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtaryn ashý. Al ondaǵy turǵyn úı qurylysyn jandandyrý úshin ınjenerlik kommýnıkasııalardy jańa jer ýchaskelerine jetkizý jumystary jalǵastyrylady. Bul rette eldi mekenderde óz qyzmetkerlerine turǵyn úı salǵan jumys berýshilerdiń shyǵyndaryn jeńildetý maqsatynda paıdalanýǵa berilgen aýdany 100 sharshy metrden aspaıtyn úı qunynyń 50% mólsherinde sýbsıdııa beriledi.
Aýyl turǵyndarynyń tabysyn arttyrý úshin agroónerkásiptik óndiristi jandandyrý, kásipkerlikti jáne aýyl sharýashylyǵy kooperasııasyn damytý jolymen sheshý josparda tur. Osylaısha, shaǵyn sharýashylyqtardy biriktirý jáne aýyl sharýashylyǵy kooperatıvterin uıymdastyrý fermerlerge tuqym, tyńaıtqysh, jem, agrotehnıkalyq jáne veterınarııalyq qyzmetter shyǵyndaryn qysqartýǵa, jer ýchaskelerin, aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn, ırrıgasııalyq jáne drenajdyq júıelerdi birlesip paıdalaný esebinen óndirilgen ónim kólemin arttyrýǵa, sondaı-aq óndirilgen taýarlardy deldaldarsyz turaqty ótkizýge múmkindik beredi. Jalpy, mundaı tásil bıznes-ortany damytýǵa jáne aýylda naryqtyq, kóliktik jáne logıstıkalyq ınfraqurylymdy qalyptastyrýǵa yqpal etedi. Sonymen qatar qyzmet baǵyttaryn keńeıtý esebinen jańa jumys oryndary paıda bolady, osylaısha aýyldan jas kadrlardyń ketýi azaıady.
Aýyldyq aýmaqtardy damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy birqatar sharany qamtıdy, sonyń ishinde aýyl turǵyndaryn jergilikti ózin-ózi basqarýǵa tartý, ártúrli memlekettik qoldaý kórsetý, týrızmdi damytý, eksportty yntalandyrý, ekologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý. Atalǵan tujyrymdamadan kútetin nátıje – tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeıinen tómen aýyl halqynyń úlesi 5,8%-ǵa, al aýyldyq jerlerde jumyssyzdyq deńgeıi 4,2%-ǵa deıin tómendeıdi. Sonymen qatar eldi mekenderdi taza sýmen qamtamasyz etý – 100%, ınternetpen qamtý – 97%, normatıvtik jaǵdaıdaǵy jergilikti joldardyń úlesi 95% bolmaq.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes Ulttyq ekonomıka mınıstrligi 2019 jyldan bastap «Aýyl – el besigi» jobasyn iske asyrý boıynsha josparly jumys júrgizip jatqanyn aıttyq. Máselen, 2023 jylǵa bekitilgen respýblıkalyq bıýdjette «Aýyl – el besigi» jobasyn iske asyrýǵa 41 mlrd teńge bólinse, jobany júzege asyrýǵa respýblıkalyq bıýdjetti naqtylaý kezinde qosymsha 55 mlrd teńge qarastyryldy.
Sondaı-aq «2023-2025 jyldarǵa arnalǵan jalpy sıpattaǵy transfertterdiń kólemi týraly» Zańda 2023 jylǵa áleýmettik, ınjenerlik jáne kólik ınfraqurylymy obektilerin kúrdeli jáne ortasha jóndeýge 102,2 mlrd teńge kóleminde qarajat kózdelgen. Osylaısha, 2023 jylǵa arnalǵan bıýdjette «Aýyl – el besigi» jobasy aıasynda 800 aýyldy eldi mekende 1,8 myń jobany iske asyrýǵa 198 mlrd teńge kózdelgen. Bul qarajat TKSh-nyń 222 jobasyn, 421 áleýmettik ınfraqurylym, (onyń ishinde 114 bilim berý, 58 densaýlyq saqtaý, 249 mádenıet jáne sport jobasyn), sondaı-aq 1 168 kólik ınfraqurylymy (aýylishilik joldar) jobasyn iske asyrýǵa múmkindik beredi. Buǵan qosa «Dıplommen – aýylǵa!» jobasy boıynsha 2023 jyly 3,8 myń mamanǵa turǵyn úı satyp alýǵa bıýdjettik kredıt berýge 20 mlrd teńge kózdelgenin de aıta ketkenimiz jón.
Jalpy, aýyldyq jerlerdi damytýdyń keshendi tásili 2027 jylǵa qaraı aýyl turǵyndarynyń ómir súrý sapasy men ál-aýqatyn edáýir arttyrýǵa múmkindik beredi.
Bıýdjettiń shamasyn da eskereıik
Anas BAQQOJAEV:
– Qazaqstannyń zańnamasynda shalǵaı aýyl degen mártebe qarastyrylmaǵan. Tek alys ornalasqan dep bólmesek, shalǵaılyǵyn anyqtaıtyn naqty krıterııleri joq. Basqa memlekettermen shekaralas 65 aýdan bar. Sondaı-aq halyqtyń kóp bóligi 3 500 aýylda turady. Solardan tys eldi mekender bar. Dál qazir bul ózekti máselelerdiń biri bolyp turǵany ras. Ony saqtap qalý úshin qonys aýdarý máselesin durystap qolǵa alý qajet. Qazirgi qolǵa alǵan is-sharalar jetkiliksiz. Osy eldi mekender boıynsha jeke baǵdarlama, shalǵaılyǵyn anyqtap, olarǵa jeke mártebe berip, bıýdjettik qarjylandyrýda basymdyq berilý kerek.
Aýyldardyń degradasııaǵa ushyraýynyń ártúrli sebebi bar. Keı aýyldarda ekologııa adam ómirine tym jaǵymsyz, keı jerde kásipkerlik úshin ekonomıkalyq perspektıva joq, endi birinde ınfraqurylym aqsap tur. Osynyń barlyǵy – jeke-jeke qarastyrylatyn másele. Onyń ústine barlyq eldi mekendi birden qaryq qylýǵa bıýdjettiń shamasy jetpeıdi. Kórpemizge qaraı kósilýge májbúrmiz. Sondyqtan meniń oıymsha, eń aldymen ekonomıkalyq perspektıvalardy anyqtap, «jumys júredi-aý» degen aýyldardyń ınfraqurylymyn rettep, kásipkerligine aıryqsha kómek kórsetýge mindettimiz.
Aýyldy jerlerdi damytýǵa baǵyttalǵan baǵdarlamalardyń nátıjesi nashar dep aıta almaımyn. «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy qolǵa alynǵaly beri qozǵalys bar. Bastysy eldi mekenderde josparǵa engizilgen áleýmettik nysandar salynyp jatyr. Árıne, onyń sany jetkiliksiz. Kóbeıgenin qalaımyz. Biraq qazynamyzdaǵy qarajattyń múmkindigin de umytpaǵan jón. Aýyldy aýmaqtardy damytý týraly tujyrymdama qabyldanǵan edi. Onyń aıasynda qarjylandyrý kólemin ulǵaıtý boıynsha usynys jasadyq. Ázirshe oń jaýap almadyq. Qaı aýyldar eń aldymen damýy kerek degen máselege kelsek, munda jergilikti ákimdikterdiń tájirıbesine súıengenimiz jón shyǵar. Bul baǵytta partııamyzdyń jeke kózqarasy bar. Árıne, sony ustanamyz.
Aýyl men qala ınfraqurylymy esh ýaqytta birdeı bola almaıdy. Árqaısysynyń óz ereksheligi bar. Bastysy bıýdjetten qarajat bólingende aýyldar men qalalar arasyndaǵy proporsııanyń turaqtylyǵy qamtamasyz etilýge tıis. Al bıýdjettiń qala men aýyl arasynda bólinýin josparlaǵan kezde sol eldi mekendegi adam sany eskerilgeni ádilettirek bolady.
«Aýyl amanatynan» úmit zor
Damır EGIZBAEV:
– Aýyldyq jerlerdi damytý maqsatynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi óńirlerdiń Aýyl sharýashylyǵy basqarmalary men áleýmettik kásipkerlik korporasııa qyzmetkerlerine arnalǵan oqytý semınaryn uıymdastyryp keledi. Bul semınarda aýylǵa qatysty baǵdarlamalardy júzege asyrý mehanızmi, quqyqtyq jáne qarjylyq máseleler boıynsha konsýltasııa júrgizildi.
El ishinde «Kómekteskiń kelse, balyq berme, qarmaq ber» degen jaqsy sóz bar. Aýyl turǵyndarynyń turmysyn kóterý, aýyldy jandandyrýǵa berilgen tıimdi qarmaq, bul – Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev usynǵan «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy. Baǵdarlamanyń eń basty maqsaty – qarapaıym aýyl turǵyndaryn kásipke baýlý arqyly turmys-tirshiligin jaqsartý, aýyl sharýashylyǵy kooperatıvterine birigip, bir-birine qoldaý kórsetip, aýyldyq jerde shıkizat óńdeıtin óndiristi damytý. «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy boıynsha aýyl turǵyndaryna 5 jyldan 7 jylǵa deıin ósimi 2,5 paıyz bolatyn shaǵyn nesıe beriledi. Alý sharttary da jeńildetilgen, ıaǵnı kepilge qoıylatyn jyljymaıtyn múlik, menshiktegi jer nemese arnaıy tehnıkany baǵalap, soǵan sáıkes shaǵyn nesıe alýǵa bolady.
Buǵan bir ǵana mysal keltire ketsek, osy baǵdarlama qanatqaqty deńgeıde Jambyl oblysynda 2019 jyldan beri júzege asyrylyp keledi. Osy ýaqyt ishinde oblystyń aýyldyq okrýgteriniń 3,9 myńnan asa kásipkeri jeńildetilgen nesıe aldy. Bıyl beriletin nesıeler sanyn Jambyl oblysy 4 644-ke deıin jetkizýdi kózdep otyr. Baǵdarlamany iske asyrýdyń jarqyn úlgisi – Jýaly aýdanynyń turǵyny 5 mln teńge shaǵyn nesıe alyp, 12 sıyr men jem-shóp satyp aldy. Keıin ol sıyrdyń sanyn taǵy 8 basqa kóbeıtti. Sıyrlar kún saıyn shamamen 180 lıtr sút beredi, kásipker ony jergilikti sút zaýyttaryna tapsyrady.
Sol sııaqty óńirde «Mai co» kompanııasy bar. Onyń ónimderi Jambyl oblysynda ǵana emes, elimizdiń basqa óńirlerinde de suranysqa ıe. Kásipkerler aýyl halqynyń tabysyn arttyrý boıynsha qanatqaqty jobadan bastady. Shaǵyn nesıe alyp, búginde tabıǵı irimshik, maı, qurt jáne ıogýrt óndiredi. Sondaı-aq «Jýaly-2020» kooperatıvin bastapqyda úsh múshe qurdy, búginde onyń quramyna 104 sharýa qojalyǵy men jeke kásipkerler kiredi. Baǵdarlamanyń 4 baǵyty boıynsha olarǵa tehnıka satyp alýǵa qarajat bólindi. Qazir kooperatıv óz múshelerine egin egý jáne egin jınaý kezinde kómektesedi, sonymen qatar jemmen qamtamasyz etedi.
«Aýyl amanaty» baǵdarlamasy aýyldyqtarǵa aýyl sharýashylyǵy salasyn damytýǵa ǵana emes, basqa da baǵyttarǵa nesıe alýǵa múmkindik beredi. Osy aýdanda joba aıasynda 3 mln teńgege jabdyq satyp alý úshin shaǵyn nesıe alyp, kilem óndiretin kishigirim kásiporyn jumys isteıdi. Búgingi tańda kilemge tapsyrystar barlyq óńirden kelip túsip jatyr. Bul mysal – «Aýyl amanaty» baǵdarlamasynyń tek aýyl sharýashylyǵy emes, ózge shaǵyn kásip bastaýǵa úlken qoldaý bolyp otyrǵanynyń aıqyn dáleli.
Sonymen qatar «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy ishki taýar aınalymnyń úlesin arttyrýǵa da óz úlesin qosyp otyr. Mysaly, buryn «Býrnınskıı» sút kompanııasy óz ónimderin ázirleý úshin sútti Qyrǵyz Respýblıkasynan alyp keletin bolsa, qazir Jambyl oblysyndaǵy osy baǵdarlamamen nesıe alyp sharýashylyq júrgizip otyrǵan turǵyndardan satyp alady. Buǵan qosa bul óńirde merziminen buryn shaǵyn nesıeni óteýdi josparlap otyrǵan turǵyndar da bar. Qazir bereshekti adal tólegen jáne «Aýyl amanaty» baǵdarlamasyna qaıtadan qatysýǵa daıyn aýyl turǵyndary úshin shaǵyn nesıe berý kólemin 8 myń AEK-ke deıin ulǵaıtý boıynsha usynystyń qarastyrylyp jatqany – kásipkerler úshin qýantarlyq jańalyq.
Atalǵan baǵdarlama – aýyldy jerdegi halyqty jumyspen qamtý, tabys kózin molaıtý jáne jańa múmkindiktermen qatar óńirlik deńgeıde azyq-túlikpen qamtamasyz etý máselelerin de sheshetin, der kezinde qabyldanǵan ıgi bastama. Bul aýyldardy damytýdyń bir salasy, osyndaı ıgi ister tııanaqty jalǵasa berse, qazaq aýyldardy damı beretini sózsiz.
Ǵylymı saraptaý mańyzdy
Qaırat BODAÝHAN:
– Aýyldyq mekenderdi damytý máselesi eń ózekti kúıinde qalyp otyr. Aýyldy damytýǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamalar qordalanǵan máselelerdi tolyq sheshe alǵan joq. Memleket qarjysynyń jumsalýy men túpki nátıjesi týraly saraptama joqtyń qasy. Aýyldy, ásirese, shekaralyq aımaqtardaǵy eldi mekenderdi saqtap qalý – tek ekonomıkalyq turǵydan emes, memleket qaýipsizdiginiń basty faktory ekeni daýsyz. Aýyldy damytý úshin tirek aýyldardy anyqtaýǵa baılanysty atqarylǵan isterdi qaıta saraptamadan ótkizip, naqty nátıjesi týraly jasalǵan boljamdardy tereń talqylaý qajet. Budan keıin shaǵyn eldi mekenderdegi halyqtyń ýrbanızasııalyq úderiske ushyraýynyń negizgi sebep-saldarlaryn anyqtaý, tirek aýyldardy damytýdyń ekonomıkalyq-áleýmettik baǵyttaryn jan-jaqty saraptaý, aýyldardyń ekonomıkalyq múmkinshilikterin esepteý, ondaǵy bilim alý deńgeıin, halyqtyń kóńil-kúıin, talap-tilekterin anyqtaý úshin ǵylymı túrde zertteýler júrgizilýge tıis. Onyń zerttep, eseptep almaı, shalǵaıdaǵy aýyldardy saqtap qalýymyz qıyn.
Al daǵdarys jaǵdaıynda turǵan aýyldardyń jaǵdaıy rasynda óte kúrdeli. Ondaǵy áleýmettik ınfraqurylymdardy damytýǵa salynatyn memlekettik qarjy qanshalyqty nátıjeli degen saýaldyń jaýabyn tabý úshin joǵarydaǵy atap ótken máselelerdi zerttep saraptaý mańyzdy bolyp otyr. Eń bastysy jol, mektep, balabaqsha, aýrýhana, ınternet júıesi, mádenı-sporttyq keshender sııaqty áleýmettik ınfraqurylymdar negizinde halyqty kóbeıtemiz degen birjaqty pikirler nátıje bermeı otyr.
Al baǵdarlamalarǵa kelsek, biz keıingi jyldary baǵdarlamalar jasaýmen jetken nátıjemiz kóńilden shyqpaǵanyn moıyndasaq ta, túpki sebepterin, ketken qatelikterdi ashyq aıtpaı kelemiz. Bul baǵytta kimnen qate (negizgi moderator bolǵan memlekettik organdar) ketkenin, qandaı jaýapkershilik júktelgenin aıtpaımyz. Qazirgi tańda kabınetten jasalǵan «Baǵdarlamalar» súrleýin ózgertken de joqpyz.
Qazaqstannyń ulanǵaıyr aýmaǵynda arasy birneshe júzdegen shaqyrymǵa sozylatyn shashyrańqy ornalasqan aýyldardyń ınfraqurylymyn damytý óte úlken qarjy talap etetini sózsiz. Alaıda onda halyqtyń údere kóshýi áli toqtaǵan joq. Keıingi jyldary orta deńgeıdegi qalalyq mártebesi bar mekenderdiń ózinde iri qalalarǵa qonystaný jalǵasyp jatyr. Soltústik oblystardyń bir aýdanynyń halqy Túrkistan oblysynyń bir aýylynyń halqymen shamalas. Al sol ońtústiktegi halyq tyǵyz ornalasqan aýyldyq mekenderdiń ınfraqurylymyn da qalalyq deńgeımen salystyrý múmkin emes. Sondyqtan taǵy da úlken ǵylymı negizdegi taldaý, saraptamasyz «bylaı jasaý kerek» dep aıtsaq, ár turǵynnyń pikirlerinen artyqshylyǵy bolmaıdy.
Dóńgelek ústeldi júrgizgen
Baqytbek QADYR,
«Egemen Qazaqstan»