Ortaq álipbı týystyqty tereńdetedi

Túrki halyqtary álipbılerin úı­les­tirý baýyrlas elder arasyndaǵy ynty­maq­tastyqta mańyzdy baǵyttarynyń biri sanalady. Atap aıtqanda, 2021 jy­ly­ Túrki memleketteri uıymy memleket­ bas­shylarynyń VIII sammıtinde qabyl­dan­ǵan «Túrki áleminiń keleshegi – 2040» stra­te­gııalyq qujatynda uıymǵa múshe mem­le­ketter arasyndaǵy baılanysty­ ny­ǵaıta túsý maqsatynda álipbı jáne termınologııa salasynda ortaq ustanym­dar­ǵa qol jetkizý kózdelgen. Sonymen qa­tar Túrki akademııasyn qurý týraly ke­li­simde ortaq álipbı ázirleý akademııa maq­sattarynyń biri retinde kórsetilgen.

Jıyndy qatysýshylarǵa arnaý sózi­men ashqan Túrki akademııasynyń prezı­denti Shahın Mustafaev túrki halyq­ta­ry latyn qarpindegi ortaq álipbıge kó­shý boıynsha osydan 100 jylǵa jýyq ýaqyt buryn Bakýdegi birinshi túr­ko­lo­gııa kongresinde ýaǵdalasyp, áreket ete bastaǵanyn atap ótti. Al 1991 jy­ly­ birqatar túrki memleketteriniń táýel­siz­dik alýymen birge bul bastama qaıta jań­ǵyrdy. Onyń aıtýynsha, ortaq álipbı bir júıeni barsha túrki halyqtaryna tańý­ emes, jalpy ortaq ustanymdarǵa negiz­delgen «álipbı birligine» qol jet­ki­zý. Akademııa basshysy byltyrǵy 26-27 qyr­kúıekte Býrsa qalasynda Ortaq álip­bı­ komıssııasyn qurý týraly sheshim qa­byl­ǵanǵanyn, bul sol komıssııanyń al­ǵash­­qy otyrysy ekenin atap ótti.

О́z kezeginde elimizdiń Syrtqy ister mınıs­triniń orynbasary Qanat Týmysh ortaq álipbı boıynsha bir toqtamǵa kelý Túr­ki memleketteri uıymyna múshe elder Mem­leket basshylarynyń tapsyrmasy eke­nin eske saldy. Sonymen qatar ol túr­ki halyqtarynyń tildik jaqyndyǵyn saq­taýdyń yntymaqtastyqty tereńdete túsý­degi mańyzy zor ekenin málimdedi.

Túrkııa Respýblıkasy Atatúrik atyn­daǵy mádenıet, til jáne tarıh bas­ mekemesiniń basshysy, Túrik tili qoǵamy­ny­ń vıse-prezıdenti Iýksel О́zgen álipbı bir­ligi halyqtarymyzdy burynǵydan da ja­qyndastyra túsetinin aıtty.

Túrik tili qoǵamynyń prezıdenti Os­man­ Mert baǵzy zamanda babalarymyzda ja­zý mádenıetiniń joǵary bolǵanyn, bú­ginde táýelsiz elder retinde sol má­de­nıetti ortaq jalǵastyrý baqytyna ıe bo­lyp otyrǵanymyzdy atap ótti.

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Til saıasaty komıtetiniń tóraǵasy Erbol Tile­shov Qazaqstan tarapynan latyn álip­bıi­ne kóshý boıynsha atqarylyp jatqan ju­mystar týraly baıandap berdi. Sondaı-aq­ týys halyqtar arasyndaǵy tildik ja­qyndyqty saqtaýda ortaq álipbıdiń ma­ńy­zy zor ekenin atap kórsetti.

Budan keıin otyrys taqyryptyq ses­sııalar boıynsha jalǵasty. Birinshi ses­sııa túbi bir týys halyqtar arasynda álipbı birligin qamtamasyz etý jáne mem­lekettik til saıasaty máselelerine arnal­dy.­ Til saıasaty komıtetiniń tóraǵasy Er­bol Tileshov sessııaǵa moderatorlyq etip, Nasımı atyndaǵy Lıngıvıstıka ıns­tı­týtynyń bas dırektory Nadır Mame­dlı (Ázerbaıjan), A.Baıtursynuly atyn­daǵy Til bilimi ınıstýtynyń dırek­to­ry Anar Fazyljan (Qazaqstan), Sh.Aıt­matov atyndaǵy Til jáne ádebıet ıns­tıtýty dırektorynyń orynbasary­ Dı­nara Israılova (Qyrǵyzstan), О́z­bek tili ádebıeti jáne folklory­ ıns­tı­týtynyń ǵalym-hatshysy Gýlom Is­maılov (О́zbekstan), Túrik tili qoǵamy­nyń­ basshysy Osman Mert oı-pikirlerin orta­ǵa saldy.

Ekinshi sessııada Á.Naýaı atyndaǵy О́z­bek tili men ádebıetiniń Tashkent mem­­­­­­­le­­­ke­ttik ýnıversıtetiniń rekto­ry­ Shý­hrat Sırojıddınovtiń modera­tor­­ly­ǵymen qatysýshylar Ortaq túrki álip­bıi komıssııasynyń usynystardy qa­raý erejesin talqylap, taraptardyń pikir­le­rin­ eskere otyryp maquldady.

Úshinshi sessııa barysynda ortaq álip­bı­ ázirleýdiń jol kartasy qarastyryldy. Ko­mıssııa músheleri «Túrki áleminiń kele­she­gi – 2040» strategııalyq qujatynda kóz­del­gen maqsatqa jetý úshin jasalatyn naq­ty qadamdar boıynsha ýaǵdalasty. Bul ses­sııaǵa Atatúrik atyndaǵy Mádenıet, til ­jáne tarıh bas mekemesiniń basshysy, Tú­rik tili qoǵamynyń vıse-prezıdenti Iýk­sel О́zgen jetekshilik etti.

Túrki akademııasynyń basshysy Sha­­­hın Mustafaev júrgizgen tórtinshi ses­sııada otyrystyń qorytyndy qu­­­jat­ta­ry qabyl­dandy. Túrki til­de­­­­­rin­degi álip­bı birli­giniń baýyrlas elderdiń kún tár­ti­bi­n­de turǵan mańyzdy máseleler­­­diń biri eken­digi eskerile otyryp, álipbıin latyn­ grafıkasyna aýystyrǵysy ke­le­tin túr­ki­ memleketterine qoldaý kór­se­tý­ge she­shim­ qabyldandy. Budan bólek qa­jetti da­ıyndyq jumystaryn ja­saı oty­ryp,­ ortaq álipbıge kezeń-ke­zeńi­men jáne kedergisiz kóshýge jáne osy­laı­sha, túrki halyqtarynyń damýy men­ ynty­maq­tastyǵyn nyǵaıta túsýge yq­pal etý ko­mıssııanyń negizgi mindeti re­tinde aıqyndaldy.

Qatysýshylar kezekti otyrysty 2024­­ jyly Baký qalasynda ótkizýge ýaǵ­­dalasty. Komıssııaǵa tóraǵalyq etý Ázer­baı­jan tarapyna berildi.