Mashına jasaý salasy: Jańasha damýǵa baǵdar

Elimizde mashına jasaýdy­ je­del damytý úshin qajetti re­sýrstyq-shıkizattyq baza, teh­nı­ka­lyq jáne óndiristik quzyretter, iri ótkizý naryq­tary (QHR, EAEO), eksportqa ba­ǵyttalǵan kásip­­oryndar bar. Mashına jasaý salasyn tabysty damytýdyń jáne keshendi jospardy iske asyrýdyń mańyzdy da qajetti sharty ‒ sala kásiporyndaryn qar­jy­lan­dyrý, álemdik qun qurý jáne jet­kizý tizbegine ıntegrasııa­laý­men halyqaralyq básekege qabi­lettiligin nyǵaıtý, sondaı-aq saladaǵy ǵylymı-tehnıkalyq áleýetti odan ári damytý.

Búgingi tańda respýb­lı­ka­­myzdyń mashına jasaý salasy shıkizat pen quramdas bólikterden bastalyp, daıyn buıymmen aıaqtalatyn tolyq tizbegi, sondaı-aq ártúrli deńgeıdegi oqshaýly qurastyrý óndirisi bar kásiporyndarmen usynylǵan. 2021 jyly mashına jasaý salasyndaǵy eńbek ónimdiligi bir qyzmetkerge 25,7 myń dollardan keldi. Salanyń negizgi kapıtalyna 65 mıllıard teńgeden asa (150 mıllıon dollar) qarajat salyndy, 245 mıllıon dollardan asa tikeleı sheteldik ınvestısııa tartyldy. Eldiń IJО́ qurylymyndaǵy mashına jasaý salasynyń úlesi 1,5%-ǵa, óńdeý ónerkásibiniń úlesi 11%-ǵa deıin ósti. Biraq otandyq mashına jasaý ónimderi álemdik naryqta jetkilikti túrde usynylmaı otyr (nebári 0,02%). Buǵan qosa mashına jasaý ónimderi óndirisiniń jyl saıynǵy jalpy ósýi aıasynda ımportqa aıtarlyqtaı táýeldilik saqtalýda. Ulttyq statıstıka derekteri boıynsha, elimizdiń barlyq ımportynyń shamamen 40%-yn mashına jasaý ónimderi quraıdy (2021 jyly 41,4 mlrd dollardyń 16,4-i). Mashına jasaýdyń ishki naryǵy otandyq óndirispen nebári 20% qamtamasyz etiledi. Makroóńir deńgeıinde mashına jasaý ónim­de­rin ótkizýdiń eleýli áleýeti bar. Alaıda qazirgi jaǵdaı ne­giz­gi saýda seriktesimiz Reseıge qa­tysty sanksııalarmen, jahandyq jáne óńirlik taýar jet­kizý tizbeginiń buzylýymen, jo­ǵary ınflıasııalyq táýekel­der­­men kúrdelene túsken. Sol sekildi saladaǵy negizgi óndi­ris­tik qorlar jańartýdy qajet etedi. Qazir de jabdyqtar 37-40%­­ dárejesinde tozǵan, ıaǵnı negiz­gi qor­lardyń tehnıkalyq jaı-kúıi kúsheıtilgen baqylaýdy jáne jańǵyrtýdy qajet etedi. Alaıda bul banktik nesıe berýdiń joǵary mólsherlemelerine, kásiporyndardyń qaıta nesıe­le­nýine, kepil bazasynyń bolmaýyna baılanysty qıyndyq keltirýde. Mashınalar men tehnologııalyq jabdyqtardyń fızıkalyq tozýynyń joǵary deńgeıi tehnıkalyq áleýetti tejeıdi. Eski jáne tozǵan tehnıkany jumys kúıinde ustaý shyǵyndardy kóbeıtedi, óndiris tıimdiligin báseńdetedi, daıyn ónimniń birligine ózindik qunyn arttyryp, nátıjesinde otandyq ónimniń naryqqa qabilettiligin tómendetedi. Budan bólek, kásip­oryndar arasyndaǵy jáne salaaralyq kooperasııanyń n­a­shar­­lyǵy, uzaq merzimdi ofteık-sharttar mehanızminiń jet­kiliksiz bólinýi, bilikti kadrlardyń jetispeýshiligi, taǵy basqa kóptegen faktordyń teris áseri bar.

Salany damytýdyń qalyp­tas­­qan ózara baılanysty má­se­lelerin keshiktirmeı jáne ke­shendi túrde sheshý mańyzdy. О́ıt­keni olar tehnologııalyq, teh­nı­kalyq, zańnamalyq, norma­tıv­tik-quqyqtyq, qarjy­lyq­-eko­nomıkalyq, bilim berý, kadr­lyq jáne basqa salalardaǵy máselelerdiń keń aýqymyn qoz­ǵaıdy. Otandyq mashına jasaý ónerkásibiniń odan ári tabys­ty jáne uzaq merzimdi damýyn qamtamasyz etý úshin salanyń áleýetin tolyq kólemde iske asyrýdyń júıeli tásili qajet. Bul eldiń ekonomıkalyq ósimin, tehnologııalyq úderisin arttyryp, áleýmettik damýyna yqpal etedi.

Mashına jasaý salasynyń básekege qabiletin nyǵaı­ta­tyn keshendi jospardy tabys­ty­ ­iske asyrý sala damýyna qýatty serpin berip, elimizdiń turaqty ındýstrııalyq ósýine zor úles qosady. Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi 2024-2028 jyl­darǵa arnap ázirlegen qujat ishki jáne syrtqy naryqta taýardyń jańa túrlerin ıgerý men qoldanystaǵy túrlerin keńeıtý arqyly salanyń turaqty ósýin qamtamasyz etpek. Jospar óndiriske sıfrlyq tehnologııalardy, avtomattandyrýdy, robot tehnıkasyn jáne ónerkásiptik baǵdarlamalaýdy engizý ese­bi­nen ártaraptandyrylǵan jáne tehnologııalyq turǵydan da­my­ǵan ekonomıkany qurý boıynsha ındýstrııalyq saıasatty is jú­zin­de júzege asyrý úshin qolǵa alynǵan.

Osy baǵytta memleket eli­miz­de óndiriletin mashına jasaý­ ónim­deriniń jıyntyǵyn ulǵaı­tý­­ǵa jáne qosylǵan qunyn art­tyrýǵa baǵyttalǵan jeke sektordyń, ásirese shaǵyn jáne orta bıznestiń kásipkerlik bastamalaryna qoldaý kórsetetin bolady. О́sý áleýeti bar shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektilerine basymdyqty qoldaý kórsetý, sondaı-aq ShOB sýbektilerin memlekettik yntalandyrýlarmen qamtýdy arttyrý kózdelýde. Olar úshin qarjylandyrýdyń qoljetimdiligi baǵdarlamalar men memlekettik yntalandyrýlardy keńeıtý jáne neǵurlym maqsatty baǵyttaý, sondaı-aq aınalym qarajatyn tolyqtyrý múmkindigimen nemese somaǵa shekteýsiz ınvestısııalyq maq­sattar úshin arzan qarajatty qamtamasyz etý esebinen ulǵaı­ty­lady. Otandyq óndirý­shi­ler men olardyń ónimderin ishki jáne syrtqy naryqta ilgeri­le­tý boıynsha júıeli jumys ja­l­ǵasady. Sondaı-aq sala men kásiporyndardy damytý­dy yntalandyrýdyń ınstıtý­sıo­naldyq, ınfra­qu­rylymdyq, ekonomıkalyq jáne basqa da túrleri odan ári je­tildiriledi.

Otandyq mashına jasaý­dy­ damytýǵa járdemdesý ın­dýs­­trııa­lyq-ınnovasııalyq jo­­­­­ba­­­lardy izdestirý men iske asy­­­rý, sondaı-aq sarapshylyq qo­ǵam­das­tyqtyń qatysýymen salalyq deńgeıdegi mańyzdy mindetterdi sheshýge­ baǵyttalǵan is-sharalarmen júr­gi­ziletin bolady. Olardyń áleý­mettik-ekonomıkalyq tıim­­diligin eskere otyryp, mem­le­ket­tik yntalandyrýlardy alý úshin jobalardy ashyq ta aı­qyn negizde irikteý kózdeledi. Memleket respýblıkalyq, óńirlik deńgeıde kooperasııa ınstıtýttary qyz­metiniń tıimdiligin arttyrý arqyly júıeli negizde jeke sektormen ózara is-qımyldy kúsheıtý is-sharalaryn qabyldaıdy. Qu­jatta atap ótilgendeı, otan­dyq sala óndirýshilerin yntalandyrý kezinde memlekettik mekemeler men damý ınstıtýttary qyzmetinde barynsha ashyqtyq saıasaty, aqparat erkindigi, memlekettik yntalandyrýlarǵa, jumys jaǵdaılary, qurylymy jáne áleýetti damýy ártúrli sala sektorlarynyń ereksheligin eskere otyryp, qajetti jáne jetkilikti quraldarǵa maqsatty qoljetimdilik qamtamasyz eti­ledi. Sonymen birge salany damytý boıynsha barlyq negizgi sheshim men is-shara josparlaryn memlekettiń, qo­­ǵamnyń jáne ónerkásiptik kásip­oryndardyń strategııalyq múddeleriniń teń­gerimi negizinde ujymdyq túrde qabyldaý maqsat etiledi.

Keshendi jospar 2021 jylmen salystyrǵanda mashına­ jasaý sa­lasyndaǵy jalpy qosylǵan qun­dy 4,5 esege arttyrýǵa negiz­delgen. Básekege qabiletti kásip­oryn­darǵa jaǵdaı jasaý úshin salany damytýdyń negizgi sharttaryn jaqsartý, otandyq ónimdi ishki jáne syrtqy naryqta jyljytý, salanyń basym sektorlaryn damytý syndy mańyzdy mindetterdi sheshý qajet. 2024-2028 jyldarǵa ar­nal­ǵan mashına jasaý salasyn baza­lyq qarjylandyrý jáne yntalandyrý quny 2,3 trln teńgeni quraıdy dep boljanýda. Bul qarajat ekonomıkanyń damýy men memlekettik bıýdjettiń múmkindikterin eskere otyryp, tek mashına jasaýdy damytýǵa jáne tek shaǵyn jáne orta bıznes­ke bólinedi. Bul rette iri kapıtaldy qajet etetin jobalardy qarjylandyrý úkimettiń sheshimimen basqa kózderden túsetin qarajat esebinen júze­ge­ asyrylmaq. Bul qarajat ba­symdyq retinde jumys istep tur­ǵan otandyq óndiristerdi da­mytý men jańadan qurýdy qar­jy­landyrýǵa baǵyttalady.

Keshendi jospardy iske asyrýdyń túpkilikti nátıjesi ‒ 2028 jylǵa qaraı saladaǵy ónimniń naqty kólem ındeksiniń 217,8%-ǵa ósýi, eksporttyń 5,7 mlrd dollarǵa deıin ulǵaıýy, eńbek ónimdiliginiń 191,7%-ǵa artýy, salanyń negizgi kapıtalyna ınvestısııanyń naqty kólem ındeksiniń 153,5%-ǵa ósýi bolmaq.