Ushqysh bolý ońaı ma?

Avıasııadaǵy maman tapshylyǵy

Jaqynda ótken Úkimet otyrysynda azamattyq avıasııany damytý jaıy qaraldy. Onda ındýstrııa jáne ınf­raqurylymdyq damý mınıstri Marat Qarabaev ishki naryqtaǵy avtıao­tyn­nyń tapshylyǵyna baılanysty áýe kom­panııalary jańa halyqaralyq reısterdi ashý jóninde suranysty qanaǵattandyrýǵa qaýqarsyz bolyp otyrǵanyn aıtty. Sonymen qatar bilikti mamandardyń tapshylyǵy jáne áýe kóligi ınfraqurylymyna qatysty birneshe másele salany órkendetýge kedergi keltiretinin bildik. Marat Qarabaevtyń aıtýynsha, búginde azamattyq avıasııada 20 myńǵa jýyq adam eńbek etedi. Biraq, 2025 jylǵa qaraı avıasııa salasynyń mamandaryna suranys eselep artýy ábden múmkin degen boljam bar.

«Qajetti maman tapshylyǵy máse­le­sin­ sheshý men stýdentterimizdiń eńbek nary­ǵyndaǵy básekege qabilettiligin art­tyrý úshin Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstr­ligimen birlesip, eýropalyq standarttarǵa kóshý arqyly azamattyq avıasııa salasyna kadr daıarlaý júıe­sin túbegeıli reformalap, oqý úderisin IKAO-nyń ozyq standarttaryna saı jolǵa qoıý máselesi qarastyrylyp keledi», deıdi M.Qarabaev.

Joǵaryda eldiń avıasııa salasynda 20 myńǵa jýyq adam eńbek etetinin aıttyq. Onyń ishinde ushqysh, ınjener, menedjer taǵysyn taǵy mamandardy qosqanda úlkendi-kishili 107 mekemede jumys isteıdi eken. Salada 53 áýe kompanııasy qyzmet kórsetedi. Onyń 8-i kúndelikti jolaýshy tasymalyna aralasady. Basqasy aýyl sharýashylyǵyn, maýsymǵa qaraı ushatyn charterlik reısti jandandyrsa, bul qatarǵa VIP jolaýshy tasıtyn kompanııany da qosamyz. Elde 25 áýejaı bar. Onyń jeteýi – jergilikti shaǵyn aeroport. Almaty, Aqtóbede avıajóndeý zaýyty burynnan jumys isteıdi. Sosyn, aeronavıgasııa, ıaǵnı áýe qatynasyn baqylaıtyn kompanııanyń da mamandaryn esepke qosamyz.

Avıa­sııa­ǵa maman daıarlaıtyn Orta­lyq­ Azııa­da­ǵy Azamattyq avıasııa akademııasy – Almatyda. Akademııa ujymy qazir joǵa­ry jáne orta bilimdi mamandardy da oqytady. Keńes ókimeti tusyn­da avıasııa salasynda 6 joǵary oqý orny bolǵan. Aqtóbedegi ýchılıshede ushqyshtar daıarlaǵan. Egemendik alǵannan keıin, 1995 jyly Azamattyq avıasııa akademııasy qurylyp, 2000 jyly birinshi túlekterin shyǵardy. Sodan berige deıingi aralyqty eseptesek, akademııa 23 jylda 7000 túlek daıarlapty. Olardyń shamamen 80%-y avıasııa salasynda eńbek etip júr. Biraq qazir salada 20 myń jumysshy eńbek etetinin eskersek, salystyrmaly túrde bilikti maman az ekenin baıqaımyz. Bul – Avıasııadaǵy mamandardyń orta jasy 50-den asatyny týraly derekti rastaıdy. Qysqasy, kadr­lar qartaıyp barady. Buryn Azamattyq avıasııa komıtetiniń maman­dary áýe kompanııalarynyń jáne saladaǵy basqa da mekemelerdiń jumysyn tyńǵylyqty tekserip, ózderi qadaǵalasa, qazir bul mindet basqa mekemege júktelgen. Komıtet úkimet pen avıasııa arasynda baılanys ornatyp, saladaǵy saıasatty júzege asyrady. Biz avıasııa salasyna maman daıarlaý isindegi ózekti máselerdi Azamattyq avıasııa akademııasynyń rektory Beken Seıdahmetovten surap bildik.

– Elimiz órkendep keledi. Muny san saladaǵy jetistikterge qarap ań­ǵa­rý qıyn emes. Áýe kompanııalary­ d­a halyqaralyq talaptardy baryn­sha­ saqtap otyr. Eldegi iri «Air Astana», «SCAT» áýe kompanııa­lary jolaý­shy­­larǵa zamanaýı Boeing, Airbus ushaq­ta­rymen qyzmet kórsetýde. Biz IKAO (Chıkago konvensııasy) dep atalatyn Halyq­aralyq Azamattyq avıasııa uıy­my­­nyń talaptaryna saı jumys isteýimiz kerek. Elimiz 1992 jyly atalǵan uıymǵa qosyl­dy. Sondyqtan áýe qaýipsizdigine komı­tet, úkimet jaýapty. IKAO-nyń 19 baǵyt boıynsha qujaty bar. Birinshi baǵyt­tyń ózinde 100 standart, 650 qujat­qa sáıkestik qaralady. Munda avıa­sııa salasyna maman daıarlaý, oqý orta­lyǵyna qoıylatyn talaptar, bilim berý­ júıesi túgel qamtylǵan. Osy talap­tar­ Áýe keńistigin paıdalaný jáne avıa­sııa­ qyzmeti týraly zańda jazylǵan. Zań da halyqaralyq talap­tar­ǵa oraılastyrylyp, jańartylyp ja­tyr. Áýe kompanııalary halyqaralyq talap­tardy mindetti túrde saqtaıdy. Sol úshin de biz oqý baǵdarlamalaryn baryn­sha jetildirip jatyrmyz. Osy baǵyt­ta alǵa qoıǵan jos­parymyz kóp. Ma­q­satymyz – avıasııa salasynyń úz­dik­­ tájirıbelerin engizip, sáıkesinshe sa­­pa­ly maman daıarlaý, – deıdi B. Seıdah­me­tov.

Áýe qatynasy halyqaralyq talapqa saı bolýǵa tıis

Eldiń avıasııa salasy IKAO-nyń talabyna saı 82% jumys istep otyr degen maǵlumat bar. Atalǵan halyqaralyq uıym áýe kompanııalaryn, ushqyshtardy, aeronavıgasııany, aeroporttardy bárin-bárin bólek qadaǵalaıdy. Munyń bir baǵyty halyqaralyq talapqa saı maman daıarlaýǵa qatysty. Kadr daıarlaýǵa baılanysty 90 suraq bolsa, onyń naqty 20-sy akademııanyń jumysyna qaraıdy. Demek osy talaptyń júıeli oryndalýyna da el úkimeti nazar aýdarady.

– Búginde biz IKAO-nyń ózimizge júk­telgen talabyna saı maman daıarlaýy­myz qajet. Atalǵan uıymǵa 192 memle­ket­ qaraıdy. Sonyń ishinde biz de áýe qa­ty­nasyn Eýropa standarttaryna saı úılestirmesek bolmaıdy. Biz 2016 jyldan beri osy talapqa saı bolýymyz kerek dep mejeli mindet qoıdyq. Bizdegi áýe kompanııalar Eýropa talabyna saı jumys isteıdi. Bul degenińiz biz de akademııa túlekterin halyqaralyq talapqa saı daıarlaýymyz kerek degendi uqtyrady. Endi akademııa ne istep jatyr, degen suraqqa toqtalaıyq. Bizdiń qujattarymyz, oqýlyqtarymyz Eýropa tájirı­besinen alynǵan. Stýdentterdi talap­­qa saı oqytamyz. Biraq «Air Astana»­ áýe kompanııasy ushqyshtardy daıar­­­­laý úshin sol Eýropa odaǵynyń aýdı­­­tyna ótý týraly talap qoıady. Al oǵan ótý­ge birinshi ýaqyt, ekinshi qarajat kerek, – deıdi akademııa rektory.

Osy másele keshe nemese búgin týyn­da­maǵany belgili. Mysaly, 2012 jyly eli­miz Eýropa talabyna sáıkes maman daıar­laý kerek dep alǵa úlken maqsat qoı­dy. Sodan oqý ornynyń basshylyǵy 2015 jyly akademııanyń materıaldyq-tehnı­­ka­lyq bazasyn jańǵyrtýǵa Úki­met­­ten 3,5 mlrd teńge qarajat sura­­ǵan. Kóp uza­maı akademııanyń joǵyn túgen­deý­ge 1,7 mlrd teńge qarjy bólingen. Oǵan oqý-jattyǵýǵa arnalǵan 7 ushaq aly­nypty.­ Onyń altaýy – bir motorly, bireýi – eki motorly ushaq bolsa, osyǵan qosa Boeing, Airbus jattyǵý trenajerleri de bar. Endi araǵa 7 jyl salyp osy máse­le qaıta qaýzalyp otyr. Sebebi bú­gin­gi daıarlaǵan ushqyshtardy «Air Astana», «SCAT» áýe kompanııalary moıyn­damaıdy. Ol úshin akademııa Eýro­pa­nyń ushý qaýipsizdik aýdıtin ótip, sertıfıkat alýy kerek. Negizi, akade­mııa basshylyǵy osy máseleni 2019 jyldan qaıta qozǵaǵan. Tipti sol jyly akademııanyń damý baǵdarlamasy bekitil­gen. Halyqaralyq talaptardy oryn­daý jaıyn akademııanyń dırektor­lar­ keńesi, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstr­ligi de qoldap otyr eken. Endi akade­mııa basshylyǵy Úkimetten osy talap­ty oryndaýǵa 4 mlrd teńgege jýyq qarajat surap otyr. Osyǵan qosa akade­mııa­nyń ózi de 640 mıllıon teńge qarjy qaras­tyrýǵa nıetti. Sebebi aýdıt­ten ótý úshin akademııaǵa sheteldik kompanııa járdemdesýi qajet. Qazir osy boıynsha kelisimder júrgizilip jatqan kórinedi. Iаǵnı bir sheteldik kompanııa akademııany aýdıt ótýge 2025 jylǵa deıin daıyndaıdy. Endi akademııa surap otyrǵan qarjy qaıda jumsalady degen suraq týady. Túlekterdiń biliktiligi halyqaralyq talaptarǵa saı bolýy úshin akademııaǵa kemi ınstrýmentaldy úsh ushaq kerek eken. Akademııanyń balansyndaǵy qazirgi ushaqty tizgindegen ushqysh­tar vızýaldy, ıaǵnı tóńirektegi jaǵ­daıdy kózben baqylap ushady. Al áýe kompanııalaryna kúndiz de, túnde de ushatyn ushqyshtar kerek. Ony eki­niń­-biri ońaılyqpen basqara almaıdy. Túlekterdi osy ushaqty basqarýǵa mashyq­tandyratyn oqý-jattyǵý ushaq­ta­ry­ bar. Akademııanyń surap otyrǵany – osy. Sosyn, akademııaǵa aerodrom qajet. О́ıt­keni qazir ushqyshtar ushý praktıkasyn Tarazda baryp ótkizip, sonda da­ıyndalyp júr.

Ekiniń biri ushqysh bola almaıdy

 Avıasııa akademııasynyń oqytýshy­la­ry­ aerodromǵa birinshi barǵan túlekterdi 40 saǵat úıretedi. Ushaq basqarýǵa qabileti bar jastyń áleýeti 20 saǵat ushqannan keıin-aq belgili bolady eken. Ushqysh bolý­ǵa umtylatyn jastar kóp. Onyń ishin­­de joǵary jalaqyny kózdep nemese mamandyqtyń bedeline qarap keletinder de barshylyq. Biraq akademııa ushqyshtardyń sapasyn arttyrý úshin byltyr ushqysh bolýdy kózdegen jastardyń ishinen Ulttyq biryńǵaı testileýden 100-den joǵary ball jıǵan túlekterdi qabyldaǵan. Olar testileýde fızıka-matematıka baǵytyn tańdaýǵa tıis. Sonymen qatar aǵylshyn tilin jaqsy bilip, medısınalyq komıssııadan da súrinbeı ótýi kerek. Osy eki ótkelden asa almaı, orta jolda qalǵandar da joq emes. Iаǵnı Avıasııa akademııasyna ekiniń biri oqýǵa túse almaıdy. Árıne, alǵashynda akademııa úlgerimi jaqsy balalardy tańdaıdy. Ári qaraı aǵylshyn tilin jetik bilmeıtin stýdentterge aǵylshyndy tereńirek oqytady. О́ıtkeni stýdentter 3 jáne 4-kýrsqa ótken­de mamandyǵyna tikeleı qatysty sabaq­ta­r­dy tek aǵylshyn tilinde oqıdy. Bul – IKAO talaptarynyń bir tarmaǵynda jazylǵan. Byltyr akademııa úzdik oqıtyn 5 stýdentke Lıtvada oqýǵa joldama bergen. Endi bıyl 2-kýrsta oqıtyn 60 balanyń ishinen 10 stýdentti iriktep, sonda jiberýdi kózdep otyr. Shetelge barýǵa nıetti ári aǵylshyn tilin jetik bile­tin jastar jetkilikti, árıne. Onda ushý prak­tıkasynyń shyǵynyna Úkimet járdem­deskenimen stýdent jatyn orynǵa, as-sýyna 2 jylda kemi 10 mln teńge jumsap úlgeredi. Buǵan barlyq ata-ananyń jaǵdaıy kele bermeıtini taǵy bar. Mınıstr Saıasat Nurbek te stýdent­terdi shetelde oqytý týraly usynysty qoldap otyr. Ázirge akademııa qajetti sertıfıkatyn alǵansha, stýdent­ter­di shetelde daıarlap, «Air Astana», «SCAT» áýe kompanııalaryna Eýropa stan­dartyna saı jastardy joldaıdy. Elde avıasııaǵa maman daıarlaıtyn basqa oqý orny bolmaǵan soń «SCAT» áýe kom­panııasy akademııanyń túlekterin ishi­na­ra jumysqa shaqyrady. Alaıda áýe kom­panııasy akademııa túlegin jumysqa qabyl­daǵan kúnniń ózinde qosymsha taǵy shetelde oqytýǵa májbúr. Sebebin aıt­tyq­, akademııanyń sertıfıkaty eldiń avıa­sııa salasynda moıyndalǵanymen, Eýro­pa­nyń talaptaryna saı kelmeı tur.

Kórshi elderdiń ushqyshtary qaıda oqıdy?

Geosaıası ahýalǵa baılanysty avıasııada Reseı Federasııasynyń Eýropaǵa joly jabyldy. Al osyǵan deıin Qyr­ǵyzstan, О́zbekstan, Tájikstan, Túrik­men­stan elderiniń ushqyshtary sol Reseı­de daıarlanyp kelgen. Reseıdiń jol­dary jabyq bolǵan soń atalǵan elder avıasııada bizge bet bura bastaǵan táriz­di. Negizi Reseı de buryn biz sekil­di ­ushqyshtardy áýeli ózinde daıarlap, keıin shetelde oqytyp alatyn. Aka­demııa basshylyǵy nege jantalasyp 2025 jylǵa deıin Eýropa standar­tyna kóshýge bekinip otyr? Sebebi ha­lyqaralyq talapqa saı maman daıar­laý arqyly avıasııa sala­sy­nyń bar­lyq baǵytta joly ashylady. Sonyń negiz­gilerin aıtar bolsaq, birinshiden, elge qajet ushqyshtardy daıarlap, ma­man tapshylyǵynyń aldyn alady. Ekinshiden, kórshiles elderge maman­ daıar­laý­ máselesi de eptep jolǵa qoıylǵaly tur. Qarap otyrsaq, keleshekte avıasııa aka­demııasy elge ǵana emes kórshiles mem­leketterge de maman daıarlaıtyn úlken ortalyqqa aınalýy ábden múmkin. О́ıt­keni qazirdiń ózinde akademııada shetelden 30 bala oqyp jatyr. Olaryń arasynda Qyrǵyzstan, Reseı, Qytaı, Moń­ǵolııadan kelgen jastar bar. Bıyl shetel­den 200 orynǵa usynys túsipti. Aka­demııa basshylyǵy keleshekte oqý orta­lyqtaryn jańartyp, jataqhana máse­lesin de qarastyrýdy oılastyryp otyr. Munyń barlyǵy akademııanyń alǵa­ qoıǵan josparlarynda qamtylǵan. Bıyl­ akademııanyń aqyly qyzmetterin 40%-ǵa­ jetkizýdi kózdep otyrǵany osydan.

Byltyr akademııa túlekteriniń 86%-y­­­ ju­mysqa ornalasqan. Al oqý or­nyn­­­da qazir bilim alyp jatqan 1 400 stý­dent­tiń jartysy – Almaty qalasy men oblys jastary. Onyń ústine aımaq­tar­dan kelgen stýdentter de áýelden Al­matyda qalýdy josparlaıtyny bar. Avıasııa salasynda aımaqtaǵy áýe­jaılar akademııanyń túlekterine usy­nys tastap, jumysqa shaqyrýdan qash­paıdy. Mundaıda túlekterdiń sha­ǵyn áýejaılarda jalaqynyń da tó­me­nirek bolatynyn eskerip, qoldan kel­se iri qalada qalýdy oılaıtyny da – zań­dylyq. Mysaly, byltyr akademııa basshylyǵy Aqtóbeden kelgen 20 stýdentti dıp­lo­myn qolǵa alǵan soń óz ólke­sine jol­daý­dy oılastyrǵanymen, olardyń 16-sy­ mamandyǵy boıynsha Almatyǵa jumysqa ornalasyp úlgeripti. Naq sol kezde jumys tappaǵan 4 stýdent te óńirge qaıtýǵa qulyqty emes. Mundaı jaǵdaılardyń aldyn alý úshin akademııa áýejaılarmen kelisimshartqa otyrýdy kózdep otyr. Iаǵnı avıasııa akademııasy da túlekter meılinshe óz aımaqtaryna baryp, sondaǵy áýejaılardyń áleýetin arttyrsa deıdi. Árıne, avıasııa salasynda tek ushqyshtar ǵana bolmaıdy. Sondyqtan akademııa 11 baǵytta maman daıarlaıdy. Ushaq, tikushaq basqaratyn ushqyshtardan bastap, dıspetcher, ınjener, avıasııa qaýipsizdigi, aeroport isi syndy ózge de mamandyqtar bar. Sol sekildi akademııa keleshekte avıa­sııa salasynyń zańgerlerin, avıasııa qaýipsizdigin qamtamasyz etetin IT tehnologııalardy meńgergen jastardy da daıarlaý máselesin oılastyryp otyr.

Avıasııa akademııasy bıylǵy túlek­ter­ge kóbirek múmkindik berýdi oılap, shek­ti baldy 85 dep belgilepti. Biraq bul oqý ornynyń stýdentterge qoıyp otyr­ǵan talaby jeńil deýge kelmeıdi. Nege desek, akademııa basshylyǵy stýdent­terdiń kem degende 70%-y oqýdy támam­dap dıp­lom alsa, munyń ózin táýir kór­setkish dep sanaıdy. Avıasııaǵa bilikti mamandar qajet. Al bilikti mamandar qymbat turady. Mysaly, «Air Astana» áýe kompanııasynda ushqyshtar orta eseppen 2-4 mln teńge kóleminde jalaqy alady. Osyǵan qaramastan, eldiń avıa­sııa salasynda sheteldik ushqyshtar barshylyq. Jýyrda áleýmettik jelide keıbir iri áýe kompanııalarynyń menedjer, basshylary sheteldikter degen habar tarady. Sonda elde avıasııa salasyn urshyqsha ıirip áketetin mamandar joq bolǵany ma? Avıasııaǵa áli de bolsa bilikti, tájirıbeli ári basqarýshylyq qabileti joǵary jas­tar kóptep kelýi kerek. Bul másele – Aza­­mat­tyq avıa­sııa akademııasynyń materıal­dyq­-tehnıkalyq bazany jańartý týraly jos­pardy qalaı oryndaıtynyna da baıla­nys­ty bolyp tur.