Mindet – halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý

Kez kelgen apattyń aldyn alý kerek

Úkimet otyrysynda kún tártibinen tys Abaı oblysyndaǵy iri tabıǵı órtke qatysty ahýal arnaıy qaraldy. «Jaǵdaıdy durys baǵalap, kez kelgen apattyń aldyn alýǵa barlyq kúsh-jigerdi jumsaý kerek», dedi Álıhan Smaıylov.

Úkimet basshysy órt jedel órship, birqatar eldi mekenge qaýip tóngenin atap ótti. Osyǵan baılanysty turǵyndar kóshirilip, Semeıde jergilikti deńgeıde tótenshe jaǵdaı rejimi engizildi.

«Úılestirý shtabynyń otyrystary únemi ótkizilip turdy. О́kinishke qaraı, adamdar qaza tapty. 14 adamnan aıy­rylyp qaldyq. Úkimet atynan qaza tapqandardyń týystary men jaqyn­daryna kóńil aıtamyn. Úkimet pen ákimdik tarapynan qaza tapqandardyń otbasylaryna qajetti kómek kórsetiletin bolady», dedi Á.Smaıylov.

Otyrysqa qatysýshylar órtten qaza tapqandardy bir mınýt únsizdikpen eske aldy.

 Premer-mınıstr Memleket basshy­­synyń tapsyrmasyn oryndaý maq­satynda qaza bolǵandardyń otbasylaryna kelesi qoldaý is-sharalary kórsetiletinin aıtty:

«Qazaqstan halqyna» qorynan 7 mln teńgeden, sondaı-aq kámeletke tolmaǵan árbir balaǵa 2 mln teńgeden; Otbasynyń eńbekke jaramsyz barlyq múshesine (kámeletke tolmaǵan balalarǵa) respýblıkalyq bıýdjetten asyraýshysynan aıyrylý boıynsha járdemaqy; Otbasynyń eńbekke jaramsyz barlyq múshesine Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan asyraýshysynan aıy­rylý boıynsha birjolǵy áleýmettik tólemaqy; Qajetti jıhazben jabdyqtalǵan turǵyn úımen qamtamasyz etý; BJZQ-dan jerleýge arnalǵan birjolǵy tólem.

Sondaı-aq nesıelerdi esepten shyǵa­rý úshin qaza bolǵan adamdar men olardyń otbasylarynyń nesıelik júk­temesi anyqtalady. Oǵan qosa qaza tapqan­dardyń otbasylary men zardap shekkenderge qoldaý kórsetýge arnalǵan qor quryldy.

Abaı oblysynyń ákimi Nurlan Uranhaevtyń aıtýynsha, búgingi tańda órttiń jalpy aýdany shamamen 60 myń gektardy quraıdy, 43 myń gektary – belsendi núkteler. Eldi mekenderge qaýip tónip turǵan joq. О́rtti sóndirý jumystary úsh baǵytta júrip jatyr: shyǵys baǵytta – órtti toqtatý úshin aýyr tehnıkamen orman kesilip, qal­ǵan eki baǵyt boıynsha – jetý qıyn jer­lerde órt tikushaqpen són­dirilip jatyr. Jalpy, órtti joıýǵa 1 532 adam, 321 tehnıka jáne 14 tikushaq ju­myl­dyryldy. Úsh úı jáne eki tehnıka órtenip ketti. Gazdan ýlanǵan eki orman qyzmetkeri saýyǵyp keledi. Ýspen or­man sharýashylyǵynyń qaza bolǵan 14 qyz­metkeriniń otbasylaryna kómek kórsetý boıynsha jumys júrgizilip jatyr.

«Dalada nemese ormanda órt shyqqanda birinshi kúni, alǵashqy saǵattarda tıisti qadamdardy qabyldaý óte mańyzdy. Mundaıda jaǵdaıdy durys baǵalap, kez kelgen apattyń aldyn alýǵa barlyq kúsh-jigerdi jumsaý kerek», dedi Úkimet basshysy.

Premer-mınıstr eldiń ulttyq park­teri men orman sharýashylyqtaryn órtti erte anyqtaý jáne monıtorıng júıe­­lerimen jaraqtandyrý jóninde is-shara­lar qabyldaýdy, sondaı-aq memlekettik or­­gan­­dardyń tabıǵı órtke qarsy áreket etý algorıtmin qaıta qaraýdy tapsyrdy.

 

Esep halyq turmysynan alynsa ıgi

Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov esepti kezeńde respýblıka ekonomıkasy 4,5%-ǵa óskenin baıandady. Atap aıtqanda, naqty sektordaǵy ósim – 3,6%-dy, qyzmet kórsetý salasynda 4,9%-dy qurady. Barlyq negizgi sala oń dınamıka kórsetti. Bul rette eń jaqsy kórsetkishter qurylys (+12,1%), saýda (+10,2%), sondaı-aq aqparat pen baılanys (+9,1%) salalaryna tıesili boldy.

Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestı­sııanyń ósý qarqyny 17,2%-dy qurady. Olardyń aǵyny kólik jáne qoımalaý salalarynda – 56%-ǵa, aýyl sharýashylyǵynda – 31%-ǵa, ónerkásipte – 15,7%-ǵa, sondaı-aq jyljymaıtyn múlik operasııalarynda 3%-ǵa ósti.

Aldyn ala qorytyndylar boıynsha qańtar-sáýir aılarynda syrtqy saýda aınalymy 11,1%-ǵa artyp, 44,4 mlrd dollardy qurady. Eksport 25,5 mlrd dollardy qurady, onyń ishinde óńdelgen taýarlar eksporty 7,5%-ǵa ósip, 8 mlrd dollarǵa jetken. Taýarlar ımporty 18,9 mlrd dollarǵa jetti. Jalpy alǵanda, respýblıkanyń oń saýda balansy 6,6 mlrd dollardy qurady.

Premer-mınıstrdiń orynbasary – Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaev atap ótkendeı, bes aı ishinde memlekettik bıýdjetke 8 trln teńgeden asa kiris túsken. Sóıtip, jospar 103% oryndalypty. Onyń ishinde respýblıkalyq bıýdjet – 5,4 trln teńgege (93,8%), jergilikti bıýdjetter – 2,6 trln teńgege (128,9%) tolyqtyryldy. Barlyq óńirde derlik tabys josparlary oıdaǵydaı qorytyndylandy. Sonymen qatar memlekettik bıýdjet shyǵystary 98,5%-ǵa, respýblıkalyq bıýdjet shyǵystary 98,8%-ǵa, jergilikti bıýdjetterdiń shyǵystary 98,9%-ǵa oryndaldy.

Premer-mınıstr bes aıdyń qory­tyn­­dysy boıynsha óńdeý ónerkásibi sala­­lary respýblıka ekonomıkasynyń ósýi­ne negizgi úlesti qosyp otyrǵanyn aıtyp ótti. Onda mashına jasaýda – 32%, onyń ishinde avtomobıl jasaýda – 41%, son­daı-aq jeńil ónerkásipte 31% ósý dınamıkasy tirkeldi.

Qurylys salasy 12,1%-ǵa, qyzmet kór­setý sektory 4,9%-ǵa, aýyl sharýashy­lyǵy 3,5%-ǵa ósti. Daıyn metall buıym­darynyń óndirisi – 11%-ǵa, plastmassa buıymdary – 7,7%-ǵa, tamaq ónimderin shyǵarý – 6,5%-ǵa, mıneraldy ónim shyǵarý 4,1%-ǵa artty.

 Jalpy esepti kezeńde barlyq negizgi makrokórsetkishterdiń ósimi Abaı, Aq­mola, Batys Qazaqstan, Qostanaı, Pav­lo­dar, Soltústik Qazaqstan, Ulytaý oblys­tary men Almaty qalasynda tirkeldi. Eń tómen kórsetkishter Atyraý jáne Almaty oblystarynda eken.

Úkimet basshysy halyqaralyq qarjy ıns­tıtýttary álemdik ekonomıkanyń ósý bol­jamdaryn 2 esege jýyq azaıtqanyn aıtty.

«Alaıda syrtqy faktorlarǵa qara­mastan, biz makroekonomıkalyq turaq­tylyqty saqtap qana qoımaı, ekono­mıkanyń ósý qarqynyn qamtamasyz etýi­miz kerek. Bazalyq salalardy sapa­ly damytýǵa barynsha kóńil bólip, eńbek kiristeriniń ósýi, sapaly jumys oryn­da­ryn qurý esebinen azamattardyń ál-aýqa­tyn arttyrý jóninde belsendi is-shara­lar qa­byldanýǵa tıis», dedi Álıhan Smaıylov.

Bul rette Premer-mınıstr qarjylyq tártipti kúsheıtý mańyzdy ekenin atap ótti. О́ıtkeni baǵdarlamalardyń birqatar ákimshileri bıýdjet qarajatyn ıgermegen. Osyǵan baılanysty eń úlken áleýmettik-ekonomıkalyq nátıjege qol jetkizý úshin bıýdjet parametrleriniń saqtalýyn, qarajattyń tıimdi bólinýin qamtamasyz etý qajet.

«Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýa­shy­lyq ınfraqurylymyn jóndeý jáne rekonstrýksııalaý boıynsha josparlan­ǵan ınvestısııalyq is-sharalardyń oryndalýy erekshe baqylaýda bolýǵa tıis. Áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń barlyq josparlanǵan kórsetkishine qol jetkizý kerek», dep qorytyndylady sózin Álıhan Smaıylov.

 

Mal kóbeıse – el rızyǵy

Elimiz mal sharýashylyǵy salasy­nyń birqatar ónimi boıynsha ımport­qa táýeldilikti aıtarlyqtaı tómendet­ti. Bul jóninde Úkimet otyrysynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Erbol Qarashókeev aıtty. Sala basshysy qazirgi ýaqytta respýblıkanyń AО́K jalpy óniminiń shamamen 40%-y mal sharýashylyǵynyń úlesine tıesili ekenin baıandady. Taldaý nátıjeleri salanyń turaqty qarqynmen damyp kele jatqanyn kórsetip otyr. Maldyń barlyq túri turaqty ósýde. 2022 jyldyń ózinde iri qara mal sany – 4,2%-ǵa, qoı – 4,8%-ǵa, jylqy – 10,5%-ǵa, túıe – 6,5%-ǵa, qus sany 4%-ǵa ósti.

Sonymen birge mal sharýashylyǵyn damytýdyń sapalyq kórsetkishteri de ósýde. Atap aıtqanda, saýylǵan sút mólsheri 4,7%-ǵa, sondaı-aq soıylǵan qoı salmaǵy 8,6%-ǵa, taýyqtardyń jumyrtqa ákelý kórsetkishi 17,2%-ǵa ósti. Jalpy, 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha mal sharýashylyǵy ónimderin óndirý kólemi 0,9%-ǵa, al osy jyldyń 5 aıynda 3,6%-ǵa ulǵaıdy.

Qazirgi memlekettik qoldaý is-shara­lary mal sharýashylyǵy salasynyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn saqtaýǵa múmkindik berdi. О́tken jyly ınves­tısııa kólemi 67%-ǵa artyp, 117,5 mlrd teńgege jetken. Barlyǵy 102 ınves­tısııalyq joba júzege asyryldy. Atap aıtqanda, ınvestısııalardyń eń kóp kólemi taýarly-sút fermalarynyń qury­lysyna salynǵan. Máselen, 2022 jyly qýaty 52,4 myń tonnany quraıtyn 36 taýarly-sút fermasy iske qosyldy. Sonymen qatar jalpy qýaty jylyna 41,9 myń tonna qus etin quraıtyn 7 qus fabrıkasy paıdalanýǵa berildi.

Bıyl Soltústik Qazaqstan oblysynyń tájirıbesi boıynsha iri ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýǵa respýblıkalyq bıýdjetten 100 mlrd teńge bólindi. Nátı­jesinde, óndiristik qýaty jylyna 373 myń tonna sútti quraıtyn 65 taýarly-sút fermasyn qurý josparlanyp otyr, bul respýblıkanyń ımportqa táýeldiligin 39%-dan 11%-ǵa deıin tómendetýge múmkindik beredi.

Memleket basshysynyń tapsyrmalary aıasynda mal sharýashylyǵyn sýbsıdııalaý tetigin odan ári jetildirý bo­ıynsha jumystar júrgizildi. Baqylaýshy organdardyń eskertýleri nazarǵa alynyp, sýbsıdııalaý qaǵıdalarynan sybaılas jemqorlyq táýekelderi bar normalar alyp tastaldy. Sonymen qatar veterınarııa júıesin reformalaý jumystary júrgizilip jatyr.

О́ńirlerde mal sharýashylyǵyn damytý týraly Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Narıman Tóreǵalıev, Túrkistan oblysynyń ákimi Darhan Satybaldy, Pavlodar oblysynyń ákimi Asaıyn Baıhanov baıandama jasady.

Premer-mınıstr mal sharýashylyǵy elimiz úshin aýyl sharýashylyǵynyń negizgi jáne dástúrli salalarynyń biri ekenin atap ótti. Sondyqtan memleket tarapynan salaǵa eleýli túrde qoldaý kór­setilip keledi. Atap aıtqanda, mal basyn jáne mal sharýashylyǵy ónimderin ulǵaıtý úshin bıyl 108 mlrd teńge bólinip otyr.

«Bul is-sharalar mal basy men qus sanynyń ósýine, mal sharýashylyǵy ónim­­deriniń óndirisine oń áserin tıgizedi. Nátıjesinde, ótken jyldyń qorytyn­dysy boıynsha osy salaǵa quıylǵan ınvestısııalar kólemi 67%-ǵa ósti», dedi Álıhan Smaıylov.

Úkimet basshysynyń aıtýynsha, mal sharýashylyǵy salasynyń áleýmettik mańyzy bar birqatar ónimi boıynsha ımportqa táýeldilik aıtarlyqtaı tómendedi. Máselen, ımport sút óndirisi boıynsha 45%-dan 39%-ǵa deıin, qus etiniń óndirisi boıynsha 51%-dan 32%-ǵa deıin tómendedi.

Oǵan qosa mal sharýashylyǵy ónimin­degi otandyq óndiristiń úlesin arttyryp, azyq-túlik qaýipsizdigin qamta­masyz etý úshin birqatar problemalyq máseleni sheshý qajet. Mysaly, jemshóp óndirisi boıynsha.

Aýyspaly egistegi, birinshi kezekte sýarmaly jerlerdegi jemshóp daqyl­darynyń úlesin keńeıtý jumysy tıisti deńgeıde júrgizilmeı otyr. Sondaı-aq Dúnıejúzilik janýarlar densaýlyǵy uıymynyń jelisi boıynsha Qazaqstan uzaq ýaqyt boıy aýsyldan taza mártebesin ala almaı júr eken. Úkimet basshysy osy máselege arnaıy toqtaldy.

«Bul jumysty bıylǵy mamyr aıynda aıaqtaý josparlanǵan bolatyn. Biraq ol ýaqtyly júrgizilmedi. Sondyqtan halyqaralyq uıymnan maquldaý alynǵan joq. Bul otandyq mal sharýashylyǵy ónim­derin jetkizý geografııasyn keńeı­týge, ony óndirýdi yntalandyrýǵa múmkin­dik bermeıdi. Bul – veterınarlyq qyzmettiń álsiz jumysynyń dáleli. Halyqaralyq ozyq tájirıbeni eskere otyryp, onyń qyzmetin qaıta qaraý qajet», dep nyǵyzdady sózin Álıhan Smaıylov.

Onyń aıtýynsha, sala kórsetkishterin qalyptastyrý ádistemesi boıynsha da másele týyndaǵan. Strategııalyq jos­parlaý jáne reformalar agenttiginiń aqparaty boıynsha resmı derekkózderdegi málimetterde orta eseppen 20%-ǵa alshaq­tyq bar. «Dál osy máseleni sheshý úshin aýyl sharýashylyǵy sanaǵy júrgizilýi kerek», dedi Úkimet basshysy.

 Odan bólek, Qazaqstanda jún men bylǵary óńdeý salasyn damytýda aıtar­lyqtaı áleýet bar, sol úshin joǵary qaıta óńdelgen ónimderdi shyǵarýdy keńeıtý kerektigine de nazar aýdartty.

Qorytyndylaı kele, Úkimet basshysy aýyspaly egistegi jemshóp daqyldary­nyń úlesin keńeıtýdi qamtamasyz etýdi, halyqaralyq tájirıbeni jáne sıfrlandyrýdy eskere otyryp, Veterınarııa júıesin reformalaýdyń jol kartasyn ázirleýdi, sondaı-aq Aýyl sharýashylyǵy sanaǵyn júrgizý jónindegi jol kartasyn daıyndaýdy tapsyrdy.

Oǵan qosa Álıhan Smaıylov otandyq mal sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý kólemin ulǵaıtý jónindegi is-sharalar keshenin jáne algorıtmdi ázirleý, sondaı-aq osy jyldyń sońyna deıin aýsyldan taza mártebesin alý qajettigin taǵy qaıtalap aıtty.