Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tóraǵalyǵymen Alataý qalasyn damytý jónindegi keńes ótti. Munda Prezıdent jańa shahardy qalyptastyrýdyń negizgi basymdyqtaryn aıqyndap berdi. Atap aıtqanda, Alataýdy ınvestısııa men ınnovasııanyń halyqaralyq ortalyǵyna aınaldyrý, zamanaýı ınjenerlik jáne kólik ınfraqurylymyn damytý, qolaıly quqyqtyq jáne iskerlik orta qalyptastyrý, sıfrlyq tehnologııalar men «aqyldy qala» sheshimderin keńinen engizý, energııa tıimdiligi men resýrstardy utymdy paıdalaný, sapaly adam kapıtalyn damytý jáne turǵyndar úshin jaıly ári qaýipsiz ómir súrý ortasyn qurý mindetterin alǵa qoıdy. Memleket basshysy atap ótkendeı, Alataý bolashaqta elimizdiń ekonomıkalyq ósiminiń jańa draıverine aınalýǵa tıis.
Quqyqtyq negiz jumysty jedeldetedi
Prezıdent sóziniń basynda osydan eki jyl buryn bolashaq qalasy – Alataý shaharyn salý týraly sheshim qabyldaǵanyn, bul jobanyń tutas elimiz úshin strategııalyq mańyzy zor ekenin atap ótti.
– Biz osy qalaǵa ınvestısııa tartyp, ony bıznestiń jáne ınnovasııanyń jańa ortalyǵy retinde damytatyn boldyq. Osy jerde ómir súrý, jumys isteý azamattarymyzǵa, ásirese óskeleń urpaqqa mol múmkindik bermek. Sondyqtan Alataý qalasy qurylysynyń negizgi qaǵıdalary jańa Konstıtýsııaǵa engizildi. «Alataý qalasynyń arnaýly quqyqtyq rejımi týraly» konstıtýsııalyq zań qabyldandy. Osy tusta birneshe mańyzdy máseleni pysyqtap alýymyz kerek. Aldymen, osy kezge deıin júrgizilgen jumyspen tanysaıyq. Sonymen qatar jedel máseleler men uzaq merzimge arnalǵan mindetterge toqtalý qajet. Bir sózben, aldaǵy jumystyń baǵdaryn aıqyndap alǵan jón, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy atap ótkendeı, Alataý qalasyna qatysty kez kelgen máseleni jedel sheshý úshin barlyq qajetti jaǵdaı jasalyp jatyr. Qazirdiń ózinde qalanyń sapaly damýyna jol ashatyn quqyqtyq negiz tolyq qalyptasty. Sonyń aıasynda salyq jeńildikteri usynyldy, baqylaý jáne retteý tetikteri de bıznes júrgizý úshin ońtaıly bola tústi. Buǵan qosa osy qalada jumys isteıtin kásipkerlerdiń quqyqtary jan-jaqty qorǵalady, sondaı-aq sıfrlyq aktıvterdi damytý úshin qolaıly jaǵdaı jasalady. Sondyqtan búginde Alataýdy resmı túrde biregeı quqyqtyq mártebesi bar «qarqyndy damıtyn qala» dep ataýǵa bolady.
Negizi, oblystyń damý qarqyny jaman emes. Tıisti jumys istelip jatyr. Byltyr óńirlik jalpy ónim kólemi 6,7 trln teńge bolyp, 5,4 paıyzǵa ósti. Qańtar–sáýir aılaryndaǵy qysqa merzimdi ekonomıkalyq kórsetkish boıynsha aımaq 5-orynda tur. Investısııa tartý jumysy belsendi túrde júrgizilip jatyr. Jyl basynan beri oblys ekonomıkasyna 266,2 mlrd teńge ınvestısııa salyndy. О́nerkásip óndirisiniń kólemi shamamen 900 mlrd teńgege jetti. Biraq agrarlyq sektordyń áleýeti áli de tolyq ıgerilmeı jatyr. Bıylǵy 4 aıdyń nátıjesinde aýyl, orman jáne balyq sharýashylyǵynyń naqty kólem ındeksi 101,2 paıyz boldy.
– Alaıda bir olqylyqqa nazar aýdarǵym keledi. Qonaev qalasyndaǵy ınfraqurylym qurylysy óte baıaý júrgizilip jatyr. «Baıaǵy jartas – sol jartas», qalanyń kelbeti – ózgerissiz kúıde. Bul qalada shuǵyl túrde teatr, stadıon, ákimshilik ǵımarattary men mektepter salý kerek. Onsyz Almaty oblysy óz aıaǵyna turyp kete almaıdy. Oblys basshylyǵy osy ózekti máselelerge basa nazar aýdarýy qajet. О́zderińiz de bilesizder, jańa qala salý týraly sheshim ekonomıkamyzda kúrdeli jaǵdaı bolǵan kezde qabyldandy. Biraq biz bul máselege baıyppen qaradyq. Asyǵystyqqa jol bergen joqpyz. Alatau city jobasy – shyn máninde, jan-jaqty zerdelendi, pysyqtaldy dep aıtýǵa bolady. Jalpy, álemdik tájirıbege qaraıtyn bolsaq, dál osy bolashaq qalalaryn salý arqyly el damýyn jańa sapalyq deńgeıge kóterýge zor múmkindik týady. Mysaly, Dýbaı, Shenchjen, Inchhon, taǵy da birqatar qalanyń sátti jobalar ekeni barshaǵa málim. Sol sebepti biz de Alatau city jobasyna zor úmit artyp otyrmyz. Bul iste, eń aldymen, quqyqtyq suraqtardy, jer jáne ınfraqurylym máselelerin sheshý qajet. Osy bastamany iske asyrýdyń bastapqy kezeńinde birqatar negizgi baǵytqa basa mán berýimiz kerek, – dedi Prezıdent.
Qasym-Jomart Toqaev, birinshiden, arnaýly quqyqtyq rejim qurý mindetin tolyqqandy iske asyrý mańyzdy ekenin atap ótti.
– Biz Konstıtýsııalyq zań arqyly qalany qarqyndy damytý úshin myqty quqyqtyq negiz qaladyq. Biraq «arnaýly quqyqtyq rejim bar, endi mindetti túrde tabysqa jetemiz» dep oılaý qatelik bolar edi. О́ıtkeni dál osyndaı rejim engizilgen ekonomıkalyq aımaqtardyń talaı ret is júzinde naqty nátıje bermegeni belgili. Sapaly ınstıtýttar, ashyq ári turaqty erejeler, derbes retteý tetikteri bolǵan joq. Sonyń saldarynan kóptegen joba oıdaǵydaı júzege asyrylmaı qaldy. Budan tıisti sabaq alyp, durys qorytyndy shyǵarý kerek. Arnaýly rejim tıimdi jumys isteýi úshin birtutas zańnama júıesi qajet. Qalanyń iskerlik belsendiligine jáne kúndelikti tirshiligine qatysty máselelerdi retteıtin ashyq, aıqyn ári sapaly quqyqtyq negiz bolýǵa tıis. Bul jumysty eki deńgeıde atqarý qajet. Birinshisi – negizgi qaǵıdalardy belgileıtin konstıtýsııalyq deńgeı. Bul másele óz sheshimin tapty. Al ekinshisi – quqyqtyq retteý deńgeıi, ıaǵnı ekonomıkalyq qyzmettiń ár salasy boıynsha naqty zańnamalyq tetikter aıqyndalady. Túptep kelgende, mundaı jumys júıesi quqyqtyq turaqtylyqty saqtaýǵa múmkindik beredi jáne orynsyz zańnamalyq ózgeristerden qorǵap, jedel jáne tez sheshimder qabyldaýǵa yqpal etedi. Alataý jobasyna qatysty retteý aktilerin ázirleý barysynda mindetti túrde osyndaı quqyqtyq júıelerdi qurý isinde mol tájirıbesi bar bilikti sheteldik sarapshylardy tartý qajet.
Qala ákimshiligi negizgi retteý aktileriniń barlyǵyn bir jyldyń ishinde qabyldaýdy josparlap otyr. Qalany damytý jónindegi keńes bul isti meılinshe tez qolǵa alýy kerek. Jumysty soza berýge bolmaıdy. Áıtpese ınvestısııadan qur qalamyz. Bıznes ókilderi de bizge senip otyr, sondyqtan bul jumysqa nuqsan keltirýge bolmaıdy. Halyqaralyq ınvestorlar qolaıly jaǵdaı jasaıdy dep, jyldar boıy kútip otyrmaıdy. Olar qaı jerde mol múmkindik bolsa, soǵan saı birden shuǵyl sheshim qabyldaıdy. Alataý jobasyna qatysty zańnamalyq jumys jyldam ári sapaly júrgizilýge tıis. Bul – asa mańyzdy strategııalyq mindet, – dedi Memleket basshysy.
Prezıdent ekinshi mán bergen másele – qalany damytýdyń ornyqty modelin qurý. Onyń aıtýynsha, jobany júzege asyrý aıtarlyqtaı kúrdeli jáne operasııalyq shyǵyndardy qajet etedi. Bul oraıda turaqty, boljamdy kiris bazasyn qalyptastyrǵan jón. Qazirgi qarjylyq-ekonomıkalyq modeldiń keleshek shyǵyndardy jaba almaı qalý qaýpi de bar.
– Investısııa aǵyny men bıznesti damytýǵa basa mán berip otyrmyz. Degenmen bul – kepildik berilgen tabys kózi emes, bar bolǵany boljam men úmit qana. Budan bólek, bastapqy kezeńde kózdelgen jeńildikter salyq túsimderiniń azaıýyna ákeledi. Bul qurylymdyq alshaqtyqqa uryndyrýy múmkin. О́ıtkeni qalany qamtamasyz etý men damytýǵa qarajat qajet kezde túsimder keshigýi nemese bastapqyda tómen bolýy yqtımal. Sondyqtan Alataýdy damytý jónindegi keńes qala ákimshiligimen birge uzaqmerzimdi ornyqty damýdyń tıimdi qarjy-ekonomıkalyq úlgisin ázirleýi kerek. Sonymen birge qalany strategııalyq josparlaýǵa negiz bolatyn qujattardy bekitken jón. Investorlar men seriktester, azamattar 10, 20 nemese 30 jyldan keıin Alataý qalasynyń qandaı bolatynyn túsinýi qajet. Alatau city úlken derekterdi, ozyq tehnologııalardy jáne «aqyldy» basqarý tetikterin negizge ala otyryp, ınfraqurylymy, qalalyq servısteri men ekonomıkasy ózara yqpaldastyrylǵan alǵashqy tolyq sıfrlyq qala bolady. Basty baǵdar – osy. Kelesi jyly qalany damytýǵa belsene kirisý úshin strategııalyq qujattardyń barlyǵyn (Uzaqmerzimdi jospar, Keshendi baǵdarlama jáne Damý strategııasy) jyl sońyna deıin qabyldaý kerek. Mundaı iri jáne uzaqmerzimdi jobalardy iske asyrýda prosesti jedel, qarqyndy jáne eń áýeli sátimen bastaý óte mańyzdy. Sozbaqqa salsaq, is toqyrady dep sanaı berińizder, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Investorlarǵa qolaıly jaǵdaı jasalady
Úshinshi mindet – qolaıly ınvetısııalyq ahýal qalyptastyrý. Bul rette Memleket basshysy ınvestorlarǵa barynsha jaıly jaǵdaı jasalýǵa tıis ekenin jáne olarǵa joǵary deńgeıde qyzmet kórsetilýi qajet ekenin atap ótti.
– Eń aldymen, halyqaralyq talaptardyń qatań saqtalýyna basa mán bergen jón. Ásirese ulttyq zańnama júıesinde qamtylmaǵan máseleler boıynsha álemdik ozyq tájirıbeni keńinen qoldanǵan abzal. Naǵyz ozyq ári jedel damý jolyna túsemiz desek, bul jumysty mindetti túrde qolǵa alýymyz kerek. Tıisti laýazymdy tulǵalar eshkimnen qoryqpaı, batyl sheshimder qabyldaýy kerek. Bul ótinish ıa keńes emes, bul – naqty tapsyrma. Arnaıy quqyqtyq mártebesi bar qalalar jahandyq kapıtaldy tartý úshin dál osylaı batyl ári belsendi jumys istep, aldyńǵy qatarǵa shyǵady. Shetel ınvestısııasyn qorǵaý, «bir tereze» qaǵıdaty boıynsha qyzmet kórsetý, sharttardyń ashyqtyǵyn jáne memleket usynatyn kepildikterdiń buljymastyǵyn qamtamasyz etý – negizgi másele, kezek kúttirmeıtin mindet. Bul saladaǵy jumystyń bári nátıjeli bolsyn desek, ınvestorlardy kóptep tartý kerek bolady, al ol úshin qolaıly orta jasaýymyz kerek jáne tıimdi ekojúıeni qurýymyz qajet. Bul, árıne, óte aýqymdy sharýa. Sondyqtan aldymen ózekti, ıaǵnı basymdyqqa ıe baǵyttarǵa aıryqsha mán berý kerek: IT, ónerkásip, kólik jáne logıstıka, týrızm, medısına, bilim berý salalaryn damytý óte mańyzdy, – dedi Prezıdent.
Qasym-Jomart Toqaevqa búginde 50-den asa ınvestısııalyq jobadan turatyn pýl jasaqtalǵany jóninde málimdeldi. Jalpy kólemi 2 trln teńgege jýyq qarjy quıylǵan bastamalar aıasynda 50 myńnan asa jumys orny ashylmaq.
Aldaǵy bir-eki jyl ishinde basym salalarǵa ınvestorlar tarta otyryp, atalǵan portfeldi keńeıte túsýimiz kerek. Ásirese otandyq bıznesti yntalandyrýǵa basa nazar aýdarylǵany jón. Bıznes ókilderi syrttan baqylaýshy bolmaı, qalany damytýdyń bel ortasynda júrýi qajet. Munyń mańyzy zor. О́ıtkeni Shenchjen sekildi qalalardyń tájirıbesi alǵashqy onjyldyqta shahardyń órkendeýine jumsalǵan ınvestısııanyń basym bóligin syrtqy emes, ishki salymdar quraǵanyn kórsetip otyr. Shenchjen, Haınan, Dýbaı, Sıngapýr sııaqty qalalardyń bárinde memleket alǵashqy ınvestor retinde bazalyq ınfraqurylym qalyptastyryp berdi. Osylaısha, bızneste táýekel azaıyp, tıisti jaǵdaı jasalatyn ornyqty ınvestısııalyq sıkl iske qosyldy. Jalpy, mundaı ınvestısııalyq tásil – ábden oryndy jáne oıǵa qonymdy. Memleket ınfraqurylymǵa ınvestısııa salsa, jeke kapıtal da kele bastaıdy. Sonyń arqasynda salyq túsimi artady, jańa ınfraqurylym paıda bolady. Osylaısha, qolǵa alynǵan jumystyń aýqymy keńeıe beredi. Al negizgi ınfra-qurylymǵa bastapqy ınvestısııa salý mindeti jeke sektorǵa ǵana júktelse, jobalardyń ınvestısııalyq tartymdylyǵy álsireıdi. Mundaı jaǵdaı tarıfi joǵary monopolııa qurylymdarynyń paıda bolýyna ákep soqtyrady jáne aqyr sońynda damýdy tejeıdi. Sondyqtan Úkimet bastapqy kezeńde qalanyń negizgi ınfraqurylymyn damytý maqsatynda turaqty túrde qarjy bólip otyrýy kerek. Basqa jol joq. Qajet bolsa, ornyqty kiris qory qalyptasqansha Alataýǵa qosymsha lımıtterdi jáne memlekettiń kepildigimen qaryz alý quqyǵyn berýge bolady. Degenmen bıýdjet qarjysy tek ınvestısııalyq maqsatqa saı jumsalýǵa tıis. Qalanyń uzaqmerzimdi damý baǵdary basty nazarda bolýy kerek, – dedi Memleket basshysy.
Prezıdent, tórtinshiden, Alataý sıfrlyq aktıvterdi jedel damytý jáne eldiń jańa qarjy arhıtektýrasyn qurýdyń strategııalyq alańyna aınalýǵa tıis ekenin málimdedi. Onyń aıtýynsha, Qazaqstan qarjy naryǵy qarqyndy transformasııa kezeńinde tur. Elimizde jarııalanǵan Sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly fınteh ındýstrııasyn damytýǵa yqpal etedi. Bul oraıda Alataý álemniń osy bóligindegi tuńǵysh krıptoqala retinde mańyzdy ról atqarady. Osy salany damytý úshin qysqa merzimde artyq kedergilerdi joıyp, jańa qarjy quraldaryn iske qosý qajet. Sıfrlyq aktıvterdiń naqty quqyqtyq mártebesin bekitip, krıptoaktıvti múlik retinde taný kerek. Bul júıede sıfrlyq teńge negizgi ról atqarady.
– Halyqaralyq tanymal ortalyqtarmen tabysty básekege túsý úshin Alataý qalasynda sıfrlyq aktıvter operasııasyna jáne jergilikti ıýrısdıksııada kapıtaldyń ósýine nóldik mólsherleme belgilenip, tıisti quqyqtyq jaǵdaı jasalýy qajet. Ekonomıkanyń naqty sektorlaryn, sonyń ishinde jyljymaıtyn múlikti, ınfraqurylym nysandaryn, shıkizat aktıvterin tokenızasııalaý jobasyn júzege asyrýdy jedeldetken jón. Bul ornyqty jáne suranysqa ıe sıfrlyq quraldar naryǵyn qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Osy oraıda tranzaksııalardy sıfrlyq ıdentıfıkasııalaý jáne ashyq monıtorıngteý negizinde qaýipsizdik pen ınvestısııalyq tartymdylyq teńgerimin qamtamasyz etetin baqylaý júıesin iske qosý qajet. Iаǵnı tutastaı alǵanda Otanymyzdyń túbegeıli jańa ári sapaly órkendeýi týraly sóz bolyp otyr. Biz elimizdi qarjylyq turǵydan damytý jáne transformasııalaý salasynda belgili bir deńgeıde revolıýsııa jasap jatyrmyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Resýrstardy únemdep qoldanýda úlgi bolýǵa tıis
Besinshi mindet – negizgi ınfraqurylymnyń ozyq damýy. Memleket basshysy atap ótkendeı, qalaǵa qosylǵan eldi mekenderdiń (Jetigen, Qoıanqus jáne taǵy basqalar) turǵyndary turmysqa qajetti qarapaıym jaǵdaıdyń jasalmaǵanyn aıtady. Elektrdiń jıi óshýine qatysty aryz-shaǵymnyń kóptigin bylaı qoıǵanda, turaqty ınternettiń, sapaly joldyń, ortalyqtandyrylǵan sýdyń joqtyǵyn alǵa tartady. Mundaı problemalar oblystyń barlyq aýmaǵynda bar. Máselen, 2025 jyly elektr jelisiniń tozýy 70 paıyzǵa jýyqtap, sonyń saldarynan elektr qýatynyń óshirilýi 919 ret, al jyl basynan beri 201 márte tirkelgen. Qalanyń jańa aýdandarynda ınjenerlik kommýnıkasııa tartý jumystary áli kúnge deıin jobalaý satysynda qalyp otyr. Úsh qosalqy stansany jóndeý jáne sý alý qondyrǵysynyń qýatyn arttyrý jobalary belgilengen kesteden keshigip jatyr.
– Alatau Smart-City salý mindetteri men óńirdegi naqty áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaı arasynda qarama-qaıshylyq aıqyn baıqalady. Muny ashyq aıtaıyq. Bul jaǵdaıdy Premer-mınıstrdiń orynbasary Qanat Bozymbaevtyń, sonymen qatar ákim Marat Sultanǵazıevtiń tarapynan jiberilgen olqylyq dep sanaımyn. Jalpy, jańa energııa qýaty kózderin keńeıtý men iske qosý qajettigi – eldik deńgeıdegi másele. Mamandardyń basym bóligi energııa tapshylyǵy máselesiniń negizgi sheshimi jańa generasııany iske qosý dep biledi. Pikirtalastyń barlyǵy eki aspektige – qansha jáne qandaı elektr stansalaryn salý qajet degen saýalǵa kelip tireledi. Biz qashanda talqylaýǵa daıyn turamyz. Biraq qazirgi ýaqytta elimiz energııa-ny qanshalyqty kóptep joǵaltyp otyr degen negizgi saýaldy eshkim qozǵamaıdy. Osy problemany sheshý úshin «First fuel» tujyrymdamasyna erekshe nazar qajet dep sanaımyn.
Halyqaralyq energetıka agenttigi ázirlegen bul tujyrymdama energııanyń tıimdiligi men qýat únemdeýdi arttyrý sharalaryn keńinen engizýdi qarastyrady. Únemdelgen energııanyń baǵasy jańadan óndiriletin elektr energııasynyń qunyna qaraǵanda, tipti óndiristiń qoljetimdi túrlerimen salystyrǵanda 2-3 ese tómen bolatyny eseptelgen. Bul jerde mindetti túrde paıdalanýǵa bolatyn úlken áleýet jatyr, – dedi Prezıdent.
Qazaqstannyń qazirgi qýat shyǵyny aýqymy jaǵynan jekelegen óńirler tutynatyn jáne óndiretin energııa kólemine teń. О́nerkásip mınıstrliginiń aqparaty boıynsha, jelilerdegi elektr energııasynyń shyǵyny shamamen 10 paıyzdy quraıdy, jylý energııasynyń shyǵyny da 10 paıyzǵa jýyq. Máselen, 2024 jyly elektr energııasynyń jalpy shyǵyny 9 mlrd-tan asa kılovatt saǵatty qurady. Bul búkil Atyraý oblysyndaǵy tutyný kóleminen artyq. Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttiginiń aqparatyna sáıkes, elimiz – álemde energııany eń kóp tutynatyn ekonomıkalardyń biri. Salystyrý úshin aıtar bolsaq, Qazaqstannyń IJО́-degi energııa tutynýy ortasha álemdik kórsetkishten 2 ese joǵary, al Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy elderi kórsetkishterinen 3,5 ese artyq.
– Moıyndaýymyz kerek, saladaǵy túıtkil kóbinese jelilerdiń tozyǵy jetkeninde jáne elektr energııasyn tasymaldaýdaǵy uzaq qashyqtyqqa ǵana baılanysty emes. Sonymen qatar energııa tutynýdaǵy mádenıetimizdiń tómendiginde de bolyp otyr. Bul baǵytta Úkimet, ákimdikter, ulttyq kompanııalar jáne qoǵam belsendileri atqaratyn jumys kóp. Biz halyqqa elektr energııasyn únemdeý jóninde túsindirý jumystaryn júrgizýimiz qajet. Alataý qalasy resýrstardy ońtaıly, únemdep qoldanýda úlgi bolýǵa tıis. Tutastaı alǵanda, qalany tıimdi negizde salyp, jan-jaqty damytý kerek. Barlyq nysandar qurylys salasyndaǵy ozyq halyqaralyq talaptar men erejelerge tolyq saı bolýǵa tıis. Jalpy, Alatau city tujyrymdamasynyń maqsaty – bızneske qolaıly jaǵdaı jasaý, ınvestısııalyq jobalardy iske qosý, jurtty jumyspen qamtý jáne zamanaýı ınfraqurylym salý.
Qala tórt aýdanǵa bólinedi. Boı kóteretin ǵımarattardyń barlyǵy halyqaralyq iskerlik jáne ınnovasııalyq ortalyqtarǵa qoıylatyn talapqa sáıkes bolýy kerek. Qalany abattandyrýǵa jáne jaıly qoǵamdyq oryndar salýǵa erekshe nazar aýdarý qajet. Osyǵan baılanysty Úkimetke, ákimderge taǵy da aıtarym: «Taza Qazaqstan» tujyrymdamasynyń oryndalýy – konstıtýsııalyq mindet. «Taza» degen sózdiń maǵynasy kópqyrly. Bul – qalalarymyzdy tazalaý, kógaldandyrý, kórkeıtý, abattandyrý degen sóz. Sonymen qatar bul – nıetimizdiń tazalyǵyn saqtaý, otanshyldyǵymyzdy pash etý degen sóz. «Taza Qazaqstan» jalpyhalyqtyq qozǵalysy Ádiletti Qazaqstannyń bolmysyna, tipti, onyń tutas ıdeologııasyna aınalýy kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Sonymen qatar Memleket basshysy qala qurylysy barysynda, negizinen, otandyq ónimdi paıdalanǵan jón ekenin basa aıtty. Jumys durys uıymdastyrylsa, Alatau city jobasy qurylysqa jáne jalpy el ekonomıkasyna myqty serpin beretini anyq. Qurylysty tolyq ári qarqyndy júrgizý úshin jer máselesin shuǵyl sheshý kerek. Almaty oblysynyń jeri óte shuraıly ekeni barshaǵa málim. Qaladaǵy jáne irgeles aýmaqtaǵy jer telimderiniń kópshiligi jekemenshikte nemese uzaq merzimge jalǵa berilgen. Olardyń basym bóligi áli kúnge deıin ıgerilmeı jatyr. Memleket qajetti nysandar salyp, ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrý úshin jer telimderin satyp alýǵa májbúr bolyp otyr. Bul jaǵdaı búkil jumysqa úlken kedergi keltirip jatyr.
– О́kinishke qaraı, qurylysy bastalǵan jobalardyń sany josparǵa saı emes, ıaǵnı áldeqaıda az. 2024–2025 jyldardyń ózinde qoldanylmaı jatqan 16 myń gektardan asa jer anyqtaldy. Biraq onyń bar-joǵy 688 gektary ǵana memleketke qaıtaryldy. Bul jumys kópten sheshimin tappaı kele jatqan shekteýler men rásimdik kedergilerge baılanysty óte baıaý júrip jatyr. Osy másele boıynsha bılik mekemeleriniń qaýqarsyzdyq kórsetýge haqy joq. Elimizde ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý úshin jer telimderin paıdalanýdyń aıryqsha sharttary ázirlendi. Atalǵan quqyqtyq rejim Konstıtýsııalyq zań arqyly bekitildi. Arnaıy basqarý rejimine sáıkes Keńestiń, Retteýshi komıssııanyń jáne qala ákimshiliginiń quzyretteri naqty belgilendi. Sondyqtan qaǵazbastylyqqa salynbaı, barynsha jedel jáne sapaly jumys isteý kerek, – dedi Prezıdent.
Onyń aıtýynsha, aldymen basa nazar aýdaratyn máselelerdi qolǵa alý qajet. Mysaly, qoqys polıgondarynan únemi órt shyǵady, bul máseleni shuǵyl jáne túpkilikti sheshken jón. Búlingen jerlerdi qalpyna keltirý jumysyn da nazarda ustaý qajet. Qalaǵa jaqyn aýmaqta 30-ǵa jýyq jer qoınaýyn paıdalanýshy kompanııa qyzmet etip jatyr. Olardyń basym bóligi ekologııalyq zańnama talaptaryn jáne ónerkásip qaýipsizdiginiń normalaryn saqtamaıdy. Tipti mundaı zańsyz áreketter júıeli sıpat alyp ketken dep aıtsaq, artyq bolmaıdy. О́kinishke qaraı, qyzmetin tolyq nemese ýaqytsha toqtatqan kóptegen kompanııa jerdi qalpyna keltirý jumysymen múlde aınalyspaıdy. Osy máseleni sheshý – jergilikti atqarýshy organnyń tikeleı mindeti. Úkimet bul máseleni qatań baqylaýda ustaýǵa tıis. Prezıdent Ákimshiligi osy jumysqa qosylýy qajet.
Infraqurylym týrızmdi óristetedi
Altynshy mindet – áleýmettik jáne týrıstik ınfraqurylymdy qarqyndy túrde damytý. Týrızm ınvestısııalyq tartymdylyqtyń óte mańyzdy bóligi bolyp sanalady. Bas josparǵa sáıkes, 2050 jylǵa qaraı qala halqynyń sany
2 mıllıonnan asyp ketýi ábden yqtımal. Mundaı ósim ınjenerlik jelimen qatar áleýmettik ınfraqurylymǵa zor salmaq túsiretini anyq. Qazir Alataýda jańa áleýmettik nysandar óte az. Soǵan qaramastan kásipkerler bul ınfraqurylymǵa qarjy salýǵa daıyn.
– Alataý qalasyn damytý jónindegi keńes jáne qala ákimshiligi ınvestısııany qaıtarýdyń ádis-tásilderi men merzimderi aıqyndalǵan naqty erejeler ázirleýge tıis. Bul qujatta ózara júkteme ádil bólinip, barlyq syn-qaterler eskerilýi kerek. Qalany bilikti kadrlarmen qamtamasyz etý de – birinshi qatardaǵy másele. Alataýdyń bas josparynda «Golden District» aýdany bolashaqta halyqaralyq bilim jáne ǵylym ortalyǵy bolady dep kórsetilgen. Qalada ozyq bilim beretin orta qalyptastyrý úshin júıeli jumys júrgizý qajet. «Green District» aýdany tartymdy týrıstik klaster bolýǵa tıis, mıllıondaǵan týrısti qabyldaýǵa daıyn bolýy kerek. Osy oraıda Qapshaǵaı sýqoımasyndaǵy demalys aımaǵynyń mańyzy aıryqsha bolady. Biraq munda jurt jaz aılarynda ǵana emes, jyl boıy demalatyndaı, ıaǵnı shańǵy, snoýbord, konkı, balyq aýlaý jáne basqasyna jaǵdaı jasaý qajet. Áıtpese, jospardyń bári qaǵaz júzinde qalyp qoıatyny aıdan anyq. Sýqoımasynyń jaǵalaýyndaǵy beıbereket qurylysty doǵarý kerek, barlyq jumys ret-retimen, bas josparǵa saı júrgizilýge tıis. Qonaqúıler men meıramhanalardan bastap, demalys saıabaqtaryna deıin barlyq nysannyń syrt kelbetine basa nazar aýdarǵan jón. Olardyń sáýleti, ıaǵnı arhıtektýralyq stıli kórikti jáne biryńǵaı bolýǵa tıis. Túptep kelgende, qala ınfraqurylymy týrızmniń qarqyndy, sapaly damýyna jol ashýy kerek. Osylaısha, túsken qarajatty osy aımaqtyń ıgiligine jumsaýǵa bolady, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Jalpy, qazir elimizdiń áleýmettik salasynda aýqymdy jumys istelip jatyr. Keıingi úsh jylda 746 myń oqýshyǵa arnalǵan 600-ge jýyq mektep salyndy. Onyń úshten biri – «Keleshek mektepteri». Sondaı-aq 813 densaýlyq saqtaý nysany jáne 307 sport nysany ashyldy. Prezıdent tapsyrmasymen Semeı, Taraz, Kentaý, Oral, Atyraý qalalarynda zamanaýı ońaltý ortalyqtary jumys isteı bastady. Qazirgi ýaqytta osyndaı ortalyqtar Aqtóbe, Kókshetaý, Taldyqorǵan, Shymkent shaharlarynda salynyp jatyr. Áleýmettik nysandar, sonyń ishinde balalarǵa arnalǵan ońaltý ortalyqtary barlyq aımaqta qoljetimdi bolýǵa tıis. Osyndaı nysandar elimizdiń aımaqtarynda áli jetkilikti emes. Sonyń saldarynan jurt Astana men Almatyǵa kóptep qonys aýdarýda. Bul – ımmıgrasııanyń teris sıpattaǵy úderisi. Memleket basshysy osy sharýamen barlyq ákim tııanaqty aınalysýy kerek ekenin, Prezıdent Ákimshiligi bul jumysty qadaǵalaıtynyn aıtty.
– Osy tusta men «Taza Qazaqstan» tujyrymdamasyna baılanysty taǵy da atap ótkim keledi. Qalalar men aýyldardy kórkeıtý, aýmaqtardy kógaldandyrý jumysyna árdaıym erekshe mán berý qajet. Sondaı-aq ekologııalyq mádenıetti kóterý máselesine kóńil bólgen jón. Ásirese adamdardyń týrıstik nysandar men tabıǵat aıasyndaǵy tártibine aıryqsha nazar aýdarý mańyzdy. Tártip buzýshylardy, ıaǵnı vandaldardy zańǵa sáıkes jaýapqa tartý qajet. Bir sózben, quqyqtyq nıgılızmge qoǵam bolyp qarsy turýymyz kerek. Zań men tártipke qurmetpen qaraý degenimiz – jazadan qorqý emes, bul eń aldymen jaýapkershilik sezimi joǵary azamattarǵa tán aıryqsha bolmys. Osy mańyzdy dúnıeni durys túsingen jón. Qazirgi bulyńǵyr, áskerı qaqtyǵysqa toly zamanda elimizge tatýlyq pen turaqtylyq aýadaı qajet. Onsyz eshqandaı reforma, jalpy oń ózgeris bolmaıdy. Sondyqtan quqyq qorǵaý mekemeleri zań buzýshylyqtarǵa qatań sharalar men jazalardy qoldanýy kerek. Keıbir elimizdi jaqtyrmaıtyn, mensinbeıtin kisiler, ókinishke qaraı, solardyń ishinde Parlament depýtattary bar, quqyqtyq áreketterimizdi «Shtrafstan», «Aıyppulstan» dep ataıdy eken. Meıli, óz oılarynyń kelteligin kórsete bersin. Al halqymyzǵa qoǵamdyq tártip pen qaýipsizdik kerek. Sondyqtan biz osy joldan taımaımyz, batyl túrde «Zań men tártip» saıasatyn júrgizemiz. Sebebi bul – halqymyzdyń talaby, halqymyzdyń suranysy. Búkil qoǵam da, ákimder de bul máselege basa nazar aýdarýy kerek, – dedi Prezıdent.
Jetinshi basymdyq – Almaty aglomerasııasyn damytý. Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, Alataý qalasynyń Almatyǵa irgeles ornalasýy zor múmkindikterge jol ashatyny sózsiz. Ásirese saýda-ekonomıka jáne kólik-logıstıka salasyndaǵy baılanystardy edáýir keńeıtýge bolady. Sondyqtan Alataý qalasynda, eń aldymen, bıznes júrgizýge qolaıly jaǵdaı jasaý kerek. Jańa kásiporyndar ashylsa, munda jurt ta kóbirek kelip, turaqtaı bastaıdy. Bul úrdis Almatyǵa jumys babymen kúndelikti kelip-ketetin halyqtyń sanyn azaıtady.
– Kún saıyn Almatyǵa oblystan 400 myńǵa jýyq avtokólik kirip shyǵady. Almaty aglomerasııasyndaǵy kólik qatynasyn kúsheıtý qajet. Sonyń ishinde jyldamdyǵy joǵary qoǵamdyq kólik júıesin belsendi damytý kerek. Osyǵan oraı, Almaty qalasynyń jáne Almaty oblysynyń ákimderine «Samuryq-Qazyna» qorymen birlesip, bıyl birinshi tamyzǵa deıin «Skytrain» jelisin salý máselesin pysyqtaýdy tapsyramyn. Bul jeli qalanyń shekarasynan shyǵysqa jáne batysqa qaraı tartylýǵa tıis. Sondaı-aq Alataý men Almaty qalalaryn jalǵaıtyn júrdek qoǵamdyq kólik júıesin damytý máselesin pysyqtaý qajet. Jańa shahardyń Úlken Almaty aınalma avtokólik jolynyń boıynda ornalasýy jáne Alataý qalasyn Qorǵaspen qosatyn temirjol tarmaǵynyń josparlanýy keleshekte Almaty aglomerasııasynyń aýqymyn keńeıte túsedi. Iаǵnı aýqymdy oblystyq klaster paıda bolady. «Almaty SkyHub» zamanaýı mýltımodaldy logıstıka ortalyǵy óńirdegi mańyzdy jobalardyń biri bolmaq. Osy iri, órshil jobalardy júzege asyrý úshin barlyq qajetti jaǵdaıdy jasap, ınvestorlardy belsendi túrde tartý kerek. Qazirdiń ózinde saýda-logıstıka ortalyǵyn jáne qoıma ınfraqurylymyn damytýǵa qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan áleýetti seriktesterdiń, sonyń ishinde shetel kompanııalarynyń bar ekenin bilemin. Atalǵan múmkindikterdi barynsha paıdalaný qajet, – dedi Memleket basshysy.
Sonymen qatar Prezıdent qalany kórkeıtý jumysy keshendi túrde júrgizilýge tıis ekenin, bul Qazaqstannyń barlyq qalalaryna qatysty mindet ekenin atap ótti. Onyń aıtýynsha, arnaıy basqarý rejimin engizý, ınvestısııany qorǵaý jáne qajetti ınfraqurylymdy damytý isin bir-birinen bólek qarastyrýǵa bolmaıdy. Bul baǵyttardyń bári óte mańyzdy. Mysaly, bastapqy ınfraqurylym bolmasa, ınvestısııa qorǵalmasa, halyqaralyq ınvestorlar munda kelmeıdi. Bul – aıqyn nárse. Arnaýly quqyqtyq rejim bolmasa, ınnovasııalyq tásilderdi engize almaımyz.
– Shyn máninde, Alatau city jobasyn júzege asyrý – turmys sapasy jáne iskerlik ortasy eń joǵary álemdik talaptarǵa saı keletin ozyq qala salý degen sóz. Bul – memlekettik mańyzy zor mindet, elimiz úshin strategııalyq máni bar jumys. Sondyqtan biz tyńǵylyqty, tııanaqty, sapaly jumys isteýimiz kerek. Qur qaǵaz júzindegi eseptiń esh qajeti joq. Bárimizge keregi – bir-aq nárse: bul – naqty nátıje. Qajetti jaǵdaıdyń bári jasalyp jatyr. Tıisti quqyqtyq negiz bar, resýrs ta jetkilikti. Endi barlyǵy aldaǵy mindetterdiń ýaqtyly ári sapaly oryndalýyna tikeleı baılanysty bolady. Árbir baǵyt boıynsha jeke jaýapkershilik júkteledi. Osy aýqymdy jobany birlesip, tabysty júzege asyramyz dep senemin, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Konstıtýsııa – el damýynyń qozǵaýshy kúshi
Sondaı-aq Memleket basshysy naý-ryz aıynda konstıtýsııalyq reforma tabysty júzege asqanyn, birligi myqty, jaýapkershiligi joǵary el retinde jańa Ata zańdy qabyldaǵanymyzdy, Konstıtýsııa memlekettigimizdiń myzǵymas tiregi, halqymyzdyń temirqazyǵy ekenin aıta kelip, elimizdiń Bas qujatynda azamattarymyzdyń quqyqtary men bostandyqtaryna kepildik berý, zańǵa qurmet, tabıǵatqa janashyrlyq, shynaıy otanshyldyq, eńbekqorlyq, bilim-ǵylym jáne joǵary tehnologııalar qaǵıdattary aıqyn kórinis tapqanyn, buǵan qosa Konstıtýsııada elimizdiń, jerimizdiń tutastyǵyn, Egemendigin jáne Táýelsizdigin qorǵaý ár azamattyń qasıetti boryshy dep jazylǵanyn eske saldy.
– Naǵyz otanshyl azamattyń ozyq úlgisin, eń aldymen, memlekettik qyzmetshiler kórsetýi kerek. Bul – el múddesi úshin eńbek etip júrgen árbir qyzmetshiniń qasterli paryzy. Laýazymdy tulǵalar, kúshtik qurylymdar men basqa da bılik ókilderi Konstıtýsııaǵa únemi silteme jasaýy kerek. Mysaly, Amerıka Qurama Shtattarynda adamdar ómirde bolsyn, kınoda bolsyn, Konstıtýsııany aýzynan tastamaıdy. Biz de osyndaı quqyqtyq mádenıet qalyptastyrýymyz qajet. Bul eń aldymen ulttyq bolmysymyzǵa oń áser etedi. Bas qujatymyz adamı qundylyqtar men zań normalarynyń jıyntyǵy ǵana emes, el damýynyń qozǵaýshy kúshi bolýǵa tıis. Tuǵyryna qonǵan Konstıtýsııamyz qoǵamdyq kelisimdi túbegeıli jańa deńgeıge kóterýi kerek. Memleket pen qoǵam arasynda shynaıy seriktestik ornap, belsendi, janashyr azamattar ulttyń jasampaz kúshine aınalýy qajet. Sondyqtan Konstıtýsııanyń normalary barlyq jerde, sonyń ishinde azamattyq jáne áskerı joǵary oqý oryndarynda, mektepter men áskerı bólimderde, memlekettik jáne jeke kásiporyndarda eki tilde qatar qoljetimdi bolýǵa tıis, – dedi Prezıdent.
Búginde qoldanystaǵy zańnamalardy Konstıtýsııa talaptaryna saı ózgertý jumysy júrgizilip jatyr. Aldaǵy ýaqytta Quryltaı saılaýy ótedi, Halyq keńesi qurylady. Qazir Parlament «Jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly» zańǵa túzetýler engizýde. Bul ózgerister kúshine engen soń máslıhattardyń yqpaly artady. Aımaqtaǵy depýtattar bıýdjetti bólýge tikeleı aralasady. Sonyń nátıjesinde oblystar men qalalardaǵy jergilikti ókildi bıliktiń baqylaý tetikteri kúsheıedi. Bul mańyzdy qadam aımaqtardyń derbestigin arttyra túsedi.
– Bıyl Qonaev qalasyna oblys ortalyǵy mártebesi berilgenine 4 jyl tolady. Shaharda aýqymdy jumys istelip jatyr. Qala birtindep ákimshilik, týrıstik jáne iskerlik ortalyq retinde qalyptasýda. Bul – ákim Marat Sultanǵazıevtiń eńbegi. Jalpy, Almaty oblysynyń ósip-órkendeýi úshin barlyq múmkindik bar. О́ńirge ınvestorlar nazar aýdara bastady. Jalpy, Qonaev pen Alataý qalalarynyń damýy aımaqtyń kórkeıýine zor serpin bermek. Biz kúsh-jigerimizdi biriktirip, belsendi jumys istesek, barlyq maqsatqa jetemiz. Búgingi jıynǵa aımaqtyń bedeldi, belgili azamattary qatysyp otyr. Sizder Almaty oblysynyń damýyna jáne elimizdiń órkendeýine mol úles qosyp kelesizder. Barshańyzǵa shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin. Tabandy eńbekterińiz zor qurmetke laıyq ekeni sózsiz. Osy oraıda men bir top azamatty joǵary memlekettik nagradalarmen marapattaý týraly sheshim qabyldadym. Tıisti Jarlyqqa qol qoıdym. Qutty bolsyn barshańyzǵa! – dedi Qasym-Jomart Toqaev.