Oqyrman nazaryna birtýar aqyn marqum Esenǵalı Raýshanovtyń biraz jyl buryn «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda aıtqan pikirin usynamyz.
Ádebıet degen – protest, ıaǵnı qarsylyq. Ásirese, meniń óleńderim ishtegi qarsylyqtan týady. Birde Keńes ókimeti tusynda Ortalyq Azııany aralaıtyn «О́zbekstan komsomoly» deıtin úgit-nasıhat poıyzyna Qazaqstannan Ulyqbek ekeýmiz shaqyryldyq. Sodan Hıýanyń, Marǵulannyń kóshelerin qydyryp júrsek, bir ózbek shaly kelip, ekeýmizdi qýalap meshitke aparyp saldy. Kirsek, juma namazy oqylyp jatyr eken. Jas kezimiz ǵoı, namaz oqýdy da bilmeımiz, aralaryna tura qaldyq. Bir birimizdi mazaqtap meshitten ishek-silemiz qatyp, kúlip shyǵyp kele jatqanbyz, párenji jamylǵan bir qyzǵa jergilikti mılısııanyń qyrǵıdaı tıip jatqanyn kórdim. Qalaı kıinse de, ol qyzdyń óz haqy ǵoı dep oılaǵam sonda. Bul 1984-1985 jyldar bolatyn. Al qazir qyzdarymyzdyń qap-qara kóılek kıip, mólitip-tógiltip alǵanyn túsine almaımyn. Ol ári-beriden soń qazaqta joq nárse. Ǵafýr Gulam degen ózbektiń jazýshysy boldy. Bizdiń Sábeńniń, Sábıt Muqanovtyń dosy. Ǵafýrdyń qyzynyń ózi búginde 80-nen asty. Habarlasyp turamyn. Ǵafur aka párenji jamylǵan áıelderdiń qandaı sumdyq ister jasaǵanyn jazǵan. «Sum bala» degen hikasyn oqyńyz. Tipti, «О́ıtip tumshalanǵansha, ashyq júrgeni jaqsy emes pe?!» degen túıin de jasaǵan. Qyz balalardyń oranyp alyp júrgenin qabyldaı almaımyn. Biz dinnen alysyraq óstik. Dese de, Beket atanyń urpaǵy bolǵandyqtan, men Islam dinine mindetti túrde qurmetpen qaraımyn, onyń qaǵıdalaryn úıde de, túzde de ustaýǵa tyrysamyn. Deı turǵanmen, dinge bassyz, kózsiz ketken jastardyń «áke-sheshem namaz oqymaıdy» dep ata-anasyna qarsy shyǵýy nemese «meni talaq etti» dep áıelderdiń bir kúıeýden ekinshi, úshinshi kúıeýge kete beretinin túsinbeımin. Ol – bizdiń qazaqtyń ádep ahlaǵynda joq nárse. Men Qoja Ahmet Iаsaýıdiń ustanǵan baǵytyn qoldap, qýattaımyn. Ol – Islam dinin qazaqtyń mentalıtetine yńǵaılaǵan adam.
Qazirgi keıbir jastar qazaqqa arabtardyń jańaǵy «dástúrin» qaıtyp ákelgisi keletin syndy. Tumshalanyp oranǵan qyzynyń ata-anasy bet júzin kórmeı júrse, ony qalaı túsinemiz? Qazaqtyń qyzy áke-sheshesine erkelep, jaırańdap, ákesiniń moınynda ósýi kerek emes pe?!