Elde mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesiniń engizilgenine tórt jyldyń tóńiregi bolypty. Sodan beri densaýlyq saqtaý salasyna bıýdjetten qaralatyn qarjy eki ese artty. Al sapa she? Sapa eki ese jaqsardy dep aıta alamyz ba? Shyn mánisinde, medısınalyq saqtandyrý qanshalyqty tıimdi? El-jurt aı saıyn saqtandyrýǵa aýdaryp otyrǵan jarnanyń ıgiligin kórip júr me? Qazir saqtandyrylmaǵan 3 mıllıonnan astam azamat bar kórinedi. Olar qalaı emdeledi? Osy sıpattaǵy kóptiń kókeıinde júrgen suraqtardyń jaýabyn bilý úshin «Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qory» KeAQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary Ilııas Muhamedjanmen áńgimelesken edik.
– MÁMS júıesiniń engizilgenine 3 jyldan asty. Desek te, saqtandyrylǵan azamattardyń áleýmettik jelide jazǵan syn-pikirin oqyp, halyqty «sapaly medısınalyq kómekpen qamtý jaǵy aqsap tur eken ǵoı» degen oıda qalasyń. El ıgiligi úshin iske asqan júıede shıkilik bolmaýǵa tıis edi. Sizdińshe másele nede?
– О́zińiz aıtqan úsh jarym jyldyń eki jarym jyly kovıdpen kúreske ketti. Bul kezde halyq medısınalyq saqtandyrýdyń paıdasyn kóre almady, aıyrmashylyqty da sezingen joq. О́ıtkeni sol bir qıyn-qystaý kezeńde Densaýlyq saqtaý mınıstrligi de, medısınalyq saqtandyrý qory da, jergilikti atqarýshy organdar da pandemııamen alysty.
Qazirdiń ózinde MÁMS júıesiniń ıgiligin kórip, tıimdiligine kóz jetkizgen adam kóp. О́ıtkeni qymbat medısınalyq tehnologııalarǵa degen qoljetimdiliktiń artqanyn kórip otyrmyz. Qarjy eki jarym ese ósti. Soǵan saı joǵary tehnologııalyq júrek-qan tamyrlary, neırohırýrgııalyq operasııalarǵa, transplantasııalarǵa burynǵymen salystyrǵanda 4 ese kóp qarjy quıylyp jatyr. Operasııalar mólsheri 5 ese artty. Intervensııalyq kardıologııany aıtatyn bolsaq, byltyrdyń ózinde stentteý arqyly 25 myń adam ómirin saqtap qaldy. Sondaı-aq buryn býyndy aýystyrý operasııasy elimizde múlde jasalmaıtyn. Halyq baǵasy qymbat qyzmetti shetelge baryp óz qaltasynan tólep jasatatyn. Qazir qymbat operasııalardyń ortasha baǵasy 6 mıllıon teńge turady. Operasııadan keıin azamattar ońaltýdan ótedi. Saqtandyrylǵan azamattar tólegen jarna kólemine qaramaı, medısınalyq kórsetkishteri bolsa, barlyq qyzmetti MÁMS aıasynda ala alady.
Mysaly ekstrakorporaldy uryqtandyrýdy (EKU) alaıyq. Medısınalyq saqtandyrý qory engizilmes buryn, el boıynsha jylyna 1 myń kvota bólinetin. Qazir ol 7 ese artyp, 7 myńǵa jetip otyr. Eki jylda 14 myń kvota berilip, nátıjesinde 3 200 bala dúnıege keldi. О́zderińiz bilesizder, balasyz úıde bereke de bolmaıdy. Sondyqtan bul da bir jetistik dep esepteımiz. 2019 jyly MÁMS júıesi engizilgenge deıin 190 myńdaı KT, MRT qyzmetteri kórsetildi. Al byltyrǵy jyldyń nátıjesi boıynsha qazaqstandyqtar 1 mln 300 myń KT men MRT-ny MÁMS sheńberinde ótken.
– Biraq medısınalyq qyzmetti MÁMS aıasynda tegin alý úshin kútý kerek qoı. Keıde 2-3 aı kútýge týra keledi. Al aqyly bolsa, sol kúni-aq jasap berýge daıyn. Buǵan ne deısiz?
– 2-3 aı kútý kerek degen jalǵan aqparatty taratqan adamdar sońǵy ret qashan dáriger qabyldaýynda boldy eken? Ýchaskelik dárigerler ári assa apta ishinde, al beıindi mamandar 3-4 kúnniń ishinde qabyldaıdy. Keıbir medısınalyq uıymdarda kerek mamandar nemese qural-jabdyqtar bolmaýy múmkin. Mundaı jaǵdaıda dáriger birlesip jumys isteıtin uıymǵa joldama berip, barlyq tekserýdi tegin ótkizýi kerek. Qandaı da bir qyzmetti aqyly ót dese, kelisim bermegen abzal. Mundaı túsiniksiz jaǵdaılarda emhananyń «Pasıentterdi qoldaý» qyzmetine júginý kerek. Al ol jerden mardymdy jaýap ala almasa, Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qoryna habarlasqan durys.
Medısınalyq mekemege bólingen qarjyny jetkizý, ony durys paıdalaný sol mekemeniń bas dárigeri men menedjerine baılanysty. Mysaly, kóp aýrýdy MÁMS júıesine júginbeı, memleket usynǵan tegin kepildi kólem aıasynda emdeýge bolady.
– Elde 3 mıllıonnan astam adam saqtandyrylmaǵan. Iаǵnı olar emdelmeıdi degen sóz be?
– Bul jańsaq pikir. Olar MÁMS júıesine kirmese de, memleket kepildik bergen medısınalyq kómekke tegin júgine alady. Oǵan jedel medısınalyq kómek, sanıtarlyq avıasııa, áleýmettik mańyzy bar aýrýlar – JITS, týberkýlez, onkologııa kiredi. Sonymen qatar 25 dınamıkalyq baqylaýǵa jatatyn aýrýlar – júrek aýrýlary, ınfarkt, ınsýlt sııaqty aýrý túrleri bar. Osynyń barlyǵyn azamattar tegin medısınalyq kómektiń kepildi kólemi sheńberinde alady. Iá, elimizde 3 mıllıonnan astam azamat saqtandyrylmaǵan. Alaıda kópshilik munyń barlyǵy MÁMS-tiń olqylyǵy dep qaraıdy. Men muny jalpy júıeniń máselesi der de edim. El azamattaryn medısınalyq saqtandyrýmen tolyq qamtýǵa kimder jaýapty? Árıne, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi, Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qory, Qarjy mınıstrligi, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi. Aıtarym, osy 3 mıllıon adamnyń barlyǵy jumyssyz júrgen joq. Arasynda jumys istep, salyq tólemeıtinder bar. Eger azamattyń tabys kózi bolsa, zańdy túrde tabysynan salyq pen jarna tóleýge mindetti. Olardy salyq organdary tekserý qajet. Al jumyspen qamtý jergilikti bılik pen Eńbek mınıstrliginiń quzyretine kiredi. Baıqasaq, únemi osynshama jumys orny ashyldy dep esep berip jatady. Jumys oryndary kóptep ashylsa, nelikten saqtandyrylmaǵan azamattardyń sany azaımaı tur?
Kóptegen kásipker salyq tóleýden jaltaryp, jalaqyny zańsyz túrde, ıaǵnı qolma-qol tóleıdi. Aıtalyq, elimizde taǵy keń damyǵan salanyń biri – taksı qyzmeti. Qazaqstanda jumys isteıtin taksı júrgizýshileri MÁMS úshin tólem jasamaıdy. Biraq áleýmettik jelilerde bir aılyq tabysym 1 mıllıon teńge dep maqtanyp jatady. Sonda olar aıyna 1 750 teńge tóleýge qulyqsyz. Bas aýyryp, baltyr syzdaǵan kezde ǵana, «MÁMS-ke tólemdi qalaı jasaıyn?» dep baıbalam salatyn azamattar bar. Qordyń birden-bir maqsaty – barlyq azamattyń tólegen jarnasyn eskere otyryp, medısınalyq kómekke júginetin azamattyń emin tóleý.
Al esh jerde jumys istemeıtin, tabys kózi joq azamattar turǵylyqty jeri boıynsha Jumyspen qamtý ortalyǵyna baryp, «jumyssyz» retinde tirkelýi kerek. Resmı tirkelgen soń, olar 15 jeńildik sanatyna kiredi de, MÁMS aıasynda medısınalyq kómek alady. Jumyspen qamtý ortalyǵy olarǵa 3 aı boıy túrli jumysty usynady. Eger ol óz erkimen sol vakansııalardyń bireýin tańdap, jumysqa shyqpaıtyn bolsa, derbes tóleýshi retinde ózine jarna tóleı alady. Osy azamattarǵa aldyn ala aldaǵy 1 jylǵa, ár aıǵa 3 500 teńgeden tólep, mártebe alý múmkindigi beriledi. Sonymen birge aýyl azamattary aı saıyn biryńǵaı jıyntyq tólem – 1 750 teńge tólep, mártebe ala alady.
– Aýyldaǵylardyń kóbinde turaqty tabysy joq. Mártebesi «saqtandyrylmaǵan» soń, basym kópshiligi dárigerdiń qabyldaýyna da barmaıdy. MÁMS engizilgeli aýyldaǵy medısına jaqsardy dep aıta alasyz ba?
– MÁMS engizilgeli beri aýyldyq medısınany jaqsartý boıynsha júıeli jumys júrip jatyr. Mysaly, jyljymaly medısınalyq keshen mıllıondaǵan adamǵa sapaly medısınalyq kómek alýǵa múmkindik týǵyzdy. Kardıolog, akýsher-gınekolog, nevrapatolog, skrınıng, dıagnostıkalyq, laboratorııalyq tekserýler júrgizip jatyr. Sonymen birge qazir Prezıdenttiń bastamasymen «Aýyldaǵy densaýlyqty jańǵyrtý» atty ulttyq joba ázirlený ústinde. Aldaǵy eki jylda 700-ge taıaý medısınalyq nysan salynady. Sonymen qatar 32 aýdanaralyq mýltıdıssıplınarlyq aýrýhana jandanady. Infarkt, ınsýlt syrqattaryna qajetti jabdyqtar bolady. Angıograf, KT, MRT, ekspert klastaǵy ýltra dybystyq zertteý analızatorlary, sonyń barlyǵy aýyl azamattaryna qoljetimdi bolmaq. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, ulttyq jobanyń ishine jas mamandardy tartý da kiredi. Osy tusta jergilikti atqarýshy organdar tynbaı jumys isteýi kerek. Mamandarǵa ústeme aqsha berip, jaǵdaıyn jasap, jas mamandy ustap qalýǵa tyrysýǵa tıis.
– Keıingi kezderi medısınalyq saqtandyrý qory monıtorıng jasaý kezinde «jalǵan jazba» jasaǵan mekemelerdi anyqtady degen aqparatty jıi kóz shalatyn boldy. Nelikten «jalǵan jazba» jasaǵan medısınalyq uıymdarǵa aıyppuldan bólek, qatań jaza qoldanylmaıdy?
– Medısınalyq mekemeler «jalǵan jazbalardy» standartqa saı etip toltyrady. Ony tek pasıentter shaǵymdanǵan kezde ıa bolmasa bir adam bir kómekti kúnine 5-6 ret aldy dep kórsetkende ǵana júıeden kóre alamyz. Máselen, bir pasıent tomografııany bir kúnde 3 ret ótti dep kórsetedi. Aqshany durys paıdalanbaı, ony maqsatty baǵytqa jumsamaǵan kezde adamdar qajetti medısınalyq kómekti uzaq kútedi. Pasıent qabyldaýǵa kelgende «Keshirińiz, bıýdjet taýsylyp qaldy», dep syltaý aıtatyny da osydan. Keıingi eki jylda osyndaı jaǵdaılardyń qaıtalanǵanyn eskere otyryp, quzyretti organdarǵa qylmystyq is qozǵaý úshin aqparat joldadyq. Sol sebepti azamattar baryp almaǵan medısınalyq qyzmeti kórsetildi degen jazbany anyqtaǵan boıda Qorǵa júginý kerek. Kóptegen azamat «jalǵan qabyldaýlar» týraly áleýmettik jelige jazady. Biraq ondaǵy habarlamalar men pikirler resmı tekserýge negiz bola almaıdy. Jalǵan qabyldaý deregi rastalǵan jaǵdaıda Qor medısınalyq uıymǵa úsh ese mólsherde aıyppul salady. Bul qarajat qordyń shotyna qaıtarylady da, aqsha qaıtadan saqtandyrylǵan azamattarǵa, shyn máninde, kórsetilgen medısınalyq qyzmetterdi tóleýge jumsalady.
– Osy kúnge deıin úzbeı tólem jasap, biraq birde-bir ret emhanaǵa qaralmaǵan azamattarǵa aqshasyn qaıtaryp berý qarastyrylǵan ba?
– MÁMS júıesi jınaqtaýshy emes jáne jeke shottardy qarastyrmaıdy. Ol yntymaqtastyq prınsıpi boıynsha jumys isteıdi, ıaǵnı ár saqtandyrylǵan azamat tirkelgen jeri boıynsha alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek kórsetetin medısınalyq uıymǵa júgingen kezde óziniń aýrýy boıynsha nemese alǵashqy dıagnoz qoıý úshin – konsýltasııalyq-dıagnostıkalyq qyzmetterden bastap hırýrgııalyq aralasýǵa deıin tólegen jarnasy men medısınalyq qyzmetterdiń qunyna qaramastan qajetti medısınalyq qyzmetterdiń barlyq spektrin alýǵa múmkindik alady.
Eger júıede jeke shottar qarastyrylǵan bolsa, kóptegen saqtandyrylǵan pasıenttiń alatyn medısınalyq qyzmetter kólemi shekteýli bolar edi jáne sapaly josparly medısınalyq kómekti tolyq kólemde ala almas edi. Iаǵnı pasıentterdiń aýrýy asqynyp, naýqastar sońyna deıin emdele almaýy múmkin.
MÁMS úshin úzbeı tólem jasap kele jatqan azamattar, eń aldymen, zań boıynsha óz mindetin oryndaıdy. Saqtandyrylǵan azamattar óz quqyǵyn bilip, aqyly qyzmetterge júginbeýi kerek. Al tólegen jarnalar zań júzinde qaıtarylmaıdy. Júıeniń maqsaty – yntymaqtastyq kómek berý. Eger saqtandyrylǵan azamat bul jarnany paıdalanbasa, medısınalyq qyzmetke muqtaj adamdarǵa jumsalady. Mysaly, qazaqta birigý maqsatynda aıtylatyn «Asar» dástúri bar. MÁMS te asardyń bir túri. О́ıtkeni azamattardyń tóleıtin jarna kólemi de árqalaı. Biraq barshanyń birdeı medısınalyq kómek alýǵa quqyǵy bar.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Sándibek ASANÁLI,
«Egemen Qazaqstan»