Jurtym degen judyryqtaı júrekter

Jıyrma jyldan beri ótip kele jatqan dástúrli olımpıa­da elimizdiń barlyq óńirinde jalǵasyn tapty. Sonyń basy-qasynda qazaqtyń ardaqty uldary óz úlesterin qosty. «Mońǵoldan keldi aǵaıyn, Mońǵoldy ertip kelgen joq. Pákistannan keldi aǵaıyn, urdýdy ertip kelgen joq» dep aqyn aıtpaqshy, Otanymyzdyń joǵary oqý oryndarynyń rektorlary da ózderiniń bilim granttaryn berip, úlken qamqorlyq jasap otyrdy. Osy arada bul olımpıadanyń bastaý basyna bir sát nazar aýdarar bolsaq, 1996 jyly sheteldegi qandastarǵa qam­qorlyq jasaý týraly Memleket basshysynyń О́kimi shyǵyp, 1998 jyly Úkimettiń arnaıy Qaýlysy qabyldanǵan edi. Sonyń aıasynda bul ult isi sheteldegi qandastardyń urpaǵyn atamekenine tartý nıe­tinde ata-jurtymen tanys­ty­ryp, tilimen qaýyshtyrý maq­satynda uıymdastyryldy. Bul bir jaǵy bolsa, ekinshi jaǵy­nan mıllıondaǵan baýyrlardyń urpaǵyn Otanyna tartý arqyly ulttyq demografııany óristetý, ult qarymyn arttyrý edi. Osyny dál baǵamdaǵan aıbyndy qazaq jazýshysy Sherhan Murtaza Tarazda ótken bilim saıysynda sol tustaǵy oblys ákimi B.Jek­sembınge: «Qazaqtyń basyn quraıtyn – qazaq tili. Men muny syrttaǵy qazaqqa ǵana emes ishtegi alashubar qazaqqa da aıtamyn. Bul olımpıada – ǵajap ıdeıa. Kóp bolyp qoldaý kerek, mine ult topyraǵyna ult urpaǵynyń botasy kelip otyr, erteń atasy da jetedi, Bóribaı myrza, qusha­ǵymyzdy ashalyq!» degen edi. Al bastalǵan jyldan ómiriniń sońyna deıin qazylar alqasynyń tóraǵasy bolyp, elim dep kelgen ár balany «Qulyndarym!» dep jan jylýyn tógip, ár balanyń qamqoryna aınalǵan akademık, ult tiliniń uıtqylarynyń biri О́mirzaq Aıtbaıulynyń jóni de, joly da bólek edi-aý!

Bul jolǵy olımpıadany aǵa jolyn jalǵaǵan, qazylar alqasynyń tóraǵasy, belgili ǵalym, «Qazaq gazetteri» JShS bas dırektory D.Qamzabekuly bastap, professorlar D.Ysqaquly, Q.Ergóbek, T.Baımoldaev, J.Aımuhambet, dosentter G.Aıtbaeva, Q.Sá­reke­nova, Q.Ádilov márege jet­kizdi. Olar oqýshylardyń eńbekterin sarapqa saldy. 80-ge taıaý talap­kerdiń aýyzsha, jazbasha shyǵar­malaryn baǵalaý barysynda árqaısynyń boıyndaǵy elge degen súıispenshiligine, ata-jurtyna degen erekshe iltıpatyna tánti boldy. Bir atap óterligi, álemdegi alaı-dúleı oı salǵan ba, kún keship jatqan memleketterinde qazaq­tildi mektep bolmasa da olardyń ana tiline, babalar jurtyna degen quldyq qulshynysy erekshe baıqaldy. Máselen 2019 jyly Iran memleketinen 13 oqý­shy kelse, kóbiniń tili kúrme­lip jatsa, bul joly sol Iran Islam Respýblıkasynyń Gorgan qalasynan kelgen jalǵyz bala, 11-synyp oqýshysy Pýıa Pa­vız memlekettik tilde erkin sóı­lep, «Meniń armanym!» degen taqyrypta jazǵan essesinde: «Me­niń oıymsha, ár adamnyń armany ártúrli. Meniń armanym – ana tilinde joǵary bilim alyp, qazaqqa qyzmet etý. Álıhan Bókeıhan atamyz «...qazaqqa qyzmet qylmaı qoımaımyn» dep ósıet qaldyrǵan ǵoı, men sol ósıetke adal bolǵym keledi», depti. Aýyzsha emtıhanda qazaq tilin qalaı úırengenin suraǵan edik: «Men turyp jatqan elde qazaq tilin tek úlkender ǵana biledi. Ata-anam da ult tiline shorqaq. Men bolsam ana tilin ınternet jelisinen úırendim. Úırenip qana qoımaı, saýatty jazýdy da meńgere bastadym», deıdi. Belarýs Respýblıkasy Mınsk qalasynan kelgen Kamıla Fılıpenko da qazaqqa degen saǵynyshyn búkpesiz alǵa tartyp, jazǵan essesinde ult ulylyǵyna dáıekter keltirip otyrdy. Oqýshy­lardyń qaı-qaısymen tildesseń de ata-jurtyna degen iltıpatyn ǵana emes, atamekenine qyzmet etýge ázir turǵanyn birden ańǵarasyń.

Olımpıadaǵa qatysqan oqý­shy­lardyń barlyǵy maqtaý qaǵaz­darǵa ıe boldy. I, II, III dáre­jeli dıplomdarmen, altyn, kúmis jáne qola medaldar alyp, baǵaly syılyqtarmen marapattaldy. Sonymen qatar «Otandastar» qory jeńimpazdarǵa Býrabaı ulttyq shıpajaıyna 10 tegin joldama berdi. Osyndaı úrdisti jıyrma jyl ishinde Kókshetaýdaǵy «Baldáýren» balalardy saýyqtyrý kesheni de jalǵastyryp kele jatqanyn aıta ketýge tıispiz. Elimizdiń joǵary oqý oryndarynyń rektorlary burynǵy dástúrmen ózderiniń 18 bilim grantyn taǵaıyndaǵan eken. Mundaı sharapaty mol jaqsylyq jasaýdan Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda, M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnı­versıtetteri kósh bastap turdy. Rektorlar grantyna ıe bol­ǵan talapkerler qatarynda Ý.Tur­dybekova, A.Aıshatov (О́zbekstan) M.Álip, A.Asylbek (Mońǵolııa) Pýıa Pavız (Iran) jáne taǵy bas­qalar bar.

Biz olımpıada kezinde oqýshy­lardy bas­tap kelgen jetek­shilermen de oı bólisken edik. Olar óz elderindegi qazaq tili men mektepteri týraly pikirlerin bildirdi. Aıtalyq irgeles jatqan, bir týǵan delinetin qyrǵyz elinde birde-bir mekteptiń joq ekenin, onda turyp jatqan myńdaǵan qazaqtyń orys tilinde bilim alyp jatqanyn estisek, Qosaǵash aýyly (Reseı, Altaı Respýblıkasy) turǵyndarynyń ult tilin óltirmeý jolyndaǵy jankeshti talpynysyna kóz jetkizdik. Olar bes jyl buryn Qazaqstannan oqýlyq aldyryp tursa, endi Reseı zańyna saı sol eldiń bilim standarty negizinde qural jasap jatqandaryn estip bildik. Iá, onda da qazaqtildi mektep joq. Qazaq tili men ádebıeti synyptan tys oqytylady eken. Mundaı jarymjan tirlik Reseı­diń Omby, Orynbor, Samara, basqa da óńirlerinde oryn alyp otyrǵany belgili. Al О́zbekstan memleketinde qazaqtildi mektepter bar, biraq birte-birte aıasy tarylyp bara jatqan kórinedi. Ol eldegi oqýlyqtardyń 40 paıyzy ózbek halqynyń ádebıetin, 40 paıyzy qazaq, 20 paıyzy ózge ult ádebıetterinen turady eken. О́zbek tilin oqytatyn pán muǵalimderine 50 paıyzdyq ústeme tólense, ózge til mamandaryna ondaı múmkindik qarastyrylmapty. Oqýshylardy bastap kelgen azamattar burynǵy qazaq basy­lym­darymen baılanystyń úzi­lip qalǵanyn jetkizip, osy másele durys sheshimin tapsa, til bilýge kóp septeser edi degen oı-túıin­derine birneshe basylymdy biriktirip otyrǵan seriktestiktiń basshysy D.Qamzabekuly oryndy usynysty qoldaıtynyn, ony iske asyrýdyń júıeli joldaryna naqty dáıekter keltirip, zamanǵa saı jazylý tásilderin alǵa tartyp, elektrondy baılanys arqyly avtor bolýǵa múmkindiktiń bar ekenin de atap aıtty.

Jalpy, jıyrma jyl ishinde kelgen talapkerler sany 2 myńnan assa, olardyń deni Qazaq elinde qyzmet etip jatyr. Ulttyq de­mo­grafııaǵa da qosyp jatkan úlesteri erekshe. Aldy 3-4 tipti 5 balanyń ata-anasy atanyp otyr. Memlekettik qyzmette, irgeli uıym­darda eńbek etip jatqandar da az emes. Qyryqqa jýyq qandas balalary ǵylymmen aınalysyp, aldy professor dárejesin alyp, joǵary oqý oryndarynda sabaq berip júr. Bıznes salasyndaǵy jumystaryn da dóńgeletip júrgen alymdy jastardyń tynys tirligi kimdi de bolsa tánti eteri sózsiz. Osy olımpıadanyń ashylýy men jabylý saltanattarynda olardyń birazy qatysyp, izbasarlaryna tilekterin bildirip, atajurttaı mekenniń, qazaq tilindeı kıeli tildiń eshbir elde joq ekenin aıtyp, izbasarlaryna júrekjardy nıetin bildirdi. Qaı-qaısysy da «Biz qazaq halqy dep týdyq, sol halyq dep dúnıeden ótemiz de. Basqa oı-pikir bolǵan emes, bolmaıdy da», degen Alash arysy Álimhan Ermekovtiń ataly sózin alǵa tartyp jatty.

Olımpıadanyń sońǵy túıinin «Da­ryn» respýblıkalyq ǵylymı-prak­tıkalyq ortalyǵynyń dırektory Ǵaj­dembek Tursynov ja­sap, dástúrli olımpıada aldaǵy jylda jalǵasyn taba bere­tinin alǵa tartyp, osy jolǵy shara­ny Z.Amanova jetekshilik etetin laboratorııa jaqsy uıym­das­tyrǵanyna rızalyǵyn bildirip, tórtkúl dúnıeniń biraz jerin meken etken qandastardyń, ásirese Túrkııa, Qaraqalpaqstan, Eýropa memleketterindegi baýyrlar balalaryn aldaǵy kezeńderdegi til jarysyna qatystyrýǵa kúsh sa­latynyn bildirip, osy basqosý týraly pikirlerdi, oqý­shy­lardyń shyǵarmalaryn jınaq etip shyǵarýǵa múmkindik qarastyratynyn atap, bıyl shańyraq kótergenine 25 jyl tolatyn «Daryn» ortalyǵynyń ataýly kúnin de nazardan tys qaldyrmaıtynyn, sol sekildi endigi basty mindet elimizdiń jo­ǵary oqý oryndaryna grant alǵan talapkerlerdiń oqýyna kóńil bóletinin tilge tıek etti. Shynynda, álemdegi bar qazaqtyń balalary – Otanym degen olardyń judyryqtaı júrekteri atajurtynda tabysyp jatsa, qáne!

Súleımen MÁMET,

jýrnalıst