Jezqazǵannyń soltústik – batysynda 40 shaqyrymdaı qashyqtyqta Jezdi kenti ornalasqan. Keńes odaǵynyń marganes óndiretin negizgi ken orny – Nıkopol fashısterdiń qol astynda qalyp qoıǵan kezde tank qurastyrýǵa asa qajetti sol shıkizattyń osy jerden tabylǵanyn estigen Gıtler «Stalın qaıdaǵy bir Jezdi degendi taýyp alypty» dep jyndanyp kete jazdaǵan desedi. Al murtty kósem kún saıyn telefon shalyp, kenishtiń jumysyn tikeleı ózi baqylap otyrǵan kórinedi. Sóıtip, osylaısha, keshegi surapyl soǵys jyldarynda nebári 38 kúnde paıdalanýǵa berilgen marganes kenishi Jezdiniń atyn berisi odaqqa, árisi álemge áıgili etken edi. Al qazir kishkentaı ǵana kenttiń ataǵyn osynda ornalasqan «Máken Tóregeldın atyndaǵy Taý-ken jáne balqytý isi tarıhy mýzeıi» aspandatyp tur. Bul neǵylǵan mýzeı? Máken Tóregeldın degen kim?
«Jezqazǵan» ensıklopedııalyq anyqtamalyǵynda ol kisi týraly «Ulytaý aýdany Jezdi kentinde týǵan. Eńbek jolyn Qarsaqbaı geologııalyq-barlaý keńsesinde kollektordyń úırenýshisi bolyp bastaǵan. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan. Soǵystan keıin aýdandyq komsomol komıtetiniń hatshysy, geologııalyq-barlaý ekspedısııasy bastyǵynyń orynbasary, Jezqazǵan aýatkomynyń hatshysy, tóraǵasynyń birinshi orynbasary, keńshar dırektory. On bes jyldan astam ýaqyt Jezdi aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy boldy. Jezdi taý-ken jáne balqytý isi tarıhy mýzeıiniń uıymdastyrýshysy ári alǵashqy dırektory. «Máńgilik mura», «Vechnoe nasledıe», «Moı dolg», «Kadrlar – altyn qorymyz» kitaptarynyń, 100-den asa ǵylymı maqalanyń avtory. JezÝ-dyń Qurmetti professory. I jáne II dárejeli «Otan soǵysy», «Eńbek Qyzyl Tý», «Qurmet belgisi» ordenderimen, jıyrmaǵa jýyq medalmen marapattalǵan. Jezdi, Ulytaý aýdandarynyń, Túrkistan qalasynyń «Qurmetti azamaty» degen anyqtama berilgen. Osynaý bes-alty sóılemniń astarynda ǵıbratty ǵumyr ıesiniń ónegeli ómir joly tunyp turǵandaı. Komsomol, partııa, keńes organdarynda qyzmet atqarǵan, sharýashylyq basqarǵan kisiniń mýzeı uıymdastyrǵany, soǵan basshylyq jasaǵany qalaı? Mýzeı bolǵanda da qandaı! «Taý-ken jáne balqytý isi tarıhy mýzeıi» degen ataýynyń ózi qulaqqa tosyn estilmeı me? Munda kelgen kisi Uly dalanyń paleolıt kezeńinen ǵarysh dáýirine deıingi tarıhymen tanysa alady. О́ıtkeni bul mýzeıde kóne jáne orta ǵasyrlardaǵy taý-ken óndirisi, balqytý isine qatysty jádigerler jınaqtalǵan. Ashyq aspan astynda metallýrgııaǵa qatysty kólemdi eksponattar, sonyń ishinde, ejelgi mys balqytý peshi de qoıylǵan. Árıne, sondaı-aq mádenı-turmystyq jáne etnografııany sıpattaıtyn kóptegen baǵaly jádiger kózdiń jaýyn alady, tanym kókjıegińdi keńeıtedi.
«Mundaı mýzeı kúlli Azııada joq» degen edi Jezqazǵan – Ulytaý aımaǵyna kelgen saparynda ǵalym Dánel Álkeıqyzy Marǵulan. Osyndaı erekshe mýzeı uıymdastyrýǵa Máken Tóregeldındi ıtermelegen qandaı kúsh?
Qanysh Imantaıuly Sátbaev Mákendi on alty jasynda alǵash jumysqa qabyldaǵan. Bertinde jazǵan «О́mirdegi ustazym» degen esteliginde Máken aǵa aınaladan kórip-bilgenin kóńilinde pisire kele: «Atqaryp júrgen jumysymnyń mańyzdylyǵyn, ár túıir tasta, eger úńile bilseń qupııa, tipti qazyna baryn túsine bastadym», degen eken. Demek Máken Tóregeldınniń tarıh syrlaryn uǵynýǵa degen qyzyǵýshylyǵy sol bir balań jasynan bastalǵan tárizdi me, qalaı? Áıgili О́zbekáli Jánibekov sekildi, bul kisi de tarıhqa qatysy bar jádiger kózine ilinse boldy jınaı bergenge uqsaıdy. О́ıtkeni kózi tirisinde bergen suhbattarynyń birinde «Osy mýzeıdi uıymdastyrýǵa otyz jyl ǵumyrymdy arnadym» degen eken. Al mýzeı uıymdastyrý úshin 1988 jyly ruqsat alǵan kezde ol 65 jasta bolatyn. Jasy jetpistiń birine kóterilgen 1994 jyly mýzeı resmı túrde ashyldy.
Qazir mýzeıge Mákeńniń zaıyby Zeıpin Qazanbaeva basshylyq jasaıdy. Biz mýzeıdiń tarıhy jóninde Zeıpinmen áńgimeleskende, ol bizben Mákeńniń «mýzeı isinde О́zbekáli Jánibekovpen kóp aqyldastym» degenin bólisip, О́zaǵa men Máken aǵa arasynda bolǵan myna bir áńgimeni aıtyp berip edi.
– Talabyńyz durys eken, aǵa! Biraq mýzeıińiz ádettegi ólketaný mýzeılerin qaıtalap ketpesin. О́z ólkeńizdiń, aımaǵyńyzdyń ereksheligin tanytyp turatyndaı bolsyn – deıdi О́zaǵań.
Sonda Mákeń О́zbekáli inisine:
– Men bala kezimde Qanysh Imantaıuly Sátbaevtyń qaramaǵynda jumys istegen adammyn. Uly adamnyń shapaǵatyn sezingen kisimin. Ol meniń tyndyrymdylyǵyma tánti bolatyn. Qanysh aǵanyń aýzynan kóptiń kózinshe talaı márte «Osy uzynsıraǵym myqty» degen maqtaý estigenmin. Qanysh Sátbaev elimizdegi barlyq ǵylymnyń bilgiri desek te, Jezqazǵan – Ulytaý aımaǵy úshin ol – metallýrg, ol – shahter, ol – balqytýshy. Sondyqtan mýzeıdi Qanekemniń qurmetine «Taý-ken jáne balqytý isi tarıhy» dep atasam deımin. Bizdiń óńirimizde yqylym zamandardan-aq mys balqytylǵanyn Qanysh aǵa óz zertteýlerimen dáleldep ketti emes pe? – deıdi.
Muny estigen О́zbekáli inisi : – Durys aıtasyz, aǵa! Taqyrypty tamasha tapqan ekensiz. Mýzeıińizge sonaý baǵzy zamanda mys balqytqan peshti ornatyńyz, sosyn Ulytaý dalasynda shashylyp jatqan qaptaǵan zymyrandardyń biriniń qańqasyn ákelip qoıyńyz. Osynyń ózi-aq mýzeıińizdiń aıryqsha ekenin aıǵaqtap turatyn bolady. Halyq ótkenniń búginmen baılanysyn baıqaıdy – dep, qoldaý tanytqan eken.
– Mine, osylaısha, Qazaqstandaǵy mýzeı isiniń birden-bir bilgiri О́zbekáli Jánibekov aǵamyzdyń osy mýzeıdiń ashylýyna da shapaǵaty tıgen, – deıdi Zeıpin Qazanbaeva.
Mýzeıdegi eskponattar sany búginde 20 myńnan asady. Sonyń bári derlik M.Tóregeldınniń jyldar boıy ózi jınaqtaǵan jádigerleri kórinedi.
Osy bir erekshe mýzeıdiń ǵylymı tujyrymdamasyn, ıaǵnı taqyryptyq-ekspozısııalyq jospardyń da negizgi avtory Máken aǵanyń ózi boldy. Ártúrli ǵylymı-kópshilik basylym men jınaqta ol kisiniń mýzeıge qatysty 100-den astam ǵylymı-taldamalyq maqalasy, eńbekteri jaryq kórdi. Mýzeı, osylaısha, aımaqtan tys alys ólkelerge de nasıhattaldy. Mine, sondaı eńbektiń arqasynda shaǵyn ǵana Jezdi kentinde ornalasqan mýzeıdiń ataǵy elimiz túgili, alys shetelderge de málim boldy.
Mýzeıdiń ǵylymı keńesi Almatydaǵy Brıtan keńesimen kezdesip, yntymaqtastyq týraly kelisimge keldi. Sonyń arqasynda respýblıkalyq «Jibek joly» qoǵamy men Qazaqstan – Ulybrıtanııa qarym-qatynastary jónindegi Brıtan keńesi Londonda, Almaty men Astanada kórmeler ótkizgende, kórmeniń arnaıy kataloginde osy mýzeıge eki bet berildi, bes mınýttyq vıdeosaıahat fılmi túsirildi. Negizgi ekskýrsovod – Máken Tóregeldınniń ózi boldy. Aǵylshyn, orys tilindegi bul fılm Brıtan keńesiniń kórmesimen dúnıe júzin sharlady.
Mýzeı aýlasyndaǵy «Aq qaıyńdar alleıasy» men «Táýelsizdik qaraǵaılary» da Máken aǵanyń keıinge qaldyryp ketken máńgilik muralarynyń biri. Jeńistiń 55 jyldyǵy qurmetine ózi bas bolyp Jezdi, Ulytaý, Qarsaqbaı tóńiregindegi kózi tiri ardagerlerdiń basyn qosyp, qasıetti Ulytaý baýraıynan 55 qaıyń kóshetin ákelip otyrǵyzǵan edi. Táýelsizdiktiń 10 jyldyǵyna baılanysty, ıaǵnı 2001 jyly Kókshetaýdan, Abylaı han orda tikken alańnan ákelingen qaraǵaı kóshetteri de egilgen bolatyn. Arada ótken ýaqyt mýzeıdiń kireberisin shaǵyn ormanǵa aınaldyryp jiberdi dese de bolǵandaı.
Ulytaý hám Túrkistan. Ekeýi de qazaqtyń ejelgi astanasy. Mákeń osy qos astananyń búgingi ózara baılanysyna serpin berdi. Balqash mys kombınatynda barlyq tarıhı ólshemi saqtala otyryp, Taıqazannyń kóshirmesi jasaldy. Bastama kótergen – Máken Tóregeldın. Taıqazannyń bul kóshirmesi 2002 jyly Dúnıejúzi qazaqtarynyń II quryltaıy qarsańynda Túrkistandaǵy Esim han alańyna ornatyldy. Saryarqa halqynyń atynan tartý etilgen bul ǵasyrlyq eskertkishti daıyndaýǵa qosqan jeke úlesi úshin M.Tóregeldınge 2004 jyly «Túrkistan qalasynyń Qurmetti azamaty» ataǵy berildi. Elimizdegi mýzeı isin damytýǵa qosqan úlesi úshin ol «Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet qaıratkeri» atandy. 2015 jyly ózi uıymdastyrǵan mýzeıge esimi berildi.
Ulytaý oblysy,
Jezdi kenti