Jalaqyny ınflıasııanyń «jep» qoıýy, tóleý qabiletiniń tómendeýi syndy jaǵymsyz faktorlardy eskergende, elimizde daıyn baspana satyp alý qara halyq úshin qııal-ǵajaıyp ertegideı kórinedi. Sondyqtan óz buryshyna qol jetkizýdi arman etken jurt kóbine turǵyn úı qurylysyna úlesker bolýǵa májbúr.
Jańadan paıdalanýǵa berilgen nemese qaıtalama naryqtaǵy turǵyn úıdiń baǵasy barǵan saıyn aspandap barady. Máselen, 2019 jyly bastapqy naryqtaǵy baspananyń sharshy metri ortasha eseppen 293,5 myń teńgeni qurady. Al bıyl mamyrda baǵa 486 myń teńgege deıin kóterilip, 65,6%-ǵa sekirdi. Qaıtalama naryqta 2019 jyldyń sońynda turǵyn úıdiń quny bir sharshy metrge orta eseppen 200,4 myń teńgeden kelse, bıyl mamyrda 2,5 esege ósip, 505,7 myń teńgeni qurady.
Turǵyndardyń kópshiliginiń baspana satyp alýǵa shamasy jetpeıtinin jyljymaıtyn múlik salasyndaǵy sarapshylar da rastaıdy. Sáıkesinshe, bastapqy jáne qaıtalama turǵyn úı naryǵynda suranys azaıyp ketti. Bastapqy naryqta qurylys kompanııalarynyń bankrotqa ushyraý táýekeli, qolda bar jobalardyń toqtatylý qaýpi joǵary. Iri qurylys salýshylar satylymnyń tómendeýin áleýmettik jáne ınfraqurylymdyq nysandar qurylysyna kóshý esebinen óteýge tyryssa, shaǵyn nysan salýshylar jeke turǵyn úı keshenin jaǵalap, árleý jumystarymen aınalysyp kún kórip jatyr. Jazǵy mezgilde suranys pen usynystyń kúrt tómendeýine baılanysty baǵa aǵymdaǵy deńgeıde saqtalsa, kúzge qaraı qaıtadan sharyqtaıdy. Qazirde turǵyn úı negizinen ıpotekaǵa satylýda. Qazaqstannyń qurylys salýshylar qaýymdastyǵynyń prezıdenti Vıktor Mıkrıýkovtiń aıtýynsha, Astanada bastapqy turǵyn úı jyl basynan beri 0,9 paıyzǵa, Almatyda 0,3 paıyzǵa qymbattaǵan. Qurylys naryǵyna kóptegen faktor, sonyń ishinde qurylys materıaldary baǵasynyń ósýi, ınflıasııalyq úderister, nesıeler boıynsha mólsherlemelerdiń joǵary deńgeıi, halyqqa qoljetimdi ıpotekalyq baǵdarlamalardyń bolmaýy, ınjenerlik jelilerdiń respýblıkalyq mańyzy bar qalalarda da, óńirlerde de jappaı jetkiliksizdigi sııaqty tolyp jatqan problema keri áser etedi. Munyń bári qurylys kóleminiń qysqarýyna ákelip, usynystyń azaıýyna, ári qaraı baǵanyń ósýine sebep bolady. Saldarynan qurylys ındýstrııasy da qosymsha tabystan qaǵylady. Turǵyn úı qurylysy turalasa, árleý materıaldary, tusqaǵaz, jıhaz, turmystyq tehnıka satatyn dúkender de tutynýshylardan aıyrylady.
Jańa turǵyn úıdiń quny bir jylda orta eseppen 6 paıyzǵa ósti. Bul rette óńirler eń joǵary dınamıkany kórsetti: Pavlodar (+19,2 paıyz), Semeı (+17,5 paıyz), Aqtaý (+17,4 paıyz). Astanada ótken jylǵy qarqyndy ósýden keıin baǵalar is júzinde ózgergen joq. Ádette jaıly sanattaǵy turǵyn úı keń tanymal. Bir, eki bólmeli shaǵyn páterlerdi jas otbasylar «Otbasy bankiniń» ıpotekalyq baǵdarlamalary arqyly alady. Suranystyń basty ındıkatory ‒ satyp alý-satý mámileleriniń sany respýblıka boıynsha 2022 jylǵy mamyrmen salystyrǵanda 40 paıyzdan astam tómendedi. Elde ıpotekalyq baǵdarlamalardyń jumysy boıynsha naqty strategııanyń bolmaýyna baılanysty suranys aıtarlyqtaı qysqarǵan. Al aty dardaı «7-20-25» baǵdarlamasy jylyna belgilengen 100 mıllıard teńge shekti lımıtke baılanysty klıentterdiń suranystaryn is júzinde qanaǵattandyrmaıdy. Sala ókilderiniń aıtýynsha, elimizdiń eń iri ıpotekalyq operatory «Otbasy bankinde» talaptar ózgerdi. Klıentter úshin baǵalaý kórsetkishteri aıtarlyqtaı ósti, ıpoteka sharttary qubyldy. Bul turǵyn úı satyp alýdy halyqtyń kóptegen toby úshin qoljetimsiz etti.
Astanada ınjenerlik jelilerdi ınfraqurylymdyq damytý boıynsha eleýli shekteýlerge baılanysty jobalardyń basym bóligi qatyp qalǵany belgili. Sondaı-aq qurylys ázirleýshi developerler jańa nysandardy iske qosý josparlaryn qaıta qaraýda. Tehnıkalyq sharttardy alý múmkindiginiń bolmaýy olardyń qolyn baılaıdy. Qazirde usynystyń shektelýine baılanysty elordada qurylys kólemi eki esege azaıǵan. Mamandardyń shamalaýynsha, jyl sońyna qaraı turǵyn úı kem degende 15 paıyzǵa qymbattaıdy. Jalpy elimizde bastapqy naryqtaǵy qun ınflıasııa dálizderinde ósetin bolady.
Finprom sarapshylarynyń taldaýy boıynsha, búginde Eýropanyń, sondaı-aq AQSh-tyń turǵyn úımen qamtamasyz etý kórsetkishterimen salystyrǵanda, halyqtyń turǵyn úı sanymen araqatynasy reıtınginde biz eń tómengi orynda turmyz. Sondaı-aq BUU norma dep bekitken kórsetkish kem degende 30 sharshy metr bolýy keregin qarastyrsa, bizdiń elimizdegi januıalardyń 70%-dan astamy bir adamǵa 20 sharshy metrden aspaıtyn turǵyn úıde turady. Salystyrar bolsaq, bıyl birinshi toqsanda respýblıkamyzdaǵy ortasha aılyq ataýly jalaqy 340,6 myń teńgeni qurady. Bir jaǵynan jalaqy 2019 jylǵy ortasha kórsetkishten (186,8 myń teńge) 82,3%-ǵa kóbeıdi desek te, ekinshi jaǵynan, bul ósim ınflıasııany jappaıdy. Oǵan qosa jalaqynyń satyp alý qabileti bir jylda 0,6%-ǵa tómendegen.
Osylaısha, jalaqynyń ósýine qaramastan, halyqtyń basym bóligi kedeılenip barady. Turǵyndardyń jalaqysy bıyl qańtar-naýryz aılarynda byltyrǵy birinshi toqsanmen salystyrǵanda aqshalaı túrde 19,3%-ǵa ósti. Árıne, EAEO-nyń basqa elderimen salystyrǵanda, bul rekordtyq kórsetkish bolmasa da, nomınaldy ósim aıtarlyqtaı joǵary. EEK salystyrmaly derekterine qaraǵanda, bıylǵy qańtar-naýryzda eki ese kóp, ıaǵnı 749 dollar shamasynda boldy. Nomınaldy tabystyń dollarlyq balamasy boıynsha odaqta Reseıden (918 dollar) keıingi ekinshi oryndamyz. О́kinishke qaraı, bul ósimdi el turǵyndarynyń baqýatty ómiriniń faktory dep ataýǵa bolmaıdy. Inflıasııa saldarynan aqshanyń qadiri qashyp, salmaǵy jeńildep barady. Elimiz osy kezeńdegi naqty jalaqy ındeksi 100 paıyzdyq belgiden tómen bolǵan EAEO-daǵy jalǵyz el boldy.
Jalaqyny turǵyn úı baǵasymen salystyrsaq, másele aıqyndala túsedi. Eger aıyna eki ortasha ataýly jalaqyny esepteı otyryp, eki adam jumys isteıtin qarapaıym otbasyn jáne 54 sharshy metrlik standartty páterdi mysalǵa alǵanda, mundaı otbasy jalpy tabysynyń úshten birin jınaı alǵan kúnniń ózinde páter qunynyń kem degende 20%-yn (standartty bastapqy jarna) jınaqtaý úshin jańa turǵyn úıdiń ortasha qunynyń mólsherlemesimen 1,9 jyl qajet eken. Al qaıtalama naryqtaǵy turǵyn úı jaǵdaıynda 2 jyl ketedi. Jańa úı alý úshin tolyq qunyna deıin jınaý 9,6 jyldy, al qaıtalama naryqtaǵy úı úshin 10 jyldy qajet etedi.
Aıta ketý kerek, mundaı boljamnyń ózi búkil jınaqtaý merziminde turǵyn úıdiń quny ózgermeıdi-aý degen jartykesh úmitke súıenýmen jasalyp otyr. Al shyn mánindegi merzim uzaǵyraq jáne birneshe ese kóp bolýy múmkin. Sonymen qatar sarapshylar bul tusta bıylǵy birinshi toqsanda nebári 225,7 myń teńgeni (2022 jyldyń aıaǵynda 204,1 myń teńge) quraǵan medıandy jalaqyǵa (jumyskerler sanyn týra ekige bóletin jáne medıandyq jalaqydan kóp jáne odan az jalaqy alatyn adam sany birdeı bolatyndaı jalaqy kólemi) negizdeý anaǵurlym qısyndy bolsa da, ataýly ortasha aılyq jalaqy týraly málimetti qoldanǵan. Sondaı-aq bul rette respýblıkamyzda byltyr bar bolǵany 68,6 myń teńgege jetken modaldy jalaqy (jumyskerler eń kóp alatyn jalaqy kólemi) deńgeıi de negizdi.
Sol sekildi BUU, EYDU, «Joint Center for Housing Studies» standarttaryna súıene otyryp, «Urban Reform Institute» (AQSh) jáne «Frontier Center for Public Policy» (Kanada) taldaý ortalyqtarynyń mamandary turǵyn úıge qoljetimdilik belgilerin anyqtaǵan. Eger ortasha kólemdegi jáne quny ortasha páterdi satyp alý úshin 3 jyldan az ýaqyt jumsalsa, ortasha qoljetimdi páter úshin 3 jyldan 4 jylǵa deıin, qoljetimsiz páter úshin 5 jyldan astam ýaqyt qajet bolsa, eldegi baspana qoljetimdi bolyp sanalady. Osylaısha, mundaı esepteýler negizinde elimizdegi baspana múlde qoljetimsiz.
Osydan shyǵatyn qorytyndy ‒ qazirde turǵyndar qurylysqa úlesker retinde qatysatyn tásil anaǵurlym qolaıly bolyp otyr. Úleskerlik qatysýdaǵy nysan paıdalanýǵa berilgennen keıingi páter qunyna qaraǵanda 30%-ǵa deıin tómen ekenin eskersek, úleskerlik qurylystyń suranysqa ıe bolatyny túsinikti de. Degenmen bul jerde keıbir máselelerdi este ustaý kerek. Búginde naryqtyń 70 paıyzdan astamy «Turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý týraly» zańdy aınalyp ótip jumys isteıdi. Zańnan tys áreket etetin developerlerdiń basym bóligi Astanada shoǵyrlanǵan. Bul rette suranystyń tómendeýi olardyń bankrotqa ushyraýyna, tipti naryqtan ketýine ákelýi múmkin.
Respýblıkamyzdyń basqa qalalarynda da jaǵdaı máz emes. Máselen, jýyrda ǵana Qazaqstan turǵyn úı kompanııasy (QTK) Atyraýdaǵy turǵyn úı keshenine qatysty kepildik jaǵdaıynyń bastalǵany týraly habarlady. Qazirgi sátte nysannyń qurylys-montaj jumystary aıaqtalmaǵan jáne paıdalanýǵa berýge daıyn emes. Is júzinde bul qurylys salýshynyń defoltqa ushyraǵanyn jáne úleskerler aldyndaǵy mindettemelerdi odan ári oryndaı almaıtynyn kórsetedi. Qýanyshqa qaraı nysan QTK qurylys aıaqtalǵannan keıin ózine mindetteme alatyn kepildikke ıe bolǵan. Al eger keshen Úlestik qatysý týraly zańnamany aınalyp ótip salynyp jatqan jaǵdaıda úleskerler birigip, nysan qurylysyn óz esebinen aıaqtaýǵa májbúr bolady.
Sońǵy jyldary eldegi qurylys salýshylar jeńildikter men suranystyń tómendeýiniń arqasynda ózderin shamadan tys erkin sezindi. Úlken qalalarda úleskerlerdi qoryqpaı tartty. Biraq memlekettiń qoldaýy azaıǵanda túrli másele sý betine qalqyp shyǵa bastady. Búgingi tańda respýblıka boıynsha úleskerler qatysatyn 44 problemalyq nysan bar. Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi úlestik qurylys máselelerin retteý maqsatynda yntalandyrýshy jáne qatańdatatyn túzetýler paketin daıyndady. Qurylys kompanııalaryna Qazaqstan turǵyn úı kompanııasynyń kepildigin jáne ákimdikterdiń ruqsatyn alý arqyly óz qyzmetin zańdastyrýǵa múmkindik beretin negizgi yntalandyrý sharalary qarastyryldy. Qatańdatý sharalary úleskerlerdiń aqshasyn tartýdyń ashyq tetigin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Olardyń ishinde: salynyp jatqan turǵyn úıdi satyp alýǵa baılanysty barlyq shartty HQKO-larda tirkeý, qurylysty odan ári toqtata otyryp, úleskerlerdiń aqshasyn zańsyz tartqany úshin aıyppul sanksııalaryn ulǵaıtý, úleskerlerdiń aqshasyn tartýǵa ruqsatsyz jarnamaǵa tyıym salý bar.
«Turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý týraly» zańǵa sáıkes, qurylys satysynda turǵyn úıdi satýǵa bekitilgen úlgilik nysandaǵy úlestik qatysý shartyn (ÚQSh) jasaý arqyly ǵana ruqsat etiledi. Úlestik sharttyń úlgilik nysany Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń 2016 jylǵy 28 shildedegi №345 buıryǵymen bekitilgen. Shart jazbasha túrde jasalyp, qol qoıylǵannan keıin jergilikti ákimdikte tirkeýden ótýge tıis. ÚQSh tirkeý kezinde qosarlanǵan satý faktisine jol bermeıtin jáne tólem úshin negiz bolatyn tıisti anyqtama usynylady.
Eger satyp alýshy qurylys salýshymen basqa shart jasasa (aldyn ala brondaý sharty, brondaý sharty, ınvestısııalyq shart, talap etý quqyǵyn basqaǵa berý sharty), ol úlestik qurylysqa qatysýshy bolyp sanalmaıdy jáne másele týyndaǵanda, mysaly, qurylys salýshy uzaq ýaqyt boıy belgilengen merzimderdi oryndaı almasa, bir páterdi birneshe adamǵa satý jáne basqa da jaǵdaıda úlesker retinde olardyń quqyqtaryn qorǵaý múmkin bolmaıdy.
О́z kezeginde qurylys salýshy jergilikti atqarýshy organnyń tıisti ruqsaty nemese «Qazaqstan turǵyn úı kompanııasy» AQ kepildigi bolǵanda ǵana ÚQSh qorytyndysy jáne zańǵa sáıkes úleskerlerdiń qarajatyn tarta alady. Ázirleýshi bul qujattardy bolashaq aksıonerge usynýǵa mindetti. QTK kepildigi qurylys salýshyǵa senimdilik muqııat tekserilgennen keıin beriledi: qarjylyq kórsetkishter, baǵa saıasaty, qarjylandyrý kózderi, qurylys kólemi men quny taldanady; ruqsat beretin jáne quqyq belgileıtin qujattar qaralyp, sot nemese salyqtyq is júrgizýdiń joqtyǵy tekseriledi. Qurylys salýshy mindettemeni oryndamaǵan jaǵdaıda QTK nysannyń qurylysyn aıaqtaý jáne úleskerge tıesili turǵyn úıdi berý boıynsha mindettemelerdi óz moınyna alady. Osylaısha, zań talaptaryna sáıkes ÚQSh qorytyndysy úleskerdi josyqsyz qurylys salýshylardan aıtarlyqtaı qorǵaı alady.
Alaıda soǵan qaramastan, búgingi kúni úlestik qurylys nysandaryn tıisti ruqsatsyz jáne zań talaptaryn buza otyryp satý derekteri áli tyıylar emes. Sondyqtan úleskerlik jolmen páter satyp almas buryn qurylys kompanııalarynyń qujattaryn muqııat tekserip, úlesker retindegi quqyqty bilý óte mańyzdy. Osy rette turǵyndardy úlestik qurylys nysandary týraly senimdi jáne tolyq aqparatpen qamtamasyz etý maqsatynda QTK www.khc.kz resmı saıtynda, «Jeke tulǵalar» bóliminde jáne «Úleskerler» bólimshesinde, salynyp jatqan obektilerge kepildikter berý týraly kelisimder jáne turǵyn úı keshenderiniń qurylys barysy týraly aqparat ornalastyrylýda.
Sondaı-aq úlestik qurylystyń zańdy nysandarynyń tizimimen www.homeportal.kz «Turǵyn úı portaly» aqparattyq júıesinde tanysýǵa bolady. Turǵyn úı portalynda jergilikti atqarýshy organdardyń málimetteri boıynsha úleskerlerden qarajat tartýǵa tıisti ruqsaty nemese kepildigi joq qurylys salýshylar týraly aqparat ta jarııalanady.