Kezinde dastarqan basynda shaı iship, áńgime soǵyp otyrǵanda elimizdiń qazba baılyǵy mol ekenin aıtyp, arabtardaı baqýatty ǵumyr keshýimiz kerek deıtin edik. Sóıtsek, shynynda arabtardyń deńgeıge jetip qalǵanymyzdy baıqamappyz. Bul úshin, árıne, «qara qazan, sary balanyń qamyn jegen» atqarýshy bılikke myń alǵys aıtamyz.
Sózimizge dálel kerek pe? Bar. Jeterlik. Qaıbir jyly úlken aǵam qajylyqqa baryp kelgen. Aınala teńiz qorshap jatsa da, qalyń qumnyń ortasynda otyrǵan Saýd Arabııasynda janarmaıdyń quny bir lıtr sýdan arzan ekenin aıtqany bar-tuǵyn. Keıinirek Birikken Arab Ámirlikterine barǵanda da osy sózdiń kýási boldyq. Rasynda, Parsy shyǵanaǵynda qutydaǵy lıtr sýdyń quny benzınnen qymbat eken.
Qudaıǵa shúkir, bul jaǵynan arabtarmen teńesip qaldyq. Qazir elimizdiń dúkenderinde eń arzan sýdyń bir lıtri 200 teńgeden joǵary. Biz qaıta kóterme bazardaǵy tómengi baǵany aıtyp otyrmyz. Áıtpese, dúńgirshekterde jarty lıtr sýdy sol baǵaǵa alasyz. Halqymyz sýdy bekerden-beker «tirshilik nári» demegen shyǵar. Búkil ómirdiń bastaýyna aınalǵan resýrs qymbat bolýy kerek pe? Álbette.
Endi, janarmaıǵa oralaıyq. Toǵyzynshy terrıtorııada kóktemde AI-92 jáne AI-93 markaly benzın quny 182-187 teńge aralyǵynda boldy. Dızeldiń quny 230 teńge shamasynda. Qarap otyrsaq, bizdiń elde de bir lıtr benzınniń quny bir lıtr sýdan arzan bolyp tur. Endeshe, arabtardan qaı jerimiz kem? Arabtar sekildi ómir súrip jatyrmyz degen osy emes? Energetıka mınıstrligi janarmaı baǵasy ósetinin málimdegen edi. Soǵan sáıkes, AI-92 markaly benzın quny 205 teńgege deıin kóterildi. Bul da durys. Aýyz sý men janarmaı baǵasynyń teńespese, kúni erteń arabtar bizge qyzyǵa qarap, benzıni sýdan arzan dep tańdaı qaǵyp, qazaqtardaı ómir súrýimiz kerek qoı dep shý shyǵaryp júrmesine kim kepil?
Global Product Price degen saıt bar. Álemdegi kúndelikti turmysqa qajetti taýarlardyń baǵasyn salystyryp otyrady. Soǵan súıensek, elimizdegi azyq-túliktiń quny Parsy shyǵanaǵy elderimen shamalas eken. Máselen pasterlengen, tetrapaketke quıylǵan bir lıtr súttiń quny Birikken Arab Ámirlikterinde shamamen 6,6 dırham eken. Bul – 800 teńge shamasynda. Toǵyzynshy terrıtorııa da budan qalyspaıdy. Ortasha eseppen tetrapakettegi pasterlengen súttiń baǵasy shamamen 770 teńgeni quraıdy. Taǵy da arabtardaı ómir súremiz dep aýyz toltyryp aıtýǵa tolyq negiz bar. Tek, bárin «qurtyp turǵany» jumsaq qaptamadaǵy sút qana. Olardyń baǵasy ortasha eseppen 420 teńgeniń ar jaq, ber jaǵy.
Budan bólek, elimizde et, jumyrtqa, kúrish, makaron, kartop, pııaz, sábiz sekildi kúndelikti tutynatyn taýarlardyń da baǵasy arab elderimen shamalas. Máselen, kartoptyń quny Dýbaıdyń sýpermarketterinde kılosyna 250 teńgeden tur. Pııazdyń baǵasy da osy deńgeıde. Qyzanaq 470 teńge kóleminde. Al elimizde dál qazir kartopty bazarlarda 300 teńgeden satyp jatyr. Pııaz da biraz ýaqyttan beri 300 teńgeden túspeı tur. Qyzanaqtyń baǵasy jaz shyqqan soń ǵana beti beri qarap, 450 teńgege deıin arzandady. Áıtpese, qystyń kezinde eki myń teńgeden asyp jyǵylǵanyn kózimiz kórgen. Demek, osyndaı taýarlardyń naryqtaǵy qunyna qarap otyryp, qazaqtar da arabtar sekildi ómir súrip jatyr dep aıtýǵa tolyq negiz bar.
Páterdi jalǵa berý jaǵynan da arabtardan qalyspaımyz. Máselen, ınternettegi derekterge súıensek, Mekkede bir bólmeli baspanany jalǵa alý quny 275 dollardan bastalady. Iаǵnı shamamen 125 myń teńgeniń o jaq, bu jaǵy. Tek Saýd Arabııasynyń astanasy Er-Rııad pen Birikken Arab Ámirlikteriniń bas shaharynyń biri Dýbaı sekildi qalalarda ǵana bir bólmeli páterdi jalǵa alý quny 250-300 myń teńgege deıin jetedi. Muny atalǵan shaharlarǵa týrısterdiń aǵylyp kelýimen túsindirýge bolady. Áıtpese, byltyr Reseı mobılızasııa jarııalap, soltústiktegi kórshimizden qaptaǵan «qashqyn» kelgende bizdiń elde de páter aqysy sharyqtap ketkeni esimizde.
Astanada qazirdiń ózinde bir bólmeli baspanany jalǵa berý quny ortasha eseppen 150 myń teńgege jýyqtaıdy. Iá, jataqhana tıptes salynǵan ǵımarattardan 50 myńǵa qýyqtaı bólmeni jalǵa alýǵa bolady. Biraq tolyqqandy páterde bir aı turý úshin keminde 100 myń teńgeni shytyrlatyp sanap berýge týra keledi.
Joǵaryda keltirgen shaǵyn sıfrlarǵa qarap-aq elimizdegi baǵa Parsy shyǵanaǵy elderinen aıtarlyqtaı aıyrmashylyǵy joq ekenin baıqaǵan shyǵarsyz. Endeshe, biz arabtar sekildi ómir súrip jatyrmyz dep aıtýǵa tolyq quqyǵymyz bar. Budan bylaı olarǵa qyzyǵýǵa negiz joq. Qazba baılyǵy mol el «qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaıtyn zamanǵa» jetý úshin jalaqy men áleýmettik kómektiń qaı mólsherde bolý keregin ishteı túsinedi. Sol zamanǵa jetý uzamasa dep tileıdi.