BUU qarary: О́shpendilik áreketteri aıyptalady

Qabyldanǵan qararda din nemese nanym-senimine baılanysty adamdarǵa qarsy zorlyq-zombylyq áre­ket­terdiń barlyq túrleri aıyp­talady. Sonymen qatar qu­jatta dinı rámizderge, qa­sıet­ti kitaptarǵa, turǵyn úı­lerge, jumys oryndaryna, múlik­terge, mektepterge, máde­nıet úıleri men ǵıbadat oryn­daryna qarsy baǵyttalǵan kez kelgen áreketterdi aıyptaýǵa nazar aýdarylǵan.

BUU qararynyń mátini­ne dinı rámizder men qasıet­ti kitap­tarǵa siltemelerdi engizý týraly sheshim Eýropanyń birqa­tar elderinde Qasıetti Quran kitapty órtep, ony qorlaý oqıǵa­larynyń tizbegi aıasynda qabyldandy.

Osylaısha, Qazaqstan BUU-ǵa múshe basqa 47 elmen birge bul qarardyń teń av­tory bolyp otyr. Elimiz beıbitshi­lik, senim, qoǵamdyq keli­sim jáne bir-birin ózara qol­daý ıdeıalary tóńireginde qun­dylyqtar men adamdardy birik­tirýdiń tekserilgen júıesin qalyptastyrýǵa erekshe mán beredi.

Osy oraıda Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Soltústik Eýropanyń birqatar memleketinde bolǵan Qurandy órteý aktilerin synǵa alǵany belgili. Memleket bas­shysynyń pikirinshe, bul qazirgi álemdegi jaǵdaıdy shıe­lenistirýge, halyqtar men memleketter arasyn­daǵy senimge nuqsan keltirýge baǵyttalǵan arandatýshylyq áreket. Mundaı áre­ketter mem­leketter men din­derdiń ór­kenıetti qatar ómir súrýi­niń jalpyǵa birdeı tanylǵan nor­malaryna qaıshy keletin aksııalar retinde bir­aýyzdan aıyptalýǵa tıis.

Aıta ketý kerek, Qazaqstan 2003 jyldan bastap Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderin ótkizýdiń bastamashysy retinde jahandyq dinara­lyq jáne konfessııaaralyq dıalogtiń bedeldi jaqtaýshylarynyń biri. Atal­ǵan forým dástúrli dinder men konfes­sııa­­lardyń kórnekti ókilderi arasyndaǵy tıimdi ári tabysty dıalog alańyna aınaldy.

BUU Bas assambleıasynda qabyldanǵan «Dinaralyq jáne mádenıetaralyq dıalogti jáne toleranttylyqty damytý jáne óshpendilikke qarsy turý» dep atalatyn qujatty jıynǵa qatysýshylar qyzý talqylady. Qararda BUU-ǵa múshe mem­leketterdi dinaralyq jáne máde­nıet­aralyq dıalogti qurmetteý, ony ilgeriletý jolynda múddeli taraptarmen jumys isteý kerektigi aıtylǵan. Son­daı-aq kemsitýshilikke, dushpandyqqa jáne zor­lyq-zombylyqqa shaqyratyn áreket­tiń aldyn alýdyń mańyzyna toqtalǵan.

Atalǵan qujatty tanystyrǵan Marokkonyń BUU-daǵy ókili Omar Hılal keıingi jyldary jekkórýshilik pikir­iniń kóbeıip bara jatqanyna alań­daý­shylyq bildirdi. Spıker osylardy eskere kele, qujattyń bir aýyzdan qa­byl­­danatynyna senim bildirdi. «Qarar adamzattyń gýmanıtarlyq kózqarasyn bildiredi, dinı erkin qoǵamda ómir súrý men qaýymaralyq kelisimde ómir súrýdi qoldaıdy», dedi O.Hılal.

Biraq talqylaý barysynda dinı rámizder men qasıetti kitaptarǵa nuqsan keltirý áreketterine qatysty daý týdy. Máselen, Eýropalyq Odaq atynan sóılegen Ispanııa ókili bul halyq­aralyq quqyqty buzbaıtynyn alǵa tartyp, Qarar jobasyna ózgeris engizýdi usyndy. Onyń aıtýynsha, mundaı áre­ket­ter qorlaý jáne qurmettemeý eke­ni­ne qaramastan, halyqaralyq quqyq­ty buzbaıdy. Sol sebepti qujattaǵy «ha­lyqaralyq quqyqty buzý» degen joldardy alyp tastaý kerek dep málimdedi.

Sondaı-aq Ulybrıtanııa ókili túze­týdi qoldaıtynyn bildirip, kelissóz­der kezinde taraptardyń usynysty qabyldamaǵanyna qynjylys bildirdi. Baıandamashy ózgeris engizilýi kerek dep sanaıtyn 13-tarmaq shynaıylyqty bildirmeıdi degen pikirin jetkizdi. Sonymen qatar onyń sóz bostandyǵy men din nemese senim bostandyǵy arasyndaǵy tepe-teńdikti buzbaıtynyn atap ótti.

Sondaı-aq Danııanyń BUU-daǵy ókili de bul pikirmen kelisetinin jetkizdi. Ol Qurandy ne basqa da dinı kitaptardy órteý, qorlaý qurmetsizdik jáne arandatýshylyq áreket ekenine toqtaldy. О́z elimen qatar Fınlıandııa, Islandııa, Norvegııa jáne Shvesııa atynan sóılegen spıker mundaı qadamdy quptamaıtynyn jetkizgenimen, sóz erkindigi men pikir bostandyǵyna qarsy shyqpaıtynyn atap ótti. Osyǵan súıene otyryp, din erkindigi ony synaýǵa qarsy emesine nazar aýdaryp, dinı rámizder men qasıetti kitaptarǵa qarsylyq halyqaralyq quqyqty buzbaıtynyna toqtaldy.

Malaızııa ókili Qarardyń preambýla­syna ózgeris engizýge qarsy shyqty. Onyń sózine súıensek, taraptar adam quqyǵyn kúsheıtýge ekpin bergenimen, qasıetti kitaptardy órteý sol adam quqyǵyn shekteıtinin nazardan tys qaldyrǵanyn jetkizdi. Osy oraıda Malaızııa ókili dinge jala jabý adam quqyǵyn taptamaıdy degen pikirge úzildi-kesildi qarsy shyǵyp, eýropalyq áriptesteriniń kózqarasymen kelispeıtinin atap ótti.

О́z kezeginde Marokko ókili O.Hılal usynysqa tańdanys bildiretinin ja­syr­ǵan joq. Onyń paıymdaýynsha, daý bolǵan 13-tarmaqsha buǵan deıin qabyldanǵan halyqaralyq qujattardyń eshqaısyna qarsy shyqpaıdy, kerisin­she úndes keledi. «Qasıetti kitaptardy órteý sóz bostandyǵy emes, adamzattyń qadir-qasıetine jasalǵan qastandyq. Dinı erkindik pen senim bostandyǵyna senetinder túzetýge qarsy daýys beredi dep úmittenemin», dedi O.Hılıl.

Mysyr ókili bul Qarardyń ıslamǵa qarsy arandatýshylyq pen zorlyq-zombylyq áreketteriniń qaıtalanýy men órshýine baılanysty der kezinde qabyl­danǵanyn aıtty. Mundaı áreket­terdi sóz bostandyǵyn jeleý etip aqtaýǵa kelmeıdi. Sol sebepti Qurandy órteý neme­se qasıetti kitaptardy qorlaý aran­datý­shylyq, dushpandyq jáne zorlyq-zombylyq ekenin jetkizdi. Osy oraıda, mundaı áreketke zań boıynsha tyıym salynýy keregin atap ótti. «Mundaı áreket bolǵan elder adam quqyqtary jónindegi zańnamaǵa sáıkes quqyqtyq júıesine ózge­ris engizip, buǵan jol bermeý jáne jaýap­ker­shilikke tartatyn quraldar men ere­jelerdi ornatýǵa mindetti», dedi Mysyr ókili.

Túrkııa tarapy da musylmandardyń jekkórýshilikke, ıslamofobııaǵa ushy­rap otyrǵanyn atap ótti. Múshe memle­ketterdi dinı kemsitýshilik pen tózim­sizdikke qarsy naqty qadamdar jasaýǵa shaqyrdy. Ol sondaı-aq Birikken Ulttar Uıymynyń О́rkenıetter Alıansynyń óshpendilik sózderiniń aldyn alý jáne toqtatýǵa zor úles qosyp otyrǵanyna nazar aýdardy.

AQSh delegasııasy da óz eliniń kez kelgen óshpendilik áreketterin úzildi-kesildi aıyptaıtynyn, musylmandarǵa qarsy pikirge kelispeıtinin jetkizdi. Amerıka Qurama Shtattary qasıetti kitap­tardy qorlaıtyn kez kelgen áreket­ke qarsy turatynyn atap ótip, din bos­tan­dyǵy men sóz bostandyǵyn ilgeri­letý­de kóshbasshy ról oınaıtynyn atap ótti. Osylaısha, amerıkalyq ókil Qarar­ǵa tolyqtaı kelisetinine ekpin berdi.

Japonııa ókili ortaq pikirge keli­setinin, biraq qujatty talqylaý bary­synda syndarly dıalog júrgizil­megenin aıtty. Onyń aıtýynsha, Kúnshyǵys eli konsýltatıvtik úderiske syndarly qatysýǵa árqashan daıyn jáne ósh­pen­dilik sózderine qarsy turý úshin din­aralyq jáne mádenıetaralyq dıalogti ilgerilete beredi.

Pikir bildirgender tizimi munymen bitpek emes. Talqylaý barysynda kóptegen memlekettiń BUU-daǵy ókili óz kózqarasyn aıtty. Taraptardyń bári sóılep bolǵannan keıin daýys berý rásimine kezek berildi. Eń áýeli Ispanııa ókili usynǵan túzetý qoıylǵan. Qatysýshylardyń 44-i ony qoldasa, 62-i qarsy boldy. Taǵy 23 memleket qalys qaldy. Nátıjesinde kópshilik daýyspen túzetý maquldanǵan joq. Budan keıin Bas assambleıa Qarardy biraýyzdan qabyldady.