Memleket basshysy Ulttyq quryltaıda ulttyq brend, ıdeologııa, tarıh, sana, mádenıet, tárbıe, jalpy ulttyq qundylyqtar men kreatıvti ındýstrııa, saıası taldaý, saraptaý, shekaralas aımaqtardy damytý, memlekettik qyzmetkerlerdi adaldyq pen ádildikke jeteleıtin qasıetter men isterge keńinen toqtaldy. Túsingenge ádiletti qoǵam jaıynda tereń maǵynaly oı aıtty.
Taıaýda «Amanat» partııasynyń uıymdastyrýymen Astanada alǵash ret ár deńgeıdegi máslıhat depýtattarynyń respýblıkalyq forýmy ótkeni málim. Keleli keńestiń mánisi tipti aýdandyq deńgeıdegi depýtattardyń ımıdjin qalyptastyrý, saılaýshylarmen baılanys ornatý, ýádelerdi oryndaý sııaqty jumystar búge-shúgesine deıin talqylandy. Áıtpese, buryn saılaý aldynda alashapqyn bolyp, keıin aýylǵa at izin salmaıtyndar da bolǵan. Turǵyndarǵa tóbe kórsetpeıtin ákimder de bar. Máselesin sheshetin, shaǵymyn tyńdaıtyn ne ákim, ne depýtatyn tappaǵan soń, halyq kóshege, áleýmettik jelige, tipti halyqaralyq uıymdarǵa shyǵyp ketti. Zaman ózgerdi, ózgergendi kóz kórip jatyr. Forýmnyń maqsaty Prezıdent aıtqandaı halyqqa adal qyzmet etip, Ádiletti Qazaqstan ornatýǵa kúsh salý edi.
Túrkistan – elimizdiń iri oblystarynyń biri. Jer kólemi jóninen saı kelmese de, turǵyndar sany jaǵynan asyp túsedi. «Kóptiń ýaıymy – kóp, azdyń ýaıymy – az» degendeı, buqaranyń sany artqan saıyn ózekti máseleleri de kóbeıip keledi. Onyń ústine árisi 50-60, berisi 30 jyldan beri tozyǵy jetken, jańalaýdy qajet etetin dúnıeler de jetip artylady. Áleýmetke keregi – mektep, aýrýhana, emhana, jol, gaz, sý, jaryq, jumys orny. Saılaý aldynda saılaýshylarmen kezdesip, bazynasyn tyńdadyq. Aınalasy 3 aıda Úkimetke onnan asa depýtattyq saýal joldandy. Aýyz toltyryp aıtarlyǵy – mektep, aýyz sý, gaz máselesiniń oń sheshimin tapqany.
Oblystaǵy 125 aýyl halqy tirshilik nárin satyp alsa, ózgesinde ıody, tuzy shamadan tys, odan qalsa qurttap ketken sýdy ishýge májbúr. Qubyr júrgizilse de, sý jetkizilmegenderi taǵy bar. Mundaı keleńsizdikter Ordabasy, Otyrar, Jetisaı, Keles, Qazyǵurt, Maqtaaral, Sozaq, Túlkibas, Shardara, Saıram, Tóle bı, Saýran aýdandary men Arys, Túrkistan, Kentaý qalalarynda beleń alǵan. Qurylys áldeqashan aıaqtalsa da, paıdalanýǵa berilmegen. Buǵan sý kózderin barlaý men jobalyq-smetalyq qunynyń durys jasalmaýy, merdigerlerdiń on ekide bir saımanynyń túgel bolmaýy, nysandy eksplýatasııaǵa qabyldaý kezinde jaýapty bólim basshylarynyń kemshilikterge kóz juma qaraýy sııaqty faktorlar birden-bir sebep. Salǵyrttyqtyń saldarynan opyq jeıtin halyq. Sýdyń sapasyzdyǵynan neshe túrli aýrýlar asqynyp ketken. Sol sııaqty Arystaǵy Jıdeli, Montaıtas, Dermene aýyldyq okrýgterindegi sý qubyrlary da, 3-K-1 kanaly da, qalanyń ortalyq jylý qazandyǵy da kúrdeli jóndeýdi qajet etedi.
Úkimet 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan arnaıy baǵdarlama aıasynda Túrkistan oblysyna qarasty 113 eldi mekendi aýyz sýmen qamtamasyz etip, 204 aýylda tozyǵy jetken sý qubyrlaryn jańalaıtynyn jetkizdi.
Jaz maýsymynda týyndaıtyn taǵy bir problema – aǵyn sý. Ońtústikte jyl saıyn mıllıon gektardyń aınalasynda egin salynady. Onyń jartysyna jýyǵy sýarmaly, 30 paıyzy Jetisaı, Maqtaaral aýdandaryna tıesili. Dese de aǵyn sý tapshylyǵy ala jazdaı tıtyqtap shyǵady. Jylyjaıy kóp Saryaǵashta da osyndaı jaǵdaı. О́zbekstannan Syrdarııa ózeni arqyly egis alqaptaryna taraıtyn «Dostyq» transshekaralyq magıstraldy kanalynda mehanıkalyq tazartý júrgizý kerek. Osynyń kesirinen sý kólemi 3 ese azaıyp ketken. Sý qumǵa sińip ketpesin dep óńirdegi magıstraldy kanaldar men sý qoımalaryn jóndep, sý resýrstaryn basqarýdy avtomattandyrý, sýarmaly jerlerge melıoratıvtik monıtorıngti kúsheıtý, aǵyn sýdy únemdeý tehnologııasyn engizý Úkimetke usynyldy.
Qazaqstan Respýblıkasyn gazdandyrýdyń 2015-2030 jyldarǵa arnalǵan bas shemasy bekitilgeni belgili. О́tken jyly elimizde 11 mıllıon 600 myńdaı abonent gazben qamtamasyz etilgen. Al Túrkistanda 368 aýyl azamaty kógildir otynǵa jarymaı keledi. Oblysty túgel tabıǵı gazben qamtýǵa 75 mlrd 200 mln teńge qajet ekenin de Úkimetke jetkizdik. Sondaı-aq 2022 jyly gazdandyrý boıynsha 584 mln teńge qaralyp memlekettik satyp alý baıqaýy ótkizilgenimen, bıyl bıýdjetti naqtylaý kezinde qarjylandyrý belgisiz sebeptermen qysqartylǵan Arys qalasyna qarasty Baıyrqum, Kókjıde, Jıdeli, Aqqala eldi mekenderindegi jaǵdaıdy da kóterdik.
Túrkistanda jyl saıyn 40 myńdaı náreste dúnıe esigin ashady. Bul jańa oqý jylynda 40 myń bala mektep tabaldyryǵyn attaıdy degen sóz. Osydan-aq bilim oshaqtarynyń qajettiligin baıqaımyz. О́ńirdegi mektep máselesin sheshý boıynsha depýtattyq saýal joldaǵan soń, bul maqsatqa Ulttyq qor men respýblıkalyq bıýdjetten 344 mlrd 600 mln teńge bólindi. Buıyrsa, 2024-2025 jyldary 63 mektep paıdalanýǵa beriledi. Qarjynyń maqsatty ári tıimdi jumsalýy men mektepterdiń der kezinde paıdalanýǵa berilýin qadaǵalaýda ustaımyz. Mundaı qarajattyń birden bólinýi buryn-sońdy bolmaǵan jańalyq. Osynyń arqasynda oblysta mektep salý isi bastaldy. Ázirge aýyl arasynda qatynap oqıtyn oqýshylardy tasymaldaý úshin arnaıy avtobýstar aýdandarǵa úlestirildi.
Adam kóbeıgen saıyn árbir aýylda ambýlatorııalyq pýnkt ashyp, jalpy tájirıbeli dárigerlerdi tartyp, jedel járdem kóliginiń qajettiligi týyndap jatyr. О́ıtkeni júkti áıelder men aýyr syrqattanǵan naýqastardy aýdan ortalyǵy turmaq, aýyldyq okrýgke jetkizýdiń ózi muń bolyp jatqan jerler jeterlik. Onyń ústine joǵaryda aıtylǵan sapasyz aýyz sý tutynatyn aýyldarda ishek, baýyr, búırek aýrýlary asqynyp, kópsalalyq aýrýhana salý – kún tártibinde turǵan másele. Mysaly, shardaralyqtar sanıtarlyq-epıdemıologııalyq talaptarǵa saı kelmeıtin Shardara sý qoımasynyń sýyn iship otyr. 60 myńnan astam turǵyny bar Arysta bir mezgilde 500 naýqas qabyldaıtyn emhana ǵımaratynyń qurylysyna qajetti 3,2 mlrd teńge de bólinetin boldy. Bul jónindegi depýtattyq saýalǵa Qarjy mınıstrligi 2024-2026 jyldarǵa baǵyttalǵan lımıtter negizinde qarjylandyrylatynyn habarlady.
Inflıasııa men devalvasııanyń salqyny tımegen sala qalmaǵan shyǵar. Ásirese saýda-sattyq, óndirispen aınalysatyndardyń san soǵyp jatqany jasyryn emes. Teńgeniń quldyrap, dollardyń ósýi valıýta alypsatarlarynyń oń jambasyna kelgenimen bylaıǵy jurtty tıtyqtatyp jiberdi. Olardyń qatarynda tek turmysy tómen buqara, jumyssyzdar emes irili-usaqty bıznes ókilderi de bar. Mysaly maqtashylar shash-etekten shyǵynǵa batty. Jylda egin men jıyn-terim naýqanynda janar-jaǵarmaı baǵasynyń sharyqtap shyǵa keletinine bári narazy. Dál osy ýaqytta zaýyttar da qoldan tapshylyq jasap, monopolısterdiń oıyna kelgenin isteıtinin aıtyp, ulardaı shýlaıtyn bir jurt. Byltyr maqtashylar da, jylyjaı ósirýshiler de bankrot boldy. Birin baǵa qyssa, birin qystyń qytymyr aıazy qysty. Al Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi pálenbaı jyldan beri maqta sortynyń sapasyzdyǵyn syltaýratýdan jańylmaı keledi. Bizge bergen jaýaptarynda da alǵa tartqan jeleýdiń biri osy. Keńinen tarqatsaq, Túrkistan oblysyndaǵy jalpy egis alqabynyń 70 paıyzyn maqta sharýashylyǵy quraıdy. Sol sebepti tústikti «aq altynnyń» otany sanaıdy. Alaıda bizdiń ólkede jip ıirip, mata toqıtyn, kıim tigetin iri óndiris joq. Maqta ósiriletin aýmaqta 1 mıllıonnan asa adam ómir súredi. Olardyń kóbi osy sharýashylyqpen kún kóredi. Keıingi jyldary ónimge suranystyń azaıýy baǵanyń tómendeýine ákep soqty. Sóıtip, ótken jyly bul sala quldyrap, sonyń saldarynan maqta sapasy da tómendep ketti. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi túriktiń qymbat tuqymyn usynyp, tıimsiz iske kúsh salǵan. Jergilikti sharýalardyń qaltasyna saı kelmegen soń, satyp ala almaǵan. Maqtashylarǵa ótkizilgen ónim kólemine qaraı sýbsıdııa berýdi qaıta jandandyrý jáne elıtalyq shıtti ózimizde ósirý kerek. Maqtany ári qaraı óńdeý isi de jolǵa qoıylmaǵan.
Túrkistan – jylyjaı kókónisin ósirý boıynsha elimizdiń jetekshi óńirleriniń biri, aımaqqa respýblıka jylyjaılarynyń 67 paıyzy tıesili. О́kinishke qaraı, qańtarda jaýǵan qalyń qarǵa shydas bere almaǵan. Sebebi jylyjaılardyń 94%-y sharýalardyń óz kúshimen salynǵan jeńil qurylystar. Jylyjaılardy standartqa saı jańa tehnologııamen salý úshin qojalyqtarǵa memleket tarapynan tómen paıyzdyq uzaqmerzimdi nesıeler bólý kerek. Aldyńǵy jylǵa qaraǵanda, byltyr jylyjaıda qyzanaq pen qııar ósirý 71,8 myń tonnaǵa tómendegen. Otandyq kókónis óndirýshilerdiń azdyǵynan el naryǵyn ımport basyp, eksport kóleminen 10 paıyzǵa asyp ketken.
Negizi oblys kóleminde iri ındýstrııalyq óndirister joq, jergilikti jurtshylyq negizinen aýyl sharýashylyǵy ónimderin ósirýmen aınalysady. Memleketten jylyjaı óndirisine 5 paıyzdan aspaıtyn uzaqmerzimdi nesıeler men gektarlyq sýbsıdııalar bólip, naqty kómek kórsetilgende ǵana jylyjaı óndirisi órkendeıdi ári básekelestikke beıimdeledi. Úkimet «Keń dala», «Agrobıznes» ámbebap nesıelendirý baǵdarlamasynyń aıasynda jylyjaılardyń máselesin sheshetinin málimdedi.
Saılaý aldynda saılaýshylarmen kezdesý barysynda eń kóp aıtylǵan másele – jumyssyzdyq pen zeınet jasyn tómendetý. Aýyldarda jumys oryndaryn kóptep ashylýyn qolǵa alý kerek. Qazir keı ákimdikter myńdaǵan adamnyń jumyspen qamtylatynyn jarnamalap, qısynǵa kelmeıtin ispen aınalysyp júr.
Mınıstrlikterdiń halyq saılaǵan depýtattardyń saýalyna salǵyrt qaraýy memlekettik qyzmet etıkasyna qaıshy. Bul iste de kásibı biliktilik pen shynaıylyq qajet.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev aıtqandaı, Ádiletti Qazaqstan ornatý úshin azamattarǵa adaldyq kerek. Adaldyq ústemdik etpeı, ádildik saltanat qurmaıtynyn umytpaǵan jón.
Qaırat BALABIEV,
Májilis depýtaty