Áńgime jazýshy kitabynyń oqyrmanyna beriletin qoltańbasy jóninde órilmek. Qasıetti kitap jóninde ǵulamalar – Muhtar Áýezov: «Árbir adamnyń eń jaqsy dosy, ómir dosy – kitap bolýǵa tıis», Ǵabıt Músirepov: «Kitap degenimiz – aldyńǵy urpaqtyń artqy urpaqqa qaldyrǵan rýhanı ósıeti. Kitap oqýdan tıylsaq, oı oılaýdan da tıylar edik», Ábish Kekilbaev: «Kitap, kitaphana – máńgilik parasattyń eń kıeli ǵımaraty», dep ónegeli paıym qaldyrǵan eken.
Men, ǵumyryn mektepte shákirt tárbıeleýmen ótkergen, sanaly ómiriniń jarty ǵasyryn Han-Táńiri taýynyń betkeıinde ulaǵatty ustaz bolǵan Ákimqoja Sadyrovtan muraǵa qalǵan kitaptarǵa berilgen qoltańbalardyń ekeýine ǵana toqtalýdy jón sanadym. Bul týraly Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýty til jáne ádebıet fakýltetiniń 1939 jylǵy túlegi Ákimqoja Sadyrovtyń esteligin oqyp kórelik.
«Men úshin qoltańbalar alǵan kitaptarymnyń ishinde eki kitaptyń orny erekshe. Biri – álemdik ádebıettiń alyp seńgirlerinen sanalatyn, kezinde talaı jasqa qamqorshy bolǵan, kóp adamnyń esinde qarapaıym da jaıdary aǵa beınesinde qalǵan Muhań, uly Muhtar Áýezov qoltańbasy týrasynda. Ekinshisi – qarny jarqyraǵan bala kezi, boı tiktegen óspirim shaǵy qashanda kóz aldymnan ketpeıtin Berdibek Soqpaqbaev týraly. Biri – ustaz. Ekinshisi – shákirt. Barsha qazaq ulyna ustaz bolǵan qalamger, kemeńger jazýshynyń saǵan da iltıpaty túskenin ózgeshe baqyt dep túsinesiń. Al ózińnen dáris alǵan keshegi qara balanyń el tanyǵan talant ıesi dárejesine kóterilýi – ári súıinish, ári maqtanysh.
1942 jyly «Abaı» romanynyń birinshi kitaby jaryq kórdi. Árıne, ol kezde romannyń bolashaqta qazaq ádebıetiniń mártebesin ólsheýsiz ósiretin, romannan jerı bastaǵan Eýropa jurtshylyǵyn tań qaldyratyn fenomendik qubylys ekendigi belgisiz edi. Áıtkenmen qalyń oqyrman ádebıetke jańasha bir lep kelgenin túısikpen sezdi. Kitaptyń bólek bitimin tolyq tanı almaǵanmen, burynǵy, kóztanys dúnıelerden áıteýir erekshelenip, órkeshtenip turǵanyna kóńil sendirdi. Kitapty at sabyltyp izdegen, bir-birine ózgeshe syı retinde tartqan jandardy da kózimiz kórdi. Alǵashqylardyń biri bolyp men de romannyń tórt-bes danasyn alyp qoıdym. Birin ózime, qalǵanyn kóńil qımas dos-jaran qalap qalsa degen oımen (solaı boldy da). Bas almaı qunyǵa, qyzyǵa oqyp shyqtym. Kóp nárseni soqyr túısikpen ǵana boljaǵanymdy, tolyq qabyldap, tutas uǵyna almaǵanymdy sezetindeımin. Araǵa bes-alty kún salyp «Abaıǵa» qaıta oraldym. Kún artynan kún ozdyryp, asyqpaı, bajaılap oqı bastadym. Kóz aldymda alyp taýdyń jańa qoınaýlary, asyl tastyń jańa qyrlary ashylǵandaı kúı keshtim. Tipti buryn oqymaǵandaımyn. Mine, sodan beri otyzdan astam jyl ótti, «Abaı jolyn» áldeneshe ret bastan-aıaq túgel oqyp shyqtym. Ár oqyǵan saıyn jańadan qolǵa alǵandaı halde bolamyn. Ár oqyǵan saıyn buryn baıqamaǵan, baıyptaı almaǵan qasıetteri ashyla beredi. Kóp rette ózimdi ulan jazıranyń, uly jynystyń ár tarapynan bir iz kesip qana júrgen jıhankezdeı sezinemin.
Hosh... Áý basta qolma-qol pikir jazbaq bolyp edim, artynsha ol nıetimnen bas tarttym (ara-tura resenzııalar, syn maqalalar jazyp júretinmin). Jalpy maqtaý, jaıdaq mazmundaý bop ketse qaıtemin dep júreksindim. Kúrdeli shyǵarmanyń qatpar-jyqpylyn tegis zerdelep, paıymdy pikir aıtýǵa, shynymdy aıtsam daıyndyǵym az sııaqty kórindi...
Sóıtip júrgenimde Muhańmen etene aralas bir kýrstasym maǵan: «Seni Muhtar Áýezov úıge kelip ketsin dedi», demesi bar ma... Kútkenim buıyryp, ertesinde tańerteńgi saǵat on shamasynda Muhańnyń úıine keldim. Jazýshy úıde, kabınetinde eken. Jazý stolynyń ústinde jatqan altyndy túp, bylǵary tysty áldebir qalyń, kóne kitaptardy jaı paraqtap otyrǵan Muhań aıaq tysyryn estip, moınyn burdy da, tolysa bastaǵan denesin jeńil qozǵap ornynan kóterildi.
«Aý, Ákimqojamysyń? Al kir, kir, batyr. Kórinbeı kettiń ǵoı», dep bappen ǵana jymıyp qoıdy. Umsyna baryp qolyn aldym. Asqar taýdaı aǵanyń olqysynbaı ornynan turyp, jyly qabyldaýy ári abyrjytyp, ári eljiretip jiberdi. «Abaıyńyz» qutty bolsyn, aǵa, bıikten bıikke órleı berińiz», deı berippin sasqalaqtap. Muhań salmaqty qoldarymen qaýsyra tartyp, betimnen súıdi. Soǵan deıin de, sodan keıin de uly Áýezovtiń kishik minezderine talaı kýá boldym. Ol Muhańnyń sútpen sińip, súıekke bitken bekzat qasıeti edi.
– Al, Valıa, – dedi Muhań kúlip, kabınetke Valentına jeńgemiz kirgen eken. – Myna Ákimqoja atty jas ádebıetshini kelip ketsin dep edim, ózi «Abaıdy» oqyp, meni arnaıy quttyqtaı da kelipti. Qýanyshyn bildirip ıgi tilek aıtyp jatqan jandar az emes qoı, biraq qaı-qaısysynyń bolsyn óz orny bar. О́z kóńili, óz peıilimen bólek...
Muhań maǵan shaqyrtqandaǵy az-maz qoldan keler sharýany túsindirip baryp, ádebıet áleminen keńinen bir kósildi dersiń... Men únsiz berile tyńdap, ǵajap syrly álemge súńgip shyqqandaı serpildim. Muhańnyń syrǵı lyqsyǵan ózendeı bir qalypty, yrǵaqty qońyr daýsy oıymdy birde qarly shyńǵa, birde salqar qyrǵa jeteledi de otyrdy. Arakidik meni de sóıletip alady. «Aǵa», dep qaldym bir oraıda. «Abaı» – óner adamy týraly jazylǵan búgingi birden-bir týyndy ǵoı, fransýzdyń «Jan-Krıstofy» sııaqty kóp tomdyq romanǵa aınala ma túbinde?»
– Páli, Ákimqoja, – dep rıza kóńilmen jymıdy Muhań. – Sen óziń Rollandy oqyǵan ekensiń-aý. Arǵy-bergi ádebıetpen tanystyq – quptarlyq is. Aqyn da uzaq ýaqyt bedelinde qajetti jaǵdaılardyń yqpalymen túzeletin almasqa uqsaıdy. Almastyń sapasy sol túrli faktorǵa baılanysty bolsa, aqynnyń qalyptasýyna da tabıǵı qabileti, jıǵan bilimi, túıgen biligi, qorshaǵan ortasy úlken áser etedi. Men qazaq óleńiniń uly reformatory Abaıdyń asqan realıst aqyn, ozyq oıly azamat retinde qalyptasý jolyn zerttedim. Geologtiń almastyń túzilý qupııalaryn tekseretinindeı. Negizgi arqaý sol. Sonan soń sahara tirshiligin shynaıy da, synyn buzbaı jetkizýge tyrystym. Qazaq dalasyndaǵy kúrdeli áleýmettik máselelerdi paıymdaý da – basty maqsattyń biri.
Muhań jotaly tumsyǵyn sıpalap, qos qabaǵynyń arasy syzattana biraz únsiz otyryp baryp:
– Jáne sonshama kóp tom da bolmaıtyn shyǵar. О́ıtkeni men Abaı ómirindegi barlyq oqıǵalardy tizbeleýdi emes, betburys kezeńderdi kórsetýdi murat etip otyrmyn, – dep túıin sózin aıtty.
Keter kezde Muhań shynyly shkafty ashyp, «Abaıdyń» bir danasyn alyp mynany jazyp edi: «Ákimqoja, oılanyp oqyp, tereńdep synap kómekshi bolarsyń degen senimmen, úmitpen syılaımyn. Dostyq kóńilden avtor. M.Áýezov. 1 avgýst, 1942 jyl».
Arada birneshe jyl ótkennen keıin «Abaı» romanynyń 1945 jyly Máskeýden orys tilinde jaryq kórgen basylymyna bylaı dep qoltańba qaldyrǵan bolatyn: «Glýbokoývajaemomý Akımkoje s chývstvom drýjby. M.Aýezov. 1 ııýlıa 1946 g».
Oqyrman úshin ózi qasterleıtin jazýshynyń qoltańbasynan qymbat mura joq shyǵar-aý. Qazir muqabasy aqjemdenip, kónetozdanǵan qos kitapty, Muhańnyń qoltańbalary qalǵan qos kitapty qolǵa alsam, uly Áýezovtiń, tiri Áýezovtyń beınesi kóz aldyma qaıtadan kelip, kókirekten ótken kúnder elesi kóshetindeı. Jazýshy aǵa sol jolǵy úıine barǵandaǵydaı «Aý, Ákimqojamysyń sen osy», dep qalardaı kórinedi de turady.
Men – qatardaǵy aýyl muǵalimimin. Búkil sanaly ǵumyrymdy, jıǵan-tergen bilimimdi shákirtterge arnaǵan adammyn. Solardyń jaqsylyǵyna súıinemin, jamandyǵyna kúıinemin. Burynǵy shákirtim abyroıly azamat bop jatsa, sińirgen eńbek, tókken terdiń zaıa ketpegeni. Asyly, bul bir men emes, muǵalim bitkenniń barshasyna tán minez bolsa kerek. О́ıtkeni shákirt – ustazdyń keshken ǵumyr, etken eńbeginiń belgisi. Qandaı belgi? Ol – endi túıini shıyr, kesimi qıyn másele. Barlyq áriptesterim sııaqty men de ózimniń el tanyǵan shákirtterimdi maqtan tutamyn. Sonyń biri – Berdibek, belgili qazaq jazýshysy Berdibek Soqpaqbaev. Shynymen-aq Berdibek tárizdi úlken jazýshynyń óner jolyna bet burýyna azdy-kópti sebim tıse, nur ústine nur, men úshin ulyq mártebe. Shynshyl da sheber jazýshy Berdibek mektep qabyrǵasynda kóp sóılemeıtin, birbetkeıleý, tipti tentekteý bala edi. Zeıindi, zerdeli shákirt atanǵan. Degenmen qazaq ádebıeti sabaǵyna degen yqylasy ózgeshe bolatyn. Ádette kóp oqýshylardy ókpeden qysatyn shyǵarma jazý kezinde ol sýyrylyp shyǵa keletin. Árıne, búginde býryl bastanyp, kekselengen Berdibekti keshegi támpish tanaý, tentek qara desek, eshkim sene de qoımas. Biraq sonyń bári de keshe ǵana bolǵan. Kúni búginde kóz aldymda. Oqýshylardyń shyǵarmalaryn jınap alǵan soń, aldymen Berdibektiń jazbasyn oqýǵa tyrysatynmyn. Tipti keıbirin daýystap oqyp, qalǵan shákirtterge úlgi retinde usynatynbyz. Keıin de burynǵy oqýshy, búgingi qalamger Berdibektiń árbir jańa shyǵarmasyn elden buryn oqýǵa asyǵatyn boldym. Birde 1978 jyly Almatydaǵy Jazýshylar odaǵyna adýyndy aqyn Kódek Baıshyǵanulynyń shyǵarmalaryn «Qazaq ádebıeti» gazetine usynýǵa barǵanymda shákirtim Berdibek qarsy jolyǵyp, sonda ádebı keńesshi bolyp qyzmet isteıdi eken, bólmesine ertip aparyp, maǵan qoltańbasy jazylǵan kitabyn syılady. «Qaıdasyń, Gaýhar?» eken. Berdibektiń maǵan basqa emes, dál osy kitabyn syılaýynda mán bar sııaqty. Kitap keıipkerleri – Berdibektiń qurbylary, taǵdyrlas zamandastary. Meniń alǵashqy shákirtterim. Men bul shyǵarmany eń bir qyzyq dáýrenin alapat jalyn sharpyǵan shákirt uldarym men qyzdaryma arnalǵan eskertkish dep tanımyn. «Qurmetti áke!» dep jazypty oqýshym. «Siz maǵan ustaz bolǵan ardaqty adamsyz. Ádebıetke kelýime muryndyq ta boldyńyz, shyn júrekten syılaımyn. Baqyt tileımin. Qurmetpen Berdibek».
Mine, uly jazýshy, ustazy Muhtar Áýezov pen qarymdy qalamger Berdibek Soqpaqbaevtyń ulaǵatty ustaz Ákimqoja Sadyrovqa qaldyrǵan qasıetti qoltańbalarynyń syr-estelik parasy osyndaı.
Berik SADYR,
«Egemen Qazaqstan»-nyń
ardager jýrnalısi