Ulttyq biregeılik: umtylys pen utylys

Jalpy, jańa Qazaqstandy quratyn bir ǵana áleýmettik kúsh bar, ol – óz halqymyz. Batys, Reseı, Qytaı sııaqty basym mádenıetter eli bizge tolyq­qan­dy qorǵan bolyp, kóse­gemizdi kógertpeıtini aqıqat. Olar­dyń barlyǵymen teń, ádil óza­ra tıimdi qarym-qatynas or­natý ǵana paıdaly. Al el tur­­ǵyndary qazaq halqynyń ma­ńynda toptasyp, uıysqan óz jurtynyń birligi men kúshi arqyly ǵana uzaq tarıhı keńis­tikte ómir súre alady. Ból­shek­­tenbeı, alaýyzdyqqa jol bermeı, táýelsiz memleket qun­dy­lyqtary úshin eńbek etip, ómir súrý ıdeıasy halyqtyń ult­tyq bire­geılený úderisiniń kúshe­ıýi­ne baılanysty.

Ulttyq biregeılenýdiń alǵy sharty – Prezıdentten bastap, qarapaıym azamatqa deıin ortaq qundylyqtardy túsinýi, mo­ıyndaýy jáne olardyń iske asýy jolynda kúresker bolýy. Ulttyq biregeılenýdiń kúretamyry, irgetasy – barsha azamattyń táýelsiz mem­lekettilikti búgingi urpaq, bola­shaq urpaq úshin eń qymbat, eń mańyzdy qundylyq retinde qabyldaýy. Onyń múddesi jolynda jan aıamaı eńbek etýde, qajet jaǵdaıda qo­lyna qarý alyp Otanyn qor­ǵaýǵa daıyn bolýy. Bul iste bas­qa­rý­shy elıtanyń úlgisi orasan zor. О́kinishke qaraı, ótken 30 jyl merzimde el bılegen tól halqynyń múddesi emes, óz qaltasyn oılaýmen boldy. 20 mıllıon halyqtyń 60 paıyzy kedeılik deńgeıge túsip ketti. 300-deı adam el baı­lyǵynyń 55 paıyzyna ıe boldy. Mundaı ádiletsizdik qarapaıym halyqtyń jigerin qum qyldy. Eldegi áleýmettik alshaqtyqtyń shekten shyǵýy, áleý­mettik ádiletsizdiktiń as­qynýy táýelsiz memlekettiń ir­ge­­sin shaıqaltatyn túrli aýyt­qý qubylystaryna alyp keldi. Iаǵnı halyqtyń ulttyq bire­geılenýi tym álsirep ketti. Qo­ǵam­­nyń ekonomıkalyq-saıası tiregi bolatyn orta tap­tyń qa­lyp­tasýy baıaýlady. Se­be­bi tabıǵat qorlary, qar­jy resýrs­tary, bılik olıgo­po­lııalyq, klan­dyq topqa ǵana qyzmet ete­tin jaǵdaı qalyp­tas­ty.

Mundaı ádiletsiz qoǵamdy kórgen jastar men talantty aza­mattar shet elderden óz ná­pa­qasyn tabý úshin elden kóp­tep ketti. Osynyń kesirinen ıntellektýaldyq áleýetimiz de álsireı bastady. Aıtary joq, qoǵamda qordalanyp, as­qyn­ǵan máseleler kóbeıdi. Bılik pen halyq barlyq qate­lik­tiń, kemshilik pen qaı­shylyqtyń sebebin, tabı­ǵatyn talqylap, olardan qutylýdyń tetikteri men joldaryn izdestirýge kiris­se, pozı­tıvti ózgeristerge esik ashylatyny daýsyz.

Osyndaı ózekjardy mindet­­terdi sheshýge bastaıtyn ma­ńyzdy qubylys ult­tyq bire­geılený. Bire­geı­le­ný ózara túsinis­tik­ten, dıalogten bastalyp, ha­lyq­tyń tildik, rýhanı, mádenı, dúnıetanymdyq ortaq qundylyqtar platformasynda toptasýyna ákeledi. Bul quby­lys – kúrdeli, kópjaqty, kópsalaly qubylys. Ázirshe onyń álsiz bolýynyń sebepteri de bar. Birinshiden, el halqynyń ulttyq biregeılenýine bastaıtyn tildik biregeılený. Qazaq halqy qazir basymdyqqa ıe. Qazaq ulty halyqtyń 72 pa­ıyzynan asyp otyr. Iаǵnı eldiń etnodemografııalyq kartasy ózgergen. Sondyqtan orys tili, aǵylshyn tili el halqyn rýhanı toptastyratyn qýatty kúsh bola almaıdy. Qazaq tili ǵana halyqty biriktiretin, onyń mádenı-áleýmettik kórkeıýine bastaıtyn sapaǵa ıe. Bóten tilder bóten múddelerdi, bó­ten senim men ıdeologııa­ny bizge tańa bermek. Ony ke­ńes­tik júıe men eldiń ótken 30 jyly ábden dáleldep berdi. Qazaq tili ǵana turǵyndardy birtutas halyq retinde toptas­tyra alady. Sondyqtan qazaq tiliniń memlekettik mártebesine sáıkes onyń barlyq áleýmettik, kommýnıkasııalyq fýnksııalaryn tolyqqandy iske asyrý arqyly qazaq tilin el halqyn biregeılendirýdegi sheshýshi kúshke aınaldyra alamyz.

Halyqty toptastyrýshy rýha­nı faktor – din. Bul rette hal­qymyz ǵasyrlar boıy ustanǵan, keńestik júıe kezinde úzilip qalǵan musylman dinimen ult­tyq salt-dástúrlerdiń ún­des­tigine jetisken ata-baba­lar dinin qalpyna kelti­rý ma­ńyzdy. Halyqty ból­shek­­­teıtin radıkaldyq dinı top­­­tardyń qaýpin eńserý ma­ńyzdy. Ýahabtyq, salafıttik, táńir­shildik, t.b. dinı aǵym­dar­dyń yqpalynan halyqty arashalaý arqyly eldiń biregeılenýin nyǵaıta almaq­pyz.

Biregeılenýge bastaıtyn mańyzdy tetiktiń biri – ulttyq ıdeologııa. Onyń mazmundyq paradıgmalary qazaqtyń uly danyshpandarynyń, Alash arystarynyń, álemdik gýma­nıtarlyq ozyq oı qaırat­kerleriniń ustanymdary men dúnıetanymy. «Adam ómiri – bas­ty qundylyq» degen qaǵıdattyń «ár azamat – óz ultynyń ókili» degen qaǵıdatpen úndesýi. Ult­tyq qundylyqtardyń jáne jalpyadamzattyq ortaq qun­dy­lyq­tardyń sıntezdelýi. Ulttyq biregeılenýdiń nátı­jeli bolýy – elimizdiń basym derjavalardyń aqparattyq ekspansııasynan qutylýyna baılanysty. Re­seı­diń, Qytaıdyń ıdeologııasy – Qazaqstan halqynyń birigip, toptasýyna bóget bolatyn faktorlar. Álemdik aqparattyq soǵystardyń qurbany bolmaı, ulttyq qundylyqtarmen toptasý – el halqynyń rýhanı dúnıetanymyn ǵana emes, qorǵanys qabiletin de kúsheı­te­tin qubylys.

Ulttyq beregeılený ádi­letti, demokratııalyq júıe­de oıdaǵydaı qalyptasady. Ádiletti oılaý, azamattar qu­qyq­­tarynyń qorǵalýy, qoǵam­da áleý­mettik ádilettilik qaǵı­dat­­ta­rynyń basym bolýy. Etnostyq úrdisterdiń damýyna shek qoıylmaýy, memleket jasaýshy halyqtyń tiliniń, má­denıetiniń, ulttyq salt-dás­túr­leriniń qo­ǵam­dyq ómirdiń negizgi rýhanı tiregine aınalýy mem­leketimizde ulttyq bire­geı­le­nýdi nyǵaıta túsetin­digine senimdimiz.

Ulttyq biregeılenýge aı­maq­­­tar­dyń ekonomıkasynyń damýy­na teń jaǵdaılar jasalýy, aýyl halqynyń materıal­dyq ál-aýqatyn jaqsartý jáne agro­ónerkásip keshenin kú­sheıtý arqyly halyqtyń azyq-túlik qaýip­sizdigin qalpyna kel­­tirý de yqpalyn jasaıdy. Bizdegi ulttyq bire­geı­le­ný – el halqynyń birigip, toptasýyna alyp keletin asa mańyzdy qubylys. Oǵan qol jetkizsek, eshbir syrtqy jaý ala almaıdy.

Ulttyq biregeılený qoǵam­dyq qatynastaǵy rýhanı faktor bola otyryp, onyń ne­giz­gi sapasynyń damýyna táýeldi. Sondyqtan oǵan qol jetkizý ońaı sheshiletin sharýa emes. Ulttyq biregeılený jolynda Úkimet, azamattyq qoǵam, búkil halyq birlesip, keshendi sharalar jasaýy mindet. Bul isti tek sózben, nasıhatpen sheshý múmkin emes. Qoǵamdyq qa­­ty­nastaǵy, ómir súrý deń­geıindegi izgilikti ózgerister ar­qy­ly ǵana ulttyq biregeılený iske asady. Avtorıtarızmnen azat, demokratııalyq, quqyqtyq memleket qurý ulttyq biregeı­le­ný úderisteriniń kúsheıýine táýeldi.

Saıyn Borbasov,

saıası ǵylymdar doktory, Sh.Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri