Jastar saıasaty: Jeńisi men jemisi

Qaı ýaqytta bolsyn, qazaq qoǵamy jastarǵa ıek artyp, keler urpaqtyń áleýetine senetini atam zamannan aıan. Sodan bolar el táýelsizdigin jarııalaǵaly 32 jylda «Jastar saıasaty týraly» Zań birneshe ret qabyldandy. Negizi alǵash egemendik tusynda 1991 jyly 28 maýsymda «Qazaq KSR-degi memlekettik jastar saıa­saty týraly» ataýymen bastaý alǵan. Bul qujat ekonomıkanyń bir túrinen ekinshi túrine kóshýdi kórsetetin normatıvtik-quqyqtyq akt boldy.

Keıin araǵa 8 jyl salyp, Jastar saıasatynyń tujyrym­damasy bekitildi. Qujatta keleshek azamattardyń adamgershilik rýhanı damýy, áleýmettik-ekono­­mıkalyq qajettilikterin júze­ge asyrý, zııatkerlik jáne fızı­kalyq damýyna jaǵdaı jasaý, eńbek, bilim jáne densaýlyq saq­taý salasyndaǵy quqyqtardy qam­tamasyz etý, halyqaralyq máde­nı, ekonomıkalyq, ǵylymı jáne bilim berý úderisterine qatysý máselelerine basymdyq berildi.

Alaıda jastarǵa tyń serpin bergeni 2004 jyly 7 shildede qabyldanǵan «Qa­zaq­stan Respýblıkasyndaǵy memle­ket­tik jastar saıasaty týraly» zańy edi. О́ıtkeni munda alǵash ret jastardyń jas shegi 14 pen 29 aralyǵy dep belgilendi. Jańashyl bastama osy sanattaǵylardy jeke áleýmettik demografııalyq topqa bólýge, belgili bir áleýmettik quqyqtar men memlekettik kepildikter berýge jol ashty. Tek 2015 jyly qujatqa birqatar óz­gerister men tolyqtyrýlar engizildi.

– Sol qujat 18 jyl boıy ózgerissiz saq­taldy. Alaıda zaman talabyna sáı­kes jańa zań qajet ekeni baıqaldy. Sebebi jastardyń talaby, ómir súrý deńgeıi, kózqarasy ýaqyt aǵynymen ózgerdi. Soǵan sáıkes zańǵa da jańa­shyl­dyqtar kerek edi. Osy maqsatta 2022 jyly jastar saıasaty týraly zań jańartyldy. Onda jastardy damytý ındeksin, jastarǵa arnalǵan áleýmettik qyzmetterdi engizý, jastarmen jumys jónindegi maman, NEET sanatyndaǵy jastar uǵymdaryn jáne onyń sanyn azaıtý úshin is-sharalardy júzege asyrý jónindegi memlekettik organ­dardyń quzyretterin bekitý, son­daı-aq jas­tar eńbek jasaqtarynyń qyzmetin júıeleýdi kózdedi. Osylaısha, bıyl 1 naýryzdan bastap «Memlekettik jas­tar saıasaty týraly» Zań jańartylyp tolyq kúshine endi. Qujattyń basty jańalyǵy 35 jas­qa de­ıingi azamattar jastar qataryna jatqyzyldy. Buǵan qosa sarapshylar men jurtshylyqtyń pikirin eskere otyryp, jastar ómiriniń túrli salalarynda 12 ındı­katorǵa qol jetkizýdi kózdeıtin 2023-2029 jyl­darǵa arnalǵan Memlekettik jastar saıasatynyń tujyrymdamasy qabyl­dan­dy. Tujyrymdamany iske asyrý barysynda «Jastar» ǵylymı zertteý ortalyǵyn biryńǵaı respýblıkalyq ǵylymı-ádistemelik ortalyq retinde derbes uıymǵa aınaldyrý máselesi pysyq­tal­dy, – dedi Aqparat jáne qo­ǵam­dyq damý mınıstrligi Jastar jáne otbasy iste­ri komıteti tóraǵasynyń oryn­basary Rollan Quspan.

Saıyp kelgende, elimizde «jastarǵa arnalǵan saıasattan» «jastarmen naqty jumys isteýge» túbegeıli kóshý qajettigi týyn­dady. Iаǵnı memlekettik jastar saıa­saty obektisinen jastar memlekettiń negizgi sýbektisi men seriktesi ustanym­daryna aýysatynyn bildirdi.

– Jastar – memlekettik qurylymdaǵy eń úlken áleýmettik top. Basqasha aıt­qan­da, bolashaq demografııalyq dıvıdend. Búgingi jastardyń basym bóligi – táýelsiz elde dúnıege kelgender. Ádette, áleýmettanýshylar olardy Y, Z urpaǵy dep te qarastyrady. Sońǵy Z urpaq (1996-2012 jyldar aralyǵy) saıası jáne ekonomıkalyq turaqtylyq jyl­darynda dúnıege kelgendikten qo­ǵamdyq, saıası, áleýmettik, medıalyq jáne aqparattyq shynaıylyqqa áleý­me­ttengen. Sáıkesinshe, bul olar­dyń qundylyqtaryna da áser etedi. Jalpy, jas­tar máselesiniń búgingi tańdaǵy ózek­tiligi – osy baǵyttaǵy mem­leket saıasa­tynyń mańyzdylyǵyn, baǵdaryn aıqyn­dap otyr. Baqylap qara­sam, búgingi jas­tar qoǵamdaǵy saıası úderisterge belsene ara­lasa bastady, – dedi áleý­met­tanýshy Almagúl Mýsına.

Búginde elimizdegi jastar qaýy­my­nyń úlesi 3,7 mıllıonnan 6 mıl­lıonǵa kóbeıdi. Demek memlekettik baǵ­dar­la­ma­lardyń ıgi­li­gin kóretinder sany da artty. Qazir jastardyń damý ındeksi, NEET sana­tyn­da­ǵy jastar, jastarmen jumys jónindegi maman, jastardyń eńbek jasaq­tary sekil­di uǵymdar resmı túrde qol­danylyp júr. Bul Memleket bas­shy­synyń bastamasy­men jasalǵan refor­ma­lardyń bir kórinisi edi.

Qoǵamnyń kókeıkesti máselesine aı­nal­­ǵan jastardyń jumyssyzdyǵy osy zań aıa­synda júıelenip keledi. Joǵaryda atap ótkendeı, «Jastar praktıkasy», «Dıp­lom­men – aýylǵa!», «Serpin», «Jas­tar – el tiregi», «Jasyl el» syndy mem­­le­kettik baǵdarlamaǵa qazir 35 jasqa deıingi azamattar da qatysyp júr. Ásire­se, ne eńbek etýge, ne oqýǵa qulqy joq NEET jastardyń sanyn meılinshe azaıtý maqsatynda birqatar is-shara qabyldandy.

– 2023 jyldyń I toqsanynyń qory­tyndysy boıynsha jastar jumys­syz­dy­ǵynyń deńgeıi  4,1 paıyzdy qurady. NEET jastarynyń úlesi – 7,9 paıyz. О́ńirlik jastar resýrstyq ortalyqtar qurylymynda NEET sanatyndaǵy jasty ataýly jumys boıynsha arnaıy bólimder quryldy. Sonymen qatar jyl saıyn granttyq qarjylandyrý sheńberinde NEET jastaryn jumyspen qamtý jáne áleýmettendirý, kásiptik baǵdar berý jumysy, jastardy eńbek naryǵynyń qajettilikteri týraly aqparattandyrý boıynsha jobalar iske asyrylady. 20 myńnan astam jastardy, sonyń ishinde NEET sanatyn­daǵy jastardy qamtı otyryp, kásibı baǵdar berý jumysy bo­­ıynsha jastarǵa arnalǵan 100-den astam onlaın-semı­nar ótkizildi. Turaqty túrde onlaın jáne oflaın rejimde bos jumys oryn­dary jármeńkelerin ótkiziledi. Jas­tar­dy jumyspen qamtý jónindegi is-sharalar 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan kásipkerlikti damytý jónindegi ulttyq joba sheńberinde jumys izdep júrgender, jumyssyzdar jáne azamattardyń jekelegen sanattary eńbek naryǵynda suranysqa ıe mamandyqtar men bilikti­likter boıynsha qysqamerzimdi oqytý kýrstarynan, jumys ornynda oqytýdan, «Elektrondyq eńbek bırjasy» bazasynda onlaın oqytýdan óte alady, bıznes ıdeıalardy iske asyrý úshin óteýsiz memlekettik granttar men mıkro­kre­dıtter alýǵa, sondaı-aq jastar qata­ryn­daǵylar óz mamandyǵy boıynsha bastapqy jumys tájirıbesin alý úshin «Jastar praktıkasy», «Alǵashqy jumys orny» jáne «Urpaqtar kelisimsharty» jobalaryna qatysa alady. «Jastar praktıkasy» 6 aıdan 12 aıǵa deıin, jáne «Alǵashqy jumys orny» 12-den 18 aı­ǵa deıin uzartyldy. Buǵan qosa atalǵan jobalardyń jalaqysy da ósti. Joǵaryda atalǵan sharalar tu­raq­ty jumys oryndaryna – 107,2 myń aza­­mattarǵa óz ıdeıa­laryn iske asyrý úshin memlekettik grant­tar berý arqy­ly óz bıznesin ashý úshin jaǵdaılar ja­sal­ǵan, – dedi Aq­pa­rat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi Jastar jáne otbasy isteri komıteti tóraǵasynyń orynbasary Rollan Quspan.

Jastardyń taǵy bir ýaıymy – bas­pana. О́ıtkeni bul zamanda úı alý men úı salýdyń mashaqaty olardyń bas aýrýy­na aınaldy. Talaı jastar qarjy jetis­peı qınalyp, ashy sýdy urttap, qylmysqa da salynyp, aıyrylysyp ta jatyr. Iаǵnı bir problemanyń izinshe týyndap jatqan máseleler jeterlik. Statıstıkalyq derekterdi baǵdarlasaq, qazaq jastarynyń tek 18 paıyzynda jekemenshik úı bar. Eldegi ár tórtinshi jas jaldamaly páterlerdi panalap júr. Al 52%-y ata-anasymen birge turady. Túıtkildiń túıinin tarqatý úshin osy sanattaǵy azamattarǵa arnalǵan «Elorda jastary» men «Almaty jastary» syndy ıpotekalyq baǵdarlamalar 2025 jylǵa deıin barlyq oblysta iske qosylmaqshy.

– 2019 jyldan 2022 jylǵa deıingi kezeńde «Jumys isteıtin jastar úshin satyp alý quqyǵynsyz jalǵa beri­le­tin turǵyn úı» baǵdarlamasy sheń­berinde 2019 jyldan 2022 jylǵa deıin Astana, Almaty, Shymkent qala­lary boıynsha 7 myńnan astam páter berildi. Baǵdarlamanyń negizgi maqsaty – jastarǵa 5 jyl ishinde jeke tur­ǵyn úı satyp alýǵa bastapqy jarna jı­naýǵa jaǵdaı jasaý. О́z kezeginde, jalǵa be­ri­letin turǵyn úı tetigi óz quqyq­ta­ryna turǵyn úı satyp alý boıynsha je­ńil­dikti baǵdarlamalarǵa qatysý úshin óz turǵyn úıin satyp alýǵa bastapqy jarnany jınaqtaýǵa múmkindik beredi, «Otbasy banki» depozıtinde bes jylǵa deıin jınaqtaýdy kózdeıdi. Sonymen birge «Otbasy bank» ártúrli sanattaǵy azamattarǵa arnalǵan «Baqytty otbasy», «О́z úıim», «Shańyraq», «Áskerı bas­pana», «Jas otbasy» ıpotekalyq baǵ­dar­lamalaryn iske asyrady. Buǵan qosa qazirgi kezeńde jastarǵa qoljetimdi tur­ǵyn úı ıpotekalyq kredıt boıynsha bir jyldyń paıyzdyq mólsherlemesi 5 pa­ıyz, bastapqy jarna – 10-nan 20 paıyzǵa deıin, merzimi 20-25 jylǵa deıingi óńirlik turǵyn úı baǵdarlamalary 14 óńirde (Almaty, Astana, Shymkent qalalarynda jáne Jambyl, Qaraǵandy, Qyzylorda, Qostanaı, Almaty, Atyraý, Aqtóbe, Abaı, Pavlodar, Ulytaý – oblystarynda) iske asyryp keledi. Jalpy jastar arasyndaǵy sýısıd, qylmys, baspanamen, jumyspen qamtý, bilim máseleleri jáne taǵy da basqa 30-dan astam tarmaq barlyq deńgeıdegi ákimdikterdiń damý kartasyna engizildi. Buǵan qosa «Mem­lekettik jastar saıa­saty týraly» zańnyń 5-baby­nyń 2-tarma­ǵy­na sáıkes Úkimet «Qazaq­s­tan jas­tary týraly» jyl sa­ıyn res­pýb­lı­kalyq deńgeıde Ulttyq baıandama ázir­leıdi. Ulttyq baıandamanyń qury­ly­­my jastardyń demografııalyq sıpattamalary men áleýmettik-ekonomı­kalyq jaǵdaıyn, onyń ishinde onyń densaýlyǵyn, bilimin, qundylyq baǵdar­laryn, qyzyǵýshylyqtary men bos ýa­qytyn qamtıdy, – dedi Rollan Quspan.

Áıgili aǵylshyn premer-mınıstri Margaret Tetcherdiń «Memlekettiń birin­shi baılyǵy – halyq. Úkimet tek onyń áleýetin ashýǵa kómek berýi kerek», degen parasatty sózi bar. Munymen Ábý-Nasyr ál-Farabı babamyzdyń oılary da ushtasady. Biraq osy áleýmettik jaýapkershilikti sezinbeı, memlekettiń qoldaýyna elirip júrgen ınfantıldi jas­tarda bar.

– Jalpy, jastardy qoldaǵanymyz jaqsy, desek te, men úırený, baýlý durysyraq der edim. О́ıtkeni qoldaý ınfan­tılızmniń, masyldyqtyń paıda bolýyna túrtki bolýy múmkin. Al jastarǵa belgili bir daǵdylardy berý, eńbekke baý­lý olardyń azamattyq belsendiligin, jaýapkershiligin oıatady. Al memleket saıasaty týraly aqparatty durys taratý jergilikti jastar uıymdary, bılik or­gan­darynyń quzyretinde. Iаǵnı aımaqtyq deńgeıde memlekettik jastar saıasaty aıasynda júzege asatyn jobalar men baǵdarlamalar týraly belsendi jumystar atqarylýy kerek. Eger jergi­likti jerlerde, aımaqtarda mundaı jumys júrgizilmese, jastardyń naqty qa­jet­tilikteri men saýaldary jaýapsyz qala beredi. Bul tuıyq sheńber ispettes, nara­zylyq pen qanaǵatsyzdyqty órshite beredi, – deıdi áleýmettanýshy Ramazan Salyqjanov.

Qoryta aıtsaq, ulttyń kemel keleshegi úshin búgingi jas urpaqqa artylar úmit pen jaýapkershilik joǵary. Sondyqtan jastardan shynaıy patrıottyqqa negiz­delgen bilim men biliktilik, krea­tıv­tilik talap etiledi. Al memleket osy sanattaǵy azamattardy qoldap, jastar saıasatyn júıeli júzege asyrsa, elimizdiń irgetasy myqty qalanatynyna senim bar.