Sum soǵystyń zardaby tımegen otbasy qazaq jerinde kemde-kem bolar. Kózi tiri maıdangerlerdiń sany saýsaqpen sanarlyq. Sheıit ketkenderi qanshama? Habar-osharsyz qalǵan bozdaqtar she? Resmı derekterde Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta maıdan dalasynda 600 myńnan astam otandasymyzdyń qaza tapqany aıtylady. Sonyń jartysyna jýyǵy habar-osharsyz ketkender qatarynda.
Jaqynda redaksııamyzǵa Asqar Kúntaev esimdi azamat keldi. Janynda jubaıy Jaınagúl bar. Asqar aǵa qolyndaǵy birneshe paraq qaǵazyn bizge ustatyp, asyqpaı áńgimesin bastady. «Bir apta buryn ǵana elge keldik. Úlken ákemniń amanatyn oryndap kelip otyrǵan betimiz osy. О́zimiz Aqtóbe oblysynyń Hromtaý aýdanynyń týmasymyz. Atamyz Kúntaı Elýbaev 1907 jyly dúnıege kelgen. 1942 jyly soǵysqa shaqyrylady. Ataqty 685-atqyshtar polkinde qatardaǵy jaýynger bolǵan. Alaıda sol jyly polk Voronej mańyndaǵy maıdan kezinde tutqynǵa túsedi. Eki jyl tutqynda bolǵan atamyz 1944 jyly 13 sáýirde lazarette qaıtys bolǵan», dedi.
Kúntaıdyń maıdan dalasynda qaza bolǵany týraly qara qaǵaz otbasyna 1944 jyly keledi. Biraq áýlet soǵysqa attanǵan uldarynyń naqty qaı jerde qaıtys bolyp, qaı zıratqa jerlengeninen 2012 jylǵa deıin beıhabar bolyp kelgen eken.
Kúntaıdyń kindiginen eki ul taraǵan – Qarataı men Myrzataı. Redaksııamyzǵa kelgen Asqar – Myrzataıdyń uly. Alaıda ákesi tym erte qaıtys bolǵan eken. «Ákemnen nebári 4 jasymda aıyryldym. Aldymda eki aǵam, eki ápkem bar», deıdi Asqar aǵanyń ózi. Al uldyń úlkeni Qarataı aqsaqal 2019 jyly 83 jasynda baqılyq bolǵan. Alaıda qarııa aqtyq demi taýsylǵansha ákesiniń jatqan jerin taýyp, týǵan jerdiń topyraǵyn salýdy armandap ótken. Sol armanyn jalǵyz inisinen qalǵan tuıaqtyń biri Asqarǵa amanattaǵan. Qarataı qarııa Asqarǵa ákesiniń soǵysqa qalaı attanǵanyn, sol jaqta konslagerge tutqynǵa túskeni týraly estigenin, múlde habar-osharsyz ketkenin udaıy áńgimelep otyrady eken. Sol kisiniń «Armanym – ákemdi tabý, súıegi jatqan jerge týǵan jerdiń topyraǵyn jetkizý» degen jalǵyz aýyz sózi Asqar aǵaǵa artylǵan amanat bolyp qalady.
2012 jyly Asqar Myrzataıuly Reseı Federasııasy Qorǵanys mınıstrliginiń «Memorıal» saıtyna atasy Kúntaı Elýbaev týraly suraý salady. Esterińizge sala keteıik, «Memorıal» – Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda qaza tapqan, qaıtys bolǵan jáne habar-osharsyz ketken keńes jaýyngerleri týraly aqparat jınaqtalǵan óte aýqymdy elektrondyq derekter bazasy. Saıt qyzmetkerleri 70 jyl buryn habarsyz ketken qazaq jaýyngeri týraly birneshe qujatty taýyp bergen. Tek surapyl soǵys jyldary qoldan toltyrylǵan keı qaǵazdarda Kúntaı Elýbaevtyń aty-jóni Ilýbaev dep qate jazylyp ketken eken.
«Bir aıta keterligi, nemister toltyrǵan qujattyń barlyǵynda atamyzǵa qatysty derekter – aty-jóni, týǵan jeri barlyǵy durys, qatesiz jazylǵan. Máselen, nemisshe jazylǵan kartatekada Kúntaı Elýbaevtyń týǵan jeri degen tusynda Aqtóbe oblysynyń Qarǵaly aýdany Stepnoı aýylyna deıin kórsetilgen. Qarataı ákem kózi tiri kezinde bul málimettiń ras ekenin aıtyp otyratyn. Qate keńes úkimeti toltyrǵan qujattarda ketken. Bul qujattarda atamyzdyń aty-jóni Ileýbaev Kýntaı Ilýbaevıch dep jazylady», deıdi Asqar aǵa. Alaıda ózge derektiń barlyǵy – týǵan kúni, aıy, jyly – 3 naýryz 1907 jyl; áıeliniń aty-jóni – Ahat Kúldebaeva, áskerı ataǵy – qyzyl ásker sarbazy, qatardaǵy jaýynger; tutqynǵa túsken ýaqyty – 1942 jyl 13 maýsym; tutqynǵa túsken jeri – Voronej; lageri – Shtalag VI K (326); lagerdegi tutqyn nómiri – 67 454; taǵdyry – tutqynda qaza bolǵan dep tolyq jazylǵan. Saıt usynǵan qujattardyń ishinde tipti nemisterdiń ózderi toltyrǵan kartateka da bar. Kartatekada qalammen jazylǵan «Ýmer. 13.4.44.» degen jazýdy da anyq oqýǵa bolady. Qujatta qatardaǵy jaýynger Kúntaı Elýbaevtyń 1942 jyldyń 13 maýsymda tutqynǵa túskeni de kórsetilgen.
«Memorıal» osy qujattardyń negizinde Asqardyń atasynyń qaıda jerlengenin de naqtylap bergen. Qan maıdanda jat jerde opat bolǵan qazaqtyń máńgilik damyl tapqan zıraty Kalınıngrad oblysyndaǵy Bagratıonovskıı mýnısıpaldy okrýginiń Nagornoe deıtin aýyldyń ońtústik-batys betindegi eki shaqyrymdaı jerde ornalasqan eken. Resmı ataýy – «Shtalag 1A Shtablak áskerı tutqyndar lageriniń halyqaralyq zıraty».
«Baýyrlastar zıraty ormannyń ishinde eken, – dep áńgimeni jalǵady jubaıy Jaınagúl. – Ol jaqqa eki shaqyrymdaı jaıaý júrip bardyq. Resmı derekterge qaraǵanda, qabirde 1939-1944 jyldary qaza tapqan lager tutqyndary jappaı jerlengen. Bul málimet qabirge kireberiste ornatylǵan tasqa da qashalyp jazylǵan. Zırattyń oń jaǵynda keńes jaýyngerleri, al sol jaǵynda fransýz, polıak tutqyndary jatyr. Keńes áskeri jaýyngerleriniń tizimi jazylǵan uzyn qabirdiń keı tustaryna marqumdardyń fotosýretteri, gúl shoqtary qoıylǵan. Soǵan qaraǵanda biz sııaqty keı azamattar atalaryn osy zırattan taýyp, taǵzym etken bolýy kerek. Eger uzyn tizimge kóz salsańyz, qazaq, tájik, tatar, orys esimderi óte kóp kezdesedi. Qabirdegi qaraly tizim tolyq bolmaýy da múmkin. Sebebi munda tek aty-jónderi anyqtalǵan, derekteri tabylǵan jaýyngerlerdiń ǵana tizimi jasalǵan».
Qabir basyna turǵyzylǵan memorıal 1989 jyly ashylǵan. Resmı derekterge súıensek, 2021 jyldyń naýryzynda zıratta jerlengen 3 myńnan astam keńestik áskerı tutqynnyń jeke derekteri anyqtalǵan. Jaınagúldiń aıtýynsha, zıratqa kireberiste ilingen taqtaıshada «Lagerde polıak, fransýz, belgııalyq, keńes áskeriniń qatardaǵy jaýyngerleri men serjanttary boldy. Jerleý 1939-1944 jyldary ótkizildi. Polıaktar, fransýzdar, belgııalyqtar bólek qabirlerge, al keńes áskerı tutqyndary ortaq qabirge jerlendi. 1971 jyly 164 qabir qaıta qazylyp, fransýz áskerı tutqyndarynyń qaldyqtary eksgýmasııalandy» degen jazba bar.
Derek pen dáıek
1A Shtablag. Abbrevıatýra qaıdan shyqqan? Lagerdiń ataýyn estigende osy suraqtar birden qylań berdi. Keıin bildik, sóıtsem, bul sóz ben sannyń maǵynasy bireý-aq. Ol – ajal. Tarıhı derekterge qaraǵanda, tutqyndarǵa arnalǵan halyqaralyq lager 1939 jyly áskerı polıgon jerinde salynǵan. Lagerdiń eń alǵashqy tutqyndary – «Pomoje» áskeriniń 40 myń polıak jaýyngeri sol jyldyń qyrkúıek aıynda túsken. Keıinnen ajal apanyna belgııalyqtar, fransýzdar, ıtalıandyqtar kele bastaıdy. Keńes áskerı tutqyndary 1941 jyldyń shilde-tamyz aılarynda jetkiziledi. Munda myńdaǵan esim sóngen, munda myńdaǵan taǵdyr úzilgen. Lagerge túsken jaýyngerdiń barlyǵy derlik habar-osharsyz ketkender sanatynda.«Atamyzdyń súıegi naqty qaı zıratta jatqany týraly habardy Qarataı ákemiz estip-bilip ketti. Kózi tiri kezinde shamam jetse óz aıaǵymmen baryp, týǵan jerdiń bir ýys topyraǵyn salarmyn degen. Biraq, ókinishke qaraı, ol armany oryndalmady. Álemdi ábigerge salǵan pandemııa bastalyp ketip, bizdiń josparymyz da keıinge ysyrylyp qaldy. Osylaısha, tek bıyl ǵana sáti túsip, atamyz jatqan qabirge baryp, qazaq jerinen ala barǵan bir ýys topyraǵymyzdy salyp, áke amanatyn oryndap kelgen jaıymyz bar. Kalınıngradta musylmandar meshiti bar eken. Sol jerge baryp quran oqyttyq», deıdi Asqar Myrzataıuly.
«Bul, árıne, keı adamdar úshin ary ketse bir áýlettiń qýanyshy, jetistigi bolyp sanalar. Alaıda Kalınıngradtaǵy qabir basyna baryp, qaraly tizimdi kórgennen keıin, sol tizimdegi qazaqqa tán esimderdi oqyǵannan keıin osy áke amanatyn sońyna deıin jetkizgen isimiz ózgelerge de túrtki bolsa eken degen oı paıda boldy. Árıne, jat jerden máńgilik mekenin tapqan baýyrlarymyzdyń arasynda artynda izdeýshisi joq, urpaq súıe almaı qyrshynnan qıylǵandar da bar bolar. Al atasy soǵysqa ketip, sońynan ilik bolar bir málimet taba almaı sarsańǵa túsip, sońǵy úmitin úzgen jandar áli de bar ǵoı. Biz solarǵa úmit syılaǵymyz keledi. Múmkin, sol qabirde jatqan bolar. Múmkin bizdiń osy saparymyz, zıratqa jetkenge deıin jınaqtaǵan «tájirıbemizdiń» bireý bolmasa bireýge kómegi tıer. Amanattyń júgi aýyr bolatynyn júregimmen sezingenim ras. О́lgendi syılap, arýaqqa qurmet kórsetý qanymyzǵa sińgen qasıet qoı. Shyny kerek, úlken ákemniń senimin, aqyrǵy sózin oryndaı almaı qalar ma ekem degen qorqynysh ta boldy. Osy amanatty oryndaýǵa, osyndaı jaýapkershilikti moınyma alýǵa áke ornyna áke, baýyr ornyna baýyr bolǵan úlken aǵam Ardaq Kúntaevtyń bergen tárbıesi de túrtki bolǵany ras. Bıyl bárin ysyryp tastap, beldi býyp Jaınagúl ekeýmiz jolǵa shyqtyq. Osy amanatty oryndaý maǵan buıyrypty. Úlkenderdiń batasyn aldyq, endi ókinishim joq. Shyndap kelgende, bul ólgen ata-babamyzǵa emes, bizge – tirilerge kerek...».
Asqar aǵanyń osy sózinen keıin ǵana bul kisilerdiń redaksııaǵa ne úshin kelgenderin túsingendeı boldyq. Áýletiniń qýanyshymen bólisip, áke aldyndaǵy perzent paryzyn oryndaǵanyn maqtan etý úshin emes, soǵys deıtin surapyl soldyryp ketken talaı taǵdyrdyń eń bolmasa bireýine bolsa da úmit syılaý eken ǵoı oılary...
TÚIIN. Bir japyraq qaǵazdyń artyn qazbalap júrip atasynyń súıegin izdep taýyp, topyraq salyp qaıtqan Asqar aǵa: «Kúntaıdyń óz ákesi Elýbaı 1977 jyly 90-ǵa taıap kóz jumdy», dedi. Al Kúntaıdyń qos uly Qarataıdan – 10, Myrzataıdan 5 ul-qyz taraǵan. Qan maıdanda qyryqqa kelmeı sheıit bolǵan Kúntaıdyń shyraǵynyń sónbegeni bolar bul.