«Búginde álem den qoıyp jatqan jasandy ıntellekt negizin barlyq salada qoldanýǵa bolmaıdy», deıdi ǵalymdar. Alaıda jasandy zerdeni ár sala, mamandyq tájirıbeden ótkizip jatyr. Bul tájirıbe ıgilikke aınala ma, álde qıyndyq týdyra ma? Zertteýshilerdiń biri onyń mańyzy zor ekenin aıtyp qyzyqtyrsa, endi biri zııanyn mysal etip, saqtandyrýǵa tyrysady. Ásirese jasandy ıntellekt órship bara jatqan qaqtyǵystardy ýshyqtyryp jiberýi múmkin.
Jasandy ıntellekti qaqtyǵys bolyp jatqan memleketter keńinen qoldana bastady. Al onyń zerttelmegen ssenarııleri halyqaralyq qaýymdastyqty qatty alańdatyp otyr. Máselen, Ýkraına álemniń túkpir-túkpirinen kelgen sarapshylardyń kómegimen áskerı tehnologııany damytýǵa arnalǵan «Brave-1» bastamasyn iske qospaq. Boljamynsha, jasandy ıntellektiń nátıjesinde onyń qorǵanys júıeleri men kıberqaýipsizdik, avtomattandyrylǵan nemese avtonomdy qarýlary ózdiginen áreket etedi. Biraq mundaı qarý bolashaqta qoldanyla ma, joq pa áli daýly másele bolyp tur.
Ońtústik Danııa ýnıversıtetiniń Áskerı zertteýler ortalyǵynyń ǵylymı qyzmetkeri Anna Nabıdıadze «mundaı qarýlardy qoldanatyn bolsaq, moraldyq adaldyqty joǵaltamyz» degen pikirde. «Adam-operatorlar janashyrlyq tanytyp, jaǵdaıdy paıymdaýǵa múmkindigi bar, al derekterge úıretilgen jáne aldyn ala baǵdarlamalanǵan júıe teorııalyq túrde ǵana áreket etedi. Qaýpi joǵary bolýy da múmkin», deıdi ol.
Dese de, jaqyn bolashaqta drondar, robot-ıtter nemese gýmanoıd robottar tobymen júrgiziletin operasııalar qarýly qaqtyǵystarǵa qatysyp, qurbandardyń sanyn azaıtýǵa kómektesedi. «Biraq jasandy ıntellekti paıdalaný kezinde birqatar táýekel bar, algorıtmderdiń derekter úlgilerinde qateler bolýy múmkin, mysaly, robottar tulǵany anyqtaýda qate jiberýi múmkin», deıdi Ispanııanyń CISDE barlaý, qaýipsizdik jáne qorǵanys ortalyǵynyń sarapshysy Sezar Pınado.
Qytaı bolsa 2030 jylǵa qaraı jasandy ıntellekt sýperderjavasyna aınalýdy maqsat etip otyr. 2022 jyly Beıjiń gıpersonıkalyq syrǵanaý zymyrandarynyń traektorııasyn boljaıtyn, sonymen birge jyldam qarsy shabýyl jasaı alatyn jasandy ıntellekt qosylǵan áýe qorǵanysy júıesiniń úlgisin ázirlegenin aıtqan bolatyn. QHR sonymen qatar birqatar avtonomdy qarý júıesin jasap jatyr, eldegi robototehnıka men ushqyshsyz júıeler qurlyqta, áýede, teńizde jáne ǵaryshta ornalastyrylady.
Reseı de jasandy ıntellekti teńiz salasynda, sonyń ishinde sý astyndaǵy jaýyngerlik drondarǵa qoldanýǵa nıetti. Al Izraıldiń «Temir kúmbez» zymyranǵa qarsy júıesi derbes zymyrandardy anyqtap, birden atyp túsiredi.
Al Úndistan áskerı jasandy ıntellektini qoldaý maqsatynda Qorǵanys zertteýleri men damý uıymynda (DRDO) Jasandy ıntellekt jáne robototehnıka ortalyǵyn (CAIR) qurdy. Sonymen qatar 2018 jylǵy Úndistannyń Qurlyq soǵysy doktrınasynda jasandy ıntellekt jáne onyń áskerı júıelerge ıntegrasııasyna aıtarlyqtaı kóńil bólindi. Eki maıdanda – Pákistan men Qytaıǵa qarsy soǵys qaýpimen Nıý-Delı AQSh-tan ekonomıkalyq, dıplomatııalyq jáne áskerı qoldaý alýǵa yntaly, oǵan jańa tehnologııalar da kiredi.
Osyǵan baılanysty Úndistannyń áskerı sarapshylary áskerı júıelerde jasandy ıntellekti keńinen qoldanýdy usynady. Qazir Úndistan «Multi-Agent Robotics Framework» robot júıesin ázirlep jatyr, ol sarbazdar komandasy retinde áreket etip, qaqtyǵys bolǵan jaǵdaıda úndi armııasyna kómektesýi múmkin. Nıý-Delı sonymen qatar bombalardy zalalsyzdandyrý úshin qashyqtan basqarylatyn 200 avtonomdy DAKSH robotyn satyp aldy.
Jalpy, robottehnıka jáne jasandy ıntellekt salasynda Úndistan Japonııamen yntymaqtastyq ornatty. Ol tehnologııa, ǵarysh jáne qorǵanys salasyndaǵy sońǵy úndi-amerıkalyq bastamalar Qytaıǵa qarsy turý úshin jasandy ıntellekt jáne kvanttyq esepteýlerdi qamtıdy.
«Jasandy ıntellekt ónimderi ekologııaǵa keri áserin tıgizedi», deıdi sarapshylar. Massachýsets ýnıversıtetiniń ǵalymdary jasandy ıntellektke negizdelgen bir qurylǵy 284 tonna kómirqyshqyl gazyn bóletinin anyqtaǵan. Bul ábden eskirgen avtokóliktiń aýaǵa shyǵaratyn qaldyǵynan 5 ese kóp.
Ol ekonomıkaǵa da zııan. Ekonomıka boıynsha Nobel syılyǵynyń ıegeri Djozef Stıglıs «jasandy ıntellekti damytýǵa iri jumys berýshiler múddeli, nátıjesinde jumysshylardy jalaqysynan aıyrady», deıdi.
Osyndaı keleńsizdikterge oraı, Ulybrıtanııa premer-mınıstriniń tehnologııa máseleleri boıynsha keńesshisi Mett Klıffordt jasandy ıntellekti qazirden bastap baqylaýǵa alý qajet dep esepteıdi. «Bolmasa ol 2 jyldan keıin adamdy joıýǵa kóshedi», deıdi. Ol Klıfford atom energetıkasyn qadaǵalaıtyn MAGATE sııaqty jasandy ıntellektini baqylaıtyn halyqaralyq mekeme qurýdy usynyp otyr. «Jasandy ıntellekt ómirimizge tek paıda keltiredi deý qate. Ol úlken qaýip te tóndiredi. Osy qaterdiń aldyn alý úshin memleketter men kompanııalar birigýge tıis. Jasandy ıntellekt shekarany bilmeıdi. Biz ony ortaq bir qurylymǵa keltirip, zııanynan góri paıdasyn kóbirek ala bilýimiz kerek», dedi Mett Klıfford.
Jasandy ıntellektiń ıgiligin kórip otyrǵan elder de joq emes. AQSh-tyń Kalıfornııa shtaty jasandy ıntellektini ormandaǵy órtti sóndirý úshin paıdalana bastady. Bul úshin mamandar ot shyǵatyn jerdi der kezinde baıqaý úshin 1036 kamera ornatqan. Bul jelini San-Dıegodaǵy Kalıfornııa ýnıversıtetiniń ınjenerleri ázirlegen. «Jasandy ıntellekt bolmasa, bir adam búkil ormandy kúnde 24 saǵat úzdiksiz baqylap otyrýy qajet. Bul, árıne, múmkin emes. Al jasandy ıntellektige negizdelgen kameralar kún-tún demeı baqylap otyrady, ormanda shoq, ushqyn paıda bolsa, tútin shyqsa, birden dabyl qaǵady, órt sóndirýshilerge habar beredi. Bul tehnologııany álemniń kez kelgen jerinde ornatýǵa bolady», deıdi ınjener Sıýzan Leınınger. Sonymen qatar geologııa jáne geofızıka professory Nıl Drıskolı: «Osydan 5-6 jyl buryn ot tutanǵan jerdi anyqtaý úshin belgili bir orynǵa tutas bólimdi jiberý qajet bolatyn. Buǵan avıasııany jumyldyrý kerek. Endi ony kamera arqyly baqylap otyrýǵa bolady. Jasandy ıntellektiniń múmkindigi mol. Sońǵy jyldary klımat qatty ózgerip, tabıǵı apattar jıilep ketti. Sondyqtan jasandy ıntellektiniń ıgiligin paıdalana bilýimiz kerek», deıdi.
Jasandy ıntellekt qaterli isikti de anyqtaıdy. Shvesııanyń Lýnd ýnıversıtetiniń ǵalymdary sút beziniń qaterli isigin osy jasandy ıntellekt negizinde der kezinde anyqtaǵan. Atalǵan elde jylyna 1 mıllıonǵa jýyq áıel mammografııadan ótedi eken. «Bul – óte uzaqqa sozylatyn úderis», deıdi mamandar. О́ıtkeni ortasha eseppen alǵanda, bir rentgenolog 1 saǵatta 50 skrındi qarap úlgerýi kerek eken. Al jasandy ıntellekt osy júktemeni áldeqaıda azaıtady. «Jasandy ıntellektini durys, tıimdi paıdalansa, nátıjesi zor. Máselen, qazir kóptegen elge dárigerler jetispeıdi. Jasandy ıntellektini paıdalaný arqyly osy máseleni túbegeıli sheshýge bolady», deıdi Lýnd ýnıversıteti dıagnostıkalyq radıologııa kafedrasynyń dosenti Krıstına Lang.
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy 2020 jyly álem boıynsha 2 mıllıon 300 myń áıelden sút beziniń qaterli isigin anyqtaǵan. Sodan beri 685 myń adam osy aýrýdan qaıtys bolǵan. Osylaısha, jasandy aqyl-parasattyń medısınadaǵy róli zor bolyp tur.
Al elimizde jasandy ıntellekt ulttyq biregeılikti (national identity) tanytýǵa qoldanylyp keledi. Qazir jasandy aqyl-parasatty utymdy paıdalanyp, ulttyq naqyshtarymyzdy nasıhattap júrgen jastar arasynan rejısser, óziniń «Zamandas» podkasty arqyly kópshilikke jas býynnyń jan dúnıesin ashyp kórsetip júrgen Qanat Beısekeev, poezııa men mýzykany ushtastyryp, zamanaýı ádebıet pen mýzyka baǵytyna jańa kórkemdik lep bergen, Ulybrıtanııada, Germanııada, jaqynda elordada konsertin bergen «Maqpalsher» – Maqpal Jumabaı, bileginiń kúshimen ǵana emes, rýhy, oıymen qazaq ekenin, túptep kelgende, elimizdiń kim ekenin álemge tanytyp júrgen Gennadıı Golovkın, «Qazaq Republic» brendiniń negizin qalaýshy Sáken Joldas, otandyq jáne álem ádebıetiniń uly týyndylaryn qazaq tilinde shyǵaratyn «Qasym» baspa úıiniń negizin qalaýshylar – Erlan Áshim men Arman Álmenbet, jurtshylyqty qazaq álemine ǵashyq etip júrgen Dıas pen Aıgerim Kamerıdanovtardy, qazaq mıfologııasynyń mamany, aýdarmashy, jazýshy Zıra Naýryzbaıdy ataýǵa bolady.