Maqalanyń mańdaıyndaǵydaı – áńgime Alekseı Leh týraly. Dál qazir Alekseı basqa «Alekseılerden» bási bıik bolyp tur. Iá, másele – onyń sózinde. Ol nege taza qazaqsha sóıleıdi? Ne sebepti qazaq mektebine barady? Memlekettik tildi bilmegenderdi máńgúrt sanaıdy. Oqýshyǵa bul syndarly oı qaıdan keldi, maqsaty ne? Biz búgin sony aıtamyz.
Ásili, ózge etnos ókili ana tilimizde eki aýyz sóz qurasa bir jelpinip qalamyz. Bul ántek eıforııa memleket júıesiniń bir jelkenine aınalǵan. Ulty basqa bireý qazaqsha sóılese súıkimdi kórinedi. Tipti, minberge shyǵaryp, aıaýly ana tilimizdiń nasıhatshysy sekildi baǵalaımyz.
Mysaly, 11 jasar Alekseı nege qazaq mektebine barady? Osyny oılaǵan adam bar ma? Orys balasynyń qazaq synybynda oqýy kózge oǵash kórinetindeı. Birtúrli qabyldamaı turasyz. Al onyń ata-anasy bul qareketke jaıdan-jaı barmaǵan, qoǵamdaǵy úderiske ileskeni. Balasynyń bolashaǵy úshin osyndaı qadam jasap otyr. Túsinesiz be? Iаkı, túbi elimizde qazaq tiline muqtajdyq týatynyna senedi.
– Men otyz jyl mektepte muǵalim bolyp qyzmet ettim. Sonda bir baıqaǵanym til tóńireginde keńes ıdeologııasy sińirgen qasań qaǵıda birte-birte tuıyqtalyp keledi. Eki myńynshy jyldardyń basynda orys synybynda oqıtyn qazaq balalary óte kóp edi. Tipti, bir synypta 23 qazaq balasy oqyǵandy da kórdim. Keıingi jyldary bul úderis azaıdy. Qazir kóbi sanaly túrde bas tartyp jatyr. Orys tiline degen qyzyǵýshylyq azaıyp, qaıta aǵylshyn tilinde sóıleıtin qazaq balalary kóbeıip keledi, – deıdi Alekseıdiń anasy Anastasııa Leh.
Ana júrek áýlıe emes pe, qazaq tiliniń damý baǵytyn ańǵaryp 5 jasar balasyn qazaq mektebine tabystaıdy. Árıne, basynda áýre-sarsańǵa túskenimen, ýaqyt óte Alekseı qazaq tilin sheber meńgerip alǵan. Erteń bizdiń Otanymyzda memlekettik tildi bilmegen ulynyń keleshektegi ómiri qalaı órbıtinin baǵalaý múmkin emes. Qazaq tilinde sóılemese qyzmette óspeýi kádik. Jalaqysy joǵary jumystardyń deni ana tilin bilýdi mindetteıdi. Onyń ústine, búginde bútin qoǵam qazaq tilin syılamaǵandardan teris aınalyp jatyr. Demek, Anastasııa hanymnyń sheshimi oryndy hám qulaqqa da jaǵymdy estiledi. Bizdi qyzyqtyrǵany da osy.
Qarańyz, senator Gennadıı Shıpovskıh pen Májilis depýtaty Maksım Rojınniń qoǵam aldynda júzi jaryq. Olardyń saıasattaǵy ustaǵan róli de myǵym, halyq qoldaıdy, basqasy da sondaı bolsyn deıdi. О́zge bireý Úkimet otyrysynda oryssha til qatsa, túırep alady. Máselen, jaqynda Energetıka mınıstri Almasadam Sátqalıev osyndaı jaǵdaıǵa tap boldy. Ol halyqtan ana tilin tolyq úırenýge alty aı ýaqyt berýin surady. Ýáde – Qudaıdyń bir aty, eger mınıstr ýádesinde turmasa ári qaraı jumys isteýine halyq múmkindik bermeıdi. Demek, «memlekettik tildi bilý mindetti» degen zań qabyldanbasa da, halyq sanasynda bul taǵlymdy tártip qonystanyp úlgerdi.
– Abaıdyń, Muqaǵalıdyń óleńderin jatqa bilemin. Dostarymnyń bári qazaq, biz bólinbeımiz, birge oınaımyz. Otbasymyzda bári qazaqsha sóıleıdi, sondyqtan maǵan kez kelgen otandasymmen qarym-qatynasqa túsý jeńil. Sabaqqa anam kóp kómektesedi, qazaq mektebine barǵanymdy sol kisi qalady. Sondyqtan keıde tapsyrmalardy túsinbegende kómektesip, ekeýlep ereje jattaımyz. Bolashaqta elime qyzmet etkim keledi, – deıdi Alekseı.
Til bilý – sol ultty taný, tamyrymen bite qaınasý degen sóz. Iаǵnı, qaı tilde sóıleseńiz sizdiń ádetińiz de, bútin bolmysyńyz da soǵan saı til qatady. Alekseı turatyn Baqbaqty aýylynda 5 myńǵa jýyq adam bar. Onyń 30 paıyzy ózge etnos ókilderinen quralǵan. Toqsanynshy jyldardyń basynda orys, koreı, nemis, tatar, ıngýsh, ázerbaıjan, sheshen sekildi birneshe etnos atalǵan eldi mekenniń quramdas bóligi retinde ájepteýir bılikke ıe bolǵan. Keıin qazaq qoǵamy ulttyq ustyn qalyptastyrdy. Búginde Jambyl orta mektebi eki tilde bilim beredi demeseńiz, deni qazaq tilinde sóıleıdi. Keıbiri sóılemese de túsinedi. Sodan da bolar, ár túrli etnos ókilderi mekendegen aýylda bári bir atanyń balalaryndaı kún keship jatyr.
Qazir Reseıge, Koreıaǵa, Germanııaǵa kóship, sondaǵy aǵaıyn-týysynan pana izdegen keıbir etnos ókili elimizge qaıta kóship kelip jatyr. Sebebin surasańyz, óz eli baýyrǵa ońaılyqpen baspaıdy. Sondyqtan qaı tilde sóıleseńiz de yǵyna jyǵylatyn Qazaqstannan aıaýly meken joq. Muny Alekseıdiń ata-anasy jaqsy túısinip otyr. Ultsyzdyqtyń arǵy jaǵynda rýhsyzdyq jatyr.
Biz ózgelerdi qazaq tiline muqtaj etpeı, ana tilimizdiń baılanys aıasyn keńeıte almaımyz. Qazaq tilin bilgen ózge etnostardy tóbege kótergenimizben, Táýelsizdik alǵanymyzǵa 30 jyldan assa da bári birdeı tildi meńgerip ketken joq. Demek, qazaqsha bilmeıtin ózge etnos ókilderi Alekseıshe oılamaı, tildi úırengeninen paıda joq. Qazaq tili – elimizde ómir súrýdiń jalǵyz joly bolýy shart. Qarynyńyz ashsa qazaqsha sóıleńiz, baı bolǵyńyz kelse qazaqsha sóıleńiz. Qataryńyzdan qalmaý úshin de qazaqsha oılanyńyz!
Jetisý oblysy,
Balqash aýdany