Ekonomıkanyń kúrdeli kezeńinde jyldar boıy eskerilmeı kelgen salalardy qaıta qurylymdaý qıynǵa túsetinin, aldaǵy damýdy sol eskerilmeı kelgen salalar tejeıtinin sarapshylar talaı ret eskertken-di.
Almatyda ótken «Sana Business Forum» jıynynda Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń sarapshysy Evgenııa Pak apta basynda jýrnalısterge bir kezderi múmkindigimiz kótermese de, qabyldanyp ketken sheshimderdiń zardabyn tartyp jatqanymyzdy aıtyp berdi. Biraq azyq-túlik, janar-jaǵarmaı, kommýnaldyq qyzmetter baǵasynyń ósýi, ınjenerlik jelilerdiń, jabdyqtardyń, kólik ınfraqurylymyna qatysty jaǵdaıǵa qarap daǵdarystyń qyspaǵynda tunshyǵyp jatyrmyz dep qabyldaýǵa bolmaıdy. Qazir barlyq sala qaıta qurylymdaý úderisterin bastan keship jatyr. Syrttan tartylǵan ınvestısııa men nesıeniń naryqtyq quny qymbat bolyp tur. Sarapshynyń aıtýynsha, Reseı men Ýkraına arasyndaǵy qaqtyǵys álemdik logıstıkalyq tizbektiń arnasyna qaýip tóndirip otyr.
«Qazir tek biz ǵana emes, álemdik ekonomıka qaıta qurylymdaýdy bastan keship, qazirgi jaǵdaıǵa beıimdelýdi bastap ketti. Jyldar boıy elenbeı kelgen, sheshimin keıinge qaldyryp kelgen salalardyń qazirgi jaǵdaıǵa beıimdelýi qıyn. Bul óte aýyr, óıtkeni bul saladaǵa reforma qajettiligi tym uzaq ýaqyt boıy qaperge alynbady. Men janar-jaǵarmaı naryǵyndaǵy jaǵdaıdy daǵdarystyń qyspaǵynda qaldy dep oılaımyn», deıdi E.Pak.
Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq pen janar-jaǵarmaı baǵasy sııaqty memleket baqylaıtyn salalar týraly aıta kele, sarapshy naryqtyq ekonomıka jaǵdaıynda kez kelgen qarapaıym ónimge baǵany tek suranys anyqtaıtynyn aıtyp ótti. Eger arada dısbalans baıqalsa, jaǵdaı naryqtyq sıpatynan aıyrylyp qalady. Onyń aıtýynsha, tarıfterdiń kóterilýi bizdiń qoǵam úshin ahıllestiń ókshesimen birdeı. Sol sebepti bul máseleni shoktyk ádispen emes, halyqtyń tabysyna qaraı kezeń-kezeńmen sheshý qajet.
«Biz josparly ekonomıka emes, naryqta ekenimizdi túsiný mańyzdy. Naryqtyq ekonomıka jaǵdaıynda paıdaǵa zııan keltirip, shyǵynǵa ushyrap, negizgi qorlardy jańartyp, burynǵy baǵamen qyzmet naryqtaǵy baǵa shekti qunnan áldeqaıda tómen bolsa, sońǵy nátıje ınfraqurylymnyń tozýymen aıaqtalady. Baǵany yryqtandyrý ekonomıkanyń barlyq salalarynda qajet degen pikirmen ishinara kelisemin. Dári-dármek naryǵynyń keıbir segmentine memlekettiń baqylaýy mindetti túrde kerek. Biraq memlekettiń baqylaýy da sol saladaǵy ózgeristermen qatar júrý kerek. Áleýmettik segmenttegi taýar baǵasynyń sol ortaǵa qanshalyqty sáıkes keletinin qadaǵalap otyrýy kerek. Naryqta baǵany qatyryp qoıý degen túsinik bolmaıdy. Memlekettik baqylaýdyń ózin suranys pen usynystyń deńgeıimen oınatyp otyrýǵa bolady», deıdi E.Pak.
Osy rette E.Pak janar-jaǵarmaı baǵasyn ózgertý mańyzdy ekenin, muny salanyń ınfraqurylymyn jańǵyrtýmen qatar júrgizýdiń mańyzdy ekenin de qaperge salyp ótti. Sebebi keıingi 30 jylda memlekettiń baqylaýymen «qatyp qalǵan» baǵanyń qursaýdan shyǵýyn halyq qup kórip otyrǵan joq. Naryq zańy boıynsha ınvestısııa sapaǵa áser etedi. Al tutynýshylar aldymen eski quny boıynsha ózgeristerdi qalaıdy. AERC boljamdary boıynsha IJО́ ósimi jylyna 4,4 paıyzdy kórsetip otyr. Bul kórsetkishti kóterýge múmkindik baryn ózge zertteýler de kórsetip otyr. Ekonomıkalyq ósimniń nátıjesin halyq qashan sezinedi degen saýal – bizdiń el úshin áli zerdelenbegen taqyryp.
Ekonomıkalyq saıasat ınstıtýtynyń dırektory Qaıyrbek Arystanbekovtiń pikirinshe, ekonomıkaǵa, onyń ishinde shaǵyn jáne orta bızneske memleket óte kóp aralasyp otyr. Damýǵa kedergi bolyp otyrǵan baǵyttardyń biri osy. Onyń aıtýynsha, «Yellou page rules» sharty boıynsha shaǵyn jáne orta bızneske Úkimet aralaspaý kerek.
«Bizdiń zertteýlerimiz boıynsha «Samuryq-Qazyna» ál-aýqat qory 321 seksııada aralasyp jumys istedi. Úkimet osy 321 sektordan ketpeı otyr. Biz muny 2 jyl burynǵy júrgizgen zertteýlerimiz kezinde anyqtadyq», dedi ekonomıst.
«Yellou page rules» qaǵıdattaryn engizý týraly Úkimettiń baǵdarlamasy joq ekenin sarapshylar osyǵan deıin talaı aıtqan.
Q.Arystanbekov qaperge salyp otyrǵan kelesi jaıt odan da salmaqty bolyp shyqty. Jalpy, ishki ónimdi tunshyqtyryp otyrǵan 14 blok bar. Úkimet sol máseleni sheshe almaı otyr. Sol sebepti jylyna 20 mlrd dollar shetelge ketip jatyr, memleket utylyp jatyr. Qyzmet kórsetý balansynan taǵy da 5-7 mlrd dollar shyǵys bar. Úshinshi aǵymdaǵy esepshottaǵy jaǵdaı ótken jyly jaqsaryp qalǵan edi, biraq bıyl qaıta tapshylyq baıqalypty. Sarapshynyń pikirinshe, osy tólem balansyndaǵy tórt jyrtyqty jamaıtyn jańa ekonomıkalyq saıasat qajet. Sebebi keıbir jeke kásiporyndar memleket menshigine shyǵynmen ótip, Ulttyq qor men bıýdjetke salmaq salyp otyr.
Osy rette Q.Arystanbekov 2013, 2014, 2015 jyldary 4 kásiporyn memleketke berilgenin, bul úshin Ulttyq qor men bıýdjetten 550 mlrd bólingenin aıtyp berdi. Sol kezde bir kásiporynnyń shyǵyny 30 mlrd bolǵan. Biraq arada eki jyl ótkende sol kásiporyndar jekeshelendirýdiń jalpy josparyna enip ketipti. Túıip aıtqanda, shyǵyny kóp kásiporyndardyń qaryzy memlekettik bıýdjet, Ulttyq qor esebinen jabylady da, qaıtadan jekeshelendirýge shyǵarylady.
Ekonomıst Almas Chýkınniń aıtýynsha, elimizde reformalardy bastaýǵa az ǵana ýaqyt qaldy. Bıyl ózgerister strategııasyn anyqtap, 2024 jyly baǵdarlamalardy iske qosyp, olardyń oryndalýyn baqylaý, 2025 jyly nátıjelerdi baǵalap, baǵdarlamalardy túzetý qajet. 2026 jyly alǵashqy nátıjeler paıda bolýy kerek. Sarapshynyń aıtýynsha, erkin baǵa men naryqtyq ekonomıkaǵa kóshý kerek. Biraq halyq janar-jaǵarmaıdy buǵaýdan bosatýǵa ázir daıyn emes. Baǵany bosatsań, kez kelgen taýar quny 20 paıyzǵa ósip ketedi. Bul aldaǵy bes-alty jyldaǵy ınflıasııany qamtamasyz etýge kepildik berip otyr. Basqasha aıtqanda, ótkenniń barlyq problemasy bolashaq damýǵa kedergi bolyp tur.
Qazaqstan ekonomıkasynyń taldaýyna toqtalǵan spıker basty ıllıýzııa IJО́ ósimi ekenin túsindirdi. Sarapshynyń aıtýynsha, 2015 jyldan beri naqty tabys bıýdjettiń tek jartysyn ǵana toltyryp keledi. Qalǵan jartysy – memlekettik baǵdarlamalardyń transfertteri. Qazaqstanda naryqqa qate sıgnaldar jiberetin múlde burmalanǵan baǵa qurylymy qalyptasyp qalǵan. Jyldar boıǵy júrgizilgen ekonomıkalyq saıasat baǵany jasandy túrde tejeýmen shektelip qaldy.
A.Chýkınniń aıtýynsha, Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekteri bárine unaıdy. Biraq Ulttyq qordyń transferi jyl saıyn ósip barady. Kiris pen shyǵys arasyndaǵy alshaqtyq 7 trln teńgege deıin ósip ketti. 2022 jyly egemendi qaryz (53 mlrd dollar) Ulttyq qormen (55,7 mlrd dollar) teńestirildi. Osyny negizge ala otyryp, A.Chýkın bul máselelerdiń barlyǵyn ınvestısııa kólemin arttyrý arqyly sheshý kerek ekenin atap ótti.
Sonymen qatar IJО́-ge qatysty sheteldik tikeleı ınvestısııalar azaıyp keledi. Olardy yntalandyrý úshin naryqtyq ekonomıkaǵa kóshýdi keshiktirýge bolmaıdy. Sarapshy aıtyp ótkendeı, osy kúnge deıin sheshilmeı, nazar aýdarylmaı kelgen baǵyttyń bári damýǵa kedergi bolatynyn túsinetin kez keldi. Halyqtyń jyldyń ósimi 1,5 paıyzǵa jetti. Bizge kemi 5 paıyzdyq ósim kerek. Ol úshin reforma kerek. Qazirgi bılikke ótkenniń qatesin, ótken ýaqyttaǵy popýlıstik sheshimderdiń zardabynan arylýy mindeti tur.
«Búgingi bıýdjetimizdiń tórtten biri – Ulttyq qordan alynǵan aqsha. Shyn máninde, Ulttyq qor antısıkldik sıpattaǵy bolashaq urpaqqa arnalǵan qor retinde oılastyryldy. Munaı baǵasynyń joǵary kezeńinde munaıdan túsetin artyq túsimderdi sol jerde qaldyryp, daǵdarys jaǵdaıynda ony turaqtandyrýǵa alýymyz kerek. Aldaǵy birer jyl Úkimettiń kásibı biliktiligine syn bolǵaly tur», deıdi A.Chýkın.
ALMATY