Esimi elge keńinen taralmasa da, eńbegi eren tulǵalar kóp. Ásirese ǵylymǵa úles qosqandardy sol ǵylymnyń aınalasynda júrgenderden ózge eshkim bile bermeıtini bar. Sondaı tulǵalardyń biri – jer qupııasyn zerttegen Jamal Qańlybaeva. Ol – qazaq áıelderi arasynan shyqqan taý-ken salasyndaǵy tuńǵysh ǵylym doktory, Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi Ǵalymnyń týǵanyna bıyl 100 jyl toldy.
Qyz balaǵa ne muǵalim, ne dáriger bolǵan jón degen kózqaras bar-tyn. Biraq qoǵam tarapynan tańylǵan taptaýryn túsinikti buzyp, jer qazyp, shahtaǵa da túsken Jamal Musaǵalıqyzy – taý-ken salasynda er-azamattarmen ıyq tirestire jumys istep, ómirin ǵylymǵa arnaǵan qaısar tulǵa. Ol bul salada tabysty da jemisti jyldaryn ótkizip, qazaq ǵylymyna eleýli úles qosyp, qazaq áıelderi arasynan tuńǵysh tehnıka ǵylymdarynyń doktory atanǵan.
Semeı topyraǵynda týǵan Jamal Qańlybaeva mektepti támamdaǵan soń Almatyǵa attanyp, jer qupııasyn zerdeleıtin Qazaq taý-ken metallýrgııa ınstıtýtyna oqýǵa túsedi. Sál keıinirek Qazaq KSR Ǵylym akademııasy Taý-ken ınstıtýtynyń marksheıder jáne geodezııa bólimine jumysqa jiberilip, sonda biraz jyl qyzmet etedi. Onyń ǵylymdaǵy joly osy kezeńde bastalǵan.
J.Qańlybaevanyń ǵylymı eńbekteri radıoaktıvti ızotoptardy qoldana otyryp, taý jynystarynyń qozǵalysyn zertteýge arnalǵan. Zertteý nátıjeleri boıynsha 1952 jyly «Qaraǵandy basseıninde jerasty taý-ken jumystarynyń áserinen jer betindegi oryn aýystyrýdy esepteý» taqyrybynda kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵan. Keıinnen kópjyldyq zertteýlerdiń nátıjelerin qorytyndylaı kele, 1965 jyly J.Musaǵalıqyzy «Massıvtegi taý jynystarynyń qozǵalysy úderisiniń zańdylyqtary men ádisteri jáne jerasty qazbalarynyń keıbir máseleleri (Qaraǵandy basseıni negizinde)» taqyrybynda dıssertasııa qorǵap, tehnıkalyq ǵylymdar doktory ǵylymı dárejesin alǵan alǵashqy qazaq áıeli boldy.
J.Qańlybaevanyń qarym-qabiletin, zertteý júrgizgendegi ynta-jigerin bilgen soń, ǵalymdy shahtalardaǵy kómir qabattaryn ıgerý kezinde qol jetkizilgen tehnıkalyq úrdisti zertteý maqsatynda shekara asyryp Anglııaǵa arnaıy jiberedi. Qazaq qyzynyń bilim-biligin, tájirıbesin shetel ǵalymdary da joǵary baǵalady. Ony arnaıy konferensııalarǵa jıi shaqyrdy. Máselen, Jamal Qańlybaeva 1964 jyly jerasty kenderin zertteý máseleleri jóninde dúnıejúzi ǵalymdarynyń ókilderi aldynda Krakovta, Nıý-Iorkte bolǵan halyqaralyq kongreste baıandamalar jasaǵan. 1966-1967 jyldary GDR-da kenshiler men metallýrgterdiń VIII jáne XIX Halyqaralyq konferensııalaryna qatysty. Al XVIII konferensııada oǵan úzdik baıandama jasaǵany úshin Freıberg qalasynyń «Qurmetti kenshisi» ataǵy berilgen.
Jamal Musaǵalıqyzy basshylyq qyzmette júrip te kóp jumys atqardy. Tájirıbeli ǵalym Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń taý-ken ınstıtýtynyń marksheıderlik bólimin basqardy. Sol kezde J.Qańlybaeva bastaǵan bir top ǵalym taý-ken salasynda qajyrly eńbek etip, tabandy zertteýmen aınalysty. Jer astyndaǵy baılyqty jer ústindegi eldiń ıgiligine jaratý úshin kóp ter tókti. Sonymen qatar laboratorııa jumysyn jaqsy jolǵa qoıyp, ǵylymı zertteýlerge qajetti aspaptar jasap, olardy iske qosty.
Jamal Qańlybaeva ken jynystarynyń qozǵalysyn radıoaktıvtik ızotoptar arqyly zertteýdi tuńǵysh ret usynyp, ony tájirıbe júzinde nátıjeli qoldana bildi, taý jynystary mehanıkasy salasyndaǵy zertteýleri KSRO Ǵylym akademııasy men Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń joǵary baǵasyna ıe boldy. J.Qańlybaeva ǵylymı zertteý júrgizý úshin talaı márte shahtaǵa túsip, jerdiń nebir qupııasyn, talaı syryn ashyp, kóptegen qyzyqty derek jınap, sonyń negizinde ǵylymı tájirıbe jasady. Nátıjesinde, radıoaktıvti ızotoptyń «Marksheıderlik baqylaý ádisi» deıtin jańa tásil usyndy. Bul ǵylymı jańalyq elimizde qazirge deıin keńinen qoldanylady.
Qazaq ǵylymyna ólsheýsiz úles qosqan ǵalymnyń eńbegi ár kez joǵary baǵalanyp otyrdy. 1968 jyly professor ataǵyn alyp, Qazaqstan KP OK usynysy boıynsha Keńes áıelder komıtetiniń Tóralqa múshesi bolyp bekitildi. 1969 jyldan Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń Ǵylymı keńesiniń múshesi, sondaı-aq 1971 jyldan Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Taý-ken ınstıtýtynyń kandıdattyq dıssertasııalardy qorǵaý jónindegi Ǵylymı keńesiniń tóraǵasy, sonymen qatar taý-ken ınstıtýtynyń ǵalam jáne jer týraly Ǵylymdar bólimi bıýrosynyń múshesi, J.Qańlybaeva úlken qoǵamdyq jumystar júrgizdi. 1970 jyly Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi bolyp saılandy.
Qazaq taý-ken salasynda erekshe orny bar, qazaq áıelderi arasyndaǵy tuńǵysh tehnıka ǵylymdarynyń doktory Jamal Qańlybaeva – sanaly ǵumyrynda sapaly is atqaryp ketken ǵalymdarymyzdyń biri. Osyndaı tulǵalar eskerýsiz qalmaı, esimizde júrse...