Premer-mınıstr Álıhan Smaıylovtyń tóraǵalyǵymen Úkimet otyrysy ótti. Jıynda Qazaqstannyń 2024-2028 jyldarǵa arnalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń boljamy men respýblıkalyq bıýdjettiń jáne Ulttyq qordan 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan transfertterdiń parametrleri qaraldy. Sondaı-aq elimizdegi geologııa salasyn odan ári damytý sharalary da kún tártibine qoıyldy.
Ekonomıka 5 jylda 6 paıyzǵa ósedi
Aldaǵy 5 jylda Qazaqstan ekonomıkasynyń ortasha jyldyq ósimi 5,8% deńgeıinde boljanyp otyr. Bul týraly Úkimet otyrysynda Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov aıtty. Ol respýblıkanyń damý boljamy halyqaralyq qarjy uıymdarynyń álemdik ekonomıkanyń ósýi boıynsha boljamdaryn, syrtqy naryqtardaǵy konıýnktýrany eskere otyryp, qalyptastyrylǵanyn alǵa tartty. «Barlyǵy úsh ssenarıı qaralyp jatyr – bazalyq, optımıstik jáne pessımıstik», dep naqtylady mınıstr.
Bazalyq ssenarıı kezinde munaıdyń ortasha baǵasyn barreline 80 dollar deńgeıinde alý usynylady. Boljam boıynsha 5 jyl ishinde IJО́-niń ortasha jyldyq ósýi 5,8%-dy quraıdy. Inflıasııa 2024 jyly 6-8%, 2025 jyly 5,5-7,5% deńgeıinde aıqyndaldy, keıinnen 2026-2028 jyldary 5%-ǵa deıin tómendeıtin kórinedi.
Kelesi jyly IJО́-niń naqty ósýi 5,3%-dy quraıdy, keıin 2028 jyly 6%-ǵa deıin ósedi. Nomınaldy IJО́ 2024 jylǵy 135 trln teńgeden 2028 jyly 218,5 trln teńgege deıin ósedi degen boljam bar.
Jalpy, ekonomıkanyń barlyq bazalyq salasynda ósim kútilip otyr. Máselen, ónerkásipte ortasha jyldyq ósý qarqyny 4%-dy, onyń ishinde óńdeý ónerkásibinde 4,9%-dy, taý-ken óndirý ónerkásibinde 3,1%-dy quraıdy. Aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónim kóleminiń ortasha jyldyq ósimi 4,5%-dy qamtıdy. Qurylys salasyndaǵy ósim boljam boıynsha orta eseppen 8,8%-dy, saýdadaǵy ósim 7,4%-ǵa jetedi degen jospar bar.
Al eksport kólemi 2024 jyly 83,1 mlrd dollardan 2028 jyly 94,8 mlrd dollarǵa deıin ulǵaıady. О́z kezeginde ımportta 60,7 mlrd dollardan 65,6 mlrd dollarǵa deıin ósedi.
Úkimet otyrysynda 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet jobasy týraly Premer-mınıstrdiń orynbasary – Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaev ta baıandama jasady. Onyń aıtýynsha, 2024 jyly túsimder 20,4 trln teńge deńgeıinde boljanýda. Al shyǵystar 2023 jylǵa qaraǵanda 1,5 trln teńgege ósip, shamamen 24 trln teńgege deıin ulǵaıady dep josparlanypty. Úkimet basshysynyń orynbasary bıýdjet shyǵystarynyń negizgi úlesi áleýmettik salaǵa tıesili ekenin aıtty.
Kelesi jyly Ulttyq qordan 3,6 trln teńge kóleminde transfertter tartylady. Bul qarajat áleýmettik mańyzy bar ınfraqurylymdyq jobalardy iske asyrýǵa jumsalady. Atap aıtqanda, jylý, gaz jáne sýmen jabdyqtaý jáne avtojoldardy, ınjenerlik jelilerdi jańǵyrtýǵa, sondaı-aq «Jaıly mektep», «Aýyldyq densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» ulttyq jobalary aıasynda áleýmettik nysandar salýǵa qatysty ıgeriledi.
Premer-mınıstrdiń aıtýynsha, úsh jyldyq kezeńge arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet jobasy eń aldymen, memlekettiń barlyq áleýmettik mindettemesin tolyq jáne ýaqtyly oryndaýǵa, sondaı-aq ekonomıkanyń sapaly jáne ornyqty damýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.
Munaıǵa degen eń tómengi baǵany eskere otyryp, Ulttyq qorǵa kepildendirilgen transfert munaı sektorynan túsetin túsimder kóleminen aspaıdy. Oǵan qosa bıýdjet shyǵystarynyń ósýi ınflıasııany eskere otyryp, uzaqmerzimdi ekonomıkalyq ósýdiń ortasha deńgeıinen artpaıdy.
«Jalpy, jan-jaqty oılastyrylǵan ári teńgerimdi bıýdjet jobasy qalyptastyryldy. Ol burynǵydaı áleýmettik bıýdjet bolyp qala beredi. 2024 jyly áleýmettik salaǵa 9,9 trln teńge kózdelip otyr», dedi Á.Smaıylov.
Úkimet basshysy ekonomıkanyń naqty sektorynda óńdeý ónerkásibin damytýǵa, bıznesti qoldaýǵa, kólik ınfraqurylymyn jetildirýge jáne gazdandyrýǵa basymdyq beriletinin atap aıtty.
«Jalpy, atalǵan salalarǵa 2024 jyly 2,8 trln teńge bólý josparlanyp otyr. Aldymyzda turǵan mańyzdy mindet – bıýdjet qarajatyn barynsha tıimdi paıdalaný», dep nyqtady sózin ol.
Usynylǵan qujattar boıynsha daýys berý rásiminen keıin Á.Smaıylov zań jobalaryn jáne Áleýmettik-ekonomıkalyq damý boljamyn Parlament Májilisine engizýdi qamtamasyz etýdi tapsyrdy.
Barlyq ken ornyn tekserý júrip jatyr
Premer-mınıstr Úkimet otyrysynyń ekinshi kezeńinde jyl sońyna deıin barlyq ken ornyn tekserý jumystaryn aıaqtaýdy, óz mindetin oryndamaıtyn jer qoınaýyn paıdalanýshylarǵa qatysty tıisti shara qoldanýdy, salada naqty sheshimder qabyldaýdy talap etti. Atap aıtqanda, elimizdegi geologııa salasyn odan ári damytý sharalary kún tártibine shyǵyp, qyzý talqylaýǵa tústi.
Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý vıse-mınıstri Azamat Beıspekov respýblıkanyń mıneraldyq-shıkizat bazasyna qatty jáne keń taralǵan paıdaly qazbalar, kómirsýtekter men jerasty sýlarynyń ken oryndary kiretinin aıtty. Jalpy alǵanda, memlekettik teńgerimde paıdaly qazbalardyń 100-den asa túri boıynsha 8 myńnan asa ken orny esepke alynǵan.
Jer qoınaýyn memlekettik geologııalyq zertteý eki baǵytta – jer qoınaýyn aımaqtyq zertteý jáne izdeý-barlaý boıynsha júrgiziledi. Birinshisi boıynsha búgingi tańda Qazaqstan aýmaǵynyń 94,5%-y 200 myńdyq masshtabta geologııalyq jete zertteýmen qamtylǵan. Ekinshi baǵyt sheńberinde monoqalalar mańynda ornalasqan qala quraýshy kásiporyndardyń turaqty jumys isteýin qamtamasyz etý úshin 16 ýchaskede izdestirý jumystary júrgizilip keledi.
Bıyldan bastap Minerals.gov.kz aqparattyq platformasy ónerkásiptik paıdalanýǵa berildi. Qazirgi ýaqytta ol geologııalyq aqparatpen toltyrylyp jatyr. Búginde 40 myńǵa jýyq esep júkteldi. Jyl sońyna deıin taǵy 16 myń esep kútilip otyr. Geologııalyq materıaldarǵa ashyq qoljetimdilikti qamtamasyz etý úshin jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń bıznes-prosesterin sıfrlandyrý, sondaı-aq áleýetti jáne jumys istep turǵan ınvestorlar úshin biryńǵaı tereze qaǵıdatyn engizý josparlanǵan.
Energetıka mınıstri Almasadam Sátqalıev kómirsýtek shıkizatyn barlaý salasyndaǵy júrgizilip jatqan jumystarǵa toqtaldy. Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri Baǵdat Mýsın geologııa jáne jer qoınaýyn paıdalaný salasyn sıfrlandyrý týraly aıtyp berdi.
Baıandamashylardy tyńdaǵan Premer-mınıstr geologııa salasyn damytý elimizdiń mıneraldyq shıkizat bazasyn tolyqtyrýdyń jáne otandyq óńdeý ónerkásibin shıkizatpen qamtamasyz etýdiń negizi ekenin atap ótti.
Osylaısha, jer qoınaýyn paıdalanýshylarǵa «Kim birinshi kelse – sol birinshi alady» qaǵıdaty boıynsha tıisti lısenzııa alý tártibi jeńildetildi. Jer qoınaýyn memlekettik geologııalyq zertteýdiń tıimdiligin arttyrý úshin Geologııa salasyn damytý tujyrymdamasy qabyldandy.
Sonymen qatar geologııalyq materıaldardyń ashyq qoljetimdi bolýyn qamtamasyz etetin sıfrlyq aqparattyq onlaın-platforma iske qosyldy. Onda ótinimdi berýden bastap lısenzııa alýǵa deıingi barlyq rásim kózdelgen, anyq kórsetilgen.
«Qazir barlyq ken orny tekserilip jatyr. О́z mindettemesin oryndamaıtyn jer qoınaýyn paıdalanýshy kompanııalardan lısenzııalar alynyp, kelisimsharttar buzylyp jatyr», dedi Á.Smaıylov.
Buǵan qosa ol metaldardyń jekelegen túrleri boıynsha álemdegi jetekshi oryndarǵa qaramastan, shıkizat bazasynyń aıtarlyqtaı qysqarǵanyna nazar aýdardy. Mysaly, hrom, alıýmınıı, myrysh, mys, qorǵasyn qory azaıyp barady eken. Joǵary tehnologııalyq ónimderdi óndirýge negiz bolatyn sırek jáne sırek jer metaldaryn barlaý jumystarynyń qarqyny baıaý júrip jatyr.
«Biz áli kúnge deıin birinshi ótinim qaǵıdaty boıynsha lısenzııa alǵan jas kompanııalardyń jańa bastamalary men naqty jumysyn kórip otyrǵan joqpyz», dep atap ótti Premer-mınıstr.
Úkimet basshysynyń pikirinshe, jer qoınaýyn zertteýdiń ǵylymı bazasy men ınfraqurylymy barynsha jańartýdy talap etedi. Investorlardy odan ári tartýǵa qajetti geologııalyq aqparatty sıfrlandyrý jumystary da aıaqtalǵan joq. Bilikti geologter men geodezıst mamandar áli tapshy bolyp otyr.
«О́tken12 jyl ishinde geologııalyq barlaý jumystaryn júrgizýge 2 trln teńgeden asa jeke ınvestısııalar salyndy. Biraq soǵan qaramastan, biz jańa ken oryndaryn barlaýǵa jumsalatyn salymdar boıynsha artta qalyp otyrmyz. Atalǵan problemalardy sheshý úshin qoldanystaǵy zańnamaǵa tıisti ózgerister qabyldandy», dedi Á.Smaıylov.
Otyrysty qorytyndylaǵan Premer-mınıstr resýrstyq bazany ulǵaıtý, sırek kezdesetin jáne sırek jer metaldar negizinde joǵary tehnologııalyq ónimder óndirisin uıymdastyrý úshin Jol kartasyn ázirleýdi, 2 aı merzimde zamanaýı tehnologııalyq sheshimderdi paıdalana otyryp, gazdy ken oryndarynyń tarıhı derekterine tııanaqty taldaý júrgizýdi, jyl sońyna deıin ǵylymı baza men ınfraqurylymdy júıeli retteýdi tapsyrdy.
Sonymen birge Úkimet basshysy jyl sońyna deıin tarıhı derekterdiń barlyq túrin jan-jaqty taldap, onlaın-platformany barynsha toltyrýdy qamtamasyz etýdi, sondaı-aq óz mindetin oryndamaıtyn jer qoınaýyn paıdalanýshylarǵa qatysty sharalar qabyldaı otyryp, barlyq ken ornyn tekserýdi aıaqtaý asa qajet ekenin atap ótti.